Foljet e parregullta dhe përdorimi i gabuar i tyre në gjuhën shqipe

A-çast pune  Rreth përdorimit të gabuar të disa foljeve të parregullta

    Në gjuhën shqipe, ashtu si edhe në mjaft gjuhë të botës ka disa folje(verb) që gjatë përdorimit në fjali, në pozicione të ndryshme, e ndryshojnë formën (rrënjën) e tyre. Këto folje(verbs) janë quajtur folje të parregullta(iregular verbs). Le t’i shohim disa:

jap, bie, ha, kam, jam, rri, shoh, vij, dua, them etj. që në kohën e tashme dalin në formën që i paraqita dhe e ndryshojnë formën në kohët e tjera të foljes. Le të shohim ndryshimet:

jap(koha e tashme) – dhashë (koha e kryer e thjeshtë) –dhënë (pjesorja),

bie(koha e tashme) –rashë(koha e kryer e thjeshtë) –rënë(pjesorja),

bie (koha e tashme) –prura (koha e kryer e thjeshtë) –prurë (pjesorja),

ha (koha e tashme) –hëngra(e kryera e thjeshtë) –ngrënë (pjesorja),

jam –isha(e pakryer) –qeshë(e kryera e thjeshtë) –qenë (pjesorja),

kam(e tashmja) –kisha(e pakryera) –pata(e kr. e thjeshtë) –pasur (pjesorja),

rri (e tashmja) –ndenja (e kr. e thjeshtë) –ndenjur(pjesorja),

shoh (e tashmja) –pashë (e kr. e thjeshtë) –parë(pjesorja),

vij(e tashmja) –erdha (e kr. e thjeshtë) –ardhur(pjesorja),

them (e tashmja) –thashë (e kr. e thjeshtë) –thënë (pjesorja).

Tashti le të shohim disa dukuri të përdorimit të gabuar të disa prej tyre.

      Folja e parregullt “jap” në përdorimin normativ të saj prdoret natyrshëm në format e paraqitura më sipër, por ka raste të shtrembërimit të atyre formave deri në foshnjerizim të tyre. Është e natyrshme që të thuhet:

“Unë dhashë ndihmesën time modeste në përmirësimin e mjedisit ku jetojmë.”,por është mjaft e gabuar foshnjore të thuhet:

“Unë japa ndihmesën time modeste në përmirësimin e mjedisit ku jetojmë.”.

Gjithashtu, e gabuar është edhe përdorimi i pjesores “japur

“Kam japur ndihmë…”. apo edhe në formë:

jepa, jepur

Padyshim, të gabuara janë edhe format “nap”, apo “ap” për jap.

Në kohën e tashme në vetën e dytë njejës e shumës si dhe në vetën e tretë njëjës zanorja “a” ndryshohet në “e”, por kurrë në “i” siç ndokush e përdor në mënyrë të gabuar. Pra:

unë jap,

ti jep,

ai(ajo) jep’

ne japim,

ju jepni,

ata(ato) japin.

Pra, ju jepni e jo ju jipni. Po kështu edhe e pakryera që bën:

unë jepja(jo jipja),

ti jepje(jo jipje),

ai jepte(jo jipte),

ne jepnim(jo jipnim),

ju jepnit(jo jipnit)

ata jepnin(jo jipnin) apo edhe format e pësores (jipem, jipesh, jipet) që, gjithashtu janë të gabuara.

     Folja e parregullt “them” bën në të pakryerën

“unë thosha”,

“ti thoshe”, por jo

unë thojadhe asunë thoshja”, joti thojee asti thoshje. Aq më tepër në kohën e kryer të thjeshtë

unë thana”, “ti thane” dhe as “unë kam thanur”, por

unë kam thënë” që është norma e ngulitur e gjuhës letrare shqipe.

shënim: Këtu më duhet të shtoj se me kongresin e drejtshkrimit të vitit 1973 është vendosur si normativë përdoeimi i kësaj foljeje në këtë variant, bazuar edhe si shembull i përdorimit të foljeve kam dhe jam që bëjnë:

kam-kisha; -kishe dhe jo: unë kishja; ti kishje, ose

jam -sha; -ishe dhe jo: unë ishja; ti ishje. Kështu edhe folja them ka po ato forma zgjedhimi. Këtë gjë e kanë shtjelluar disiplinat gjuhësore, por për ta gjetur më saktë duhet shfletuar libri “GJUHA LETRARE SHQIPE për të gjithë” botuar në vitin 1976 paragrafi 114 faqe 154 në kapitullin Vërejtje rreth disa foljeve të parregullta. Më saktë, për ata që nuk e kanë mundësinë ta gjejnë këtë libër po sjell një foto të faqes së këtij libri me shënimin përkatës:

AA-IMG_0657

    Folja “kam” që është njëkohësisht edhe folje ndihmëse në formimin e kohëve të përbëra të foljes(e kryera, e kryera e tejshkuar, e kryera e plotë si dhe e ardhshmja e përparme) ashtu si edhe folja “jam”, në pjesoren, në paskajore dhe në përcjellore del në formën “pasur” dhe jo në “patur” që shpeshherë gabohet duke u përdorur. Krijohet konfuzion nganjëherë nën ndikimin e përdorimit të kësaj foljeje në kohën e kryer të thjeshtë që del në format:

unë pata”,

“ti pate”,

“ai pati” dhe kurrë :

“unë pasa”,

“ti pase”,

“ai pasi” gjë që s’e besoj se ndodh gjëkundi në të folur në asnjë vend ku flitet gjuha shqipe. Megjithatë, në pjesore, paskajore dhe përcjellore, bashkëtingëllorja “t” e kohës së kryer të thjeshtë këmbehet e shndërrohet në “s”.

       Një dukuri e gabuar vihet re aty-këtu edhe tek folja ha sidomos në vetën e parë njëjës të kohës së tashme të mënyrës dëftore. Duket si paradoks përdorimi i gabuar në gojën e një përsoni publik me një shkollë dhe kulturë gjuhësore të admirueshme, por ja që, në një intervistë televizive në një nga televizionet më prestigjoze shqiptare, një personalitet i artit dhe i kulturës, mjaft i njohur, deklaron se ka mbaruar universitetin në fakultetin gjuhë-letërsi, por kur gazetarja e pyet së cilat janë ushqimet që parapëlqen thotë:

“Unë haj çdo ushqim me prejardhje bimore….” dhe foljen ha e përsërit shpesh në vetën e parë në formën haj. Siç shihet kjo formë është thënë në formën e foljeve kalimtare që mbarojnë me bashkëtingëllorën “j” si:

mësoj, këndoj, lexoj, shkruaj, lyej, thyej, shaj, thaj, laj, etj.

Po, këto folje në vetën e parë të kohës së tashme dalin me “j”, por jo folja “ha” që mbaron me temë në zanore si foljet e rregullta pi, di. Kjo folje, kur zgjedhohet(përdoret) në të tri vetat e njëjsit bën:

unë ha;

ti ha;

ai ha dhe jo:

unë haj;

ti han;

ai(ajo) han ashtu siç nuk përdoren foljet pi, di në formën:

pij, dij;

pin, din;. Po kështu edhe në tri vetat e shumësit:

ne hamë dhe jo hajmë;

ju hani,

ata hanë dhe jo hajnë.

       Një drejtim i gabuar i kësaj foljeje vjen edhe në të kryerën e thjeshtë. Kjo folje si të gjitha foljet e tjera të parregullta në gjuhën shqipe nga e tashmja në të kryerën e thjeshtë si dhe në pjesore e ndryshojnë rrënjën e fjalës, edhe kjo bën:

ha-hëngra-ngrënë.

Por ka mjaft raste kur dikush thotë:

Unë sot ngrëna një drekë të shijshme në një restaurant të qytetit.

Folja ha është përdorur në kohën e kryer të thjeshtë, por gabimisht është përdorur pjesorja e formësuar si e kryera e thjeshtë. Forma e rregullt duhej të ishte:

Hengra dhe jo ngrëna, ashtu siç nuk duhet përdorur forma:

Kam hëngër(hangër) një drekë të shijshme në restaurant, por duhet thënë:

kam ngrënë.

      Krejt foshnjore dhe mjaft e papranueshme, aq edhe bajate është edhe përdorimi i gabuar i foljes shoh që në kohën e tashme bën:

unë shoh;

ti sheh;

ai(ajo) sheh;

ne shohim;

ju shihni;

ata(ato) shohin,

por në kohën e kryerë të thjeshtë bën:

unë pashë dhe jo pava; 

ti pe dhe jo pave;

ai pa dhe jo pau.

Por unë këtu nuk e kam fjalën tek këto raste të gabuara, megjithëse edhe këto raste janë të papranueshme, por tek një gabim mjaft foshnjor në përdorimin e kësaj folje në të kryerën e thjeshtë si:

unë shoha;

ti shohe.

Është mjaft bajate të thuash:

Mbrëmë unë shoha një film të bukur. Forma e rregullt është:

Mrëmë pashë një film të bukur.

Gjithashtu e gabuar është edhe po të thuhet:

Mbrëmë pava një film të bukur.

93 mendime mbi “Foljet e parregullta dhe përdorimi i gabuar i tyre në gjuhën shqipe

  1. A lot of of the things you mention is astonishingly accurate and it makes me wonder why I hadn’t looked at this in this light before. This particular piece really did switch the light on for me personally as far as this issue goes. But at this time there is just one factor I am not necessarily too comfortable with so while I make an effort to reconcile that with the main theme of the point, permit me observe what all the rest of the subscribers have to point out.Very well done.

    Pëlqejeni

  2. Can I just say what a relief to uncover an individual who truly understands what they are discussing on the internet. You certainly know how to bring an issue to light and make it important. A lot more people must look at this and understand this side of the story. I was surprised that you aren’t more popular since you most certainly have the gift.

    Pëlqejeni

  3. When I initially commented I seem to have clicked the -Notify me when new comments are added- checkbox and now every time a comment is added I get four emails with the exact same comment. Perhaps there is a way you are able to remove me from that service? Thanks a lot!

    Pëlqejeni

  4. Hello, I believe your blog may be having web browser compatibility problems. Whenever I look at your web site in Safari, it looks fine but when opening in I.E., it’s got some overlapping issues. I simply wanted to provide you with a quick heads up! Apart from that, fantastic site!

    Pëlqejeni

  5. I blog frequently and I genuinely appreciate your information. The article has truly peaked my interest. I am going to book mark your site and keep checking for new information about once per week. I subscribed to your Feed too.

    Pëlqejeni

  6. Hi, I do believe your website could be having web browser compatibility problems. When I look at your web site in Safari, it looks fine but when opening in IE, it has some overlapping issues. I simply wanted to give you a quick heads up! Aside from that, fantastic blog!

    Pëlqejeni

  7. Having read this I believed it was rather enlightening. I appreciate you taking the time and effort to put this article together. I once again find myself personally spending a significant amount of time both reading and commenting. But so what, it was still worthwhile!

    Pëlqejeni

  8. A motivating discussion is worth comment. There’s no doubt that that you ought to write more on this subject matter, it might not be a taboo subject but typically people do not speak about such issues. To the next! Best wishes!!

    Pëlqejeni

  9. This is the right website for everyone who really wants to understand this topic. You realize a whole lot its almost hard to argue with you (not that I really would want to…HaHa). You definitely put a fresh spin on a topic which has been written about for decades. Great stuff, just wonderful!

    Pëlqejeni

  10. You’re so awesome! I don’t believe I have read through a single thing like this before. So wonderful to find another person with a few original thoughts on this subject matter. Seriously.. thanks for starting this up. This site is something that is required on the internet, someone with a bit of originality!

    Pëlqejeni

  11. I would like to thank you for the efforts you have put in penning this website. I am hoping to view the same high-grade content by you in the future as well. In fact, your creative writing abilities has motivated me to get my own, personal site now 😉

    Pëlqejeni

  12. Howdy! This article couldn’t be written much better! Looking at this article reminds me of my previous roommate! He always kept preaching about this. I will forward this post to him. Fairly certain he will have a very good read. Thank you for sharing!

    Pëlqejeni

  13. After exploring a handful of the blog articles on your blog, I seriously like your way of blogging. I book marked it to my bookmark website list and will be checking back soon. Take a look at my web site too and tell me your opinion.

    Pëlqejeni

  14. Hello there, I do believe your website may be having web browser compatibility issues. Whenever I look at your site in Safari, it looks fine however when opening in I.E., it’s got some overlapping issues. I merely wanted to give you a quick heads up! Other than that, wonderful site!

    Pëlqejeni

  15. I must thank you for the efforts you’ve put in penning this blog. I’m hoping to check out the same high-grade content from you later on as well. In truth, your creative writing abilities has inspired me to get my own, personal website now 😉

    Pëlqejeni

  16. An impressive share! I’ve just forwarded this onto a co-worker who has been doing a little homework on this. And he in fact ordered me dinner simply because I discovered it for him… lol. So let me reword this…. Thank YOU for the meal!! But yeah, thanks for spending time to discuss this subject here on your web page.

    Pëlqejeni

  17. You are so awesome! I don’t think I’ve read through anything like that before. So great to find someone with original thoughts on this subject. Seriously.. many thanks for starting this up. This web site is one thing that is required on the web, someone with a bit of originality!

    Pëlqejeni

Lini një Përgjigje

Plotësoni më poshtë të dhënat tuaja ose klikoni mbi një nga ikonat për hyrje:

Stema e WordPress.com-it

Po komentoni duke përdorur llogarinë tuaj WordPress.com. Dilni /  Ndryshoje )

Foto Google

Po komentoni duke përdorur llogarinë tuaj Google. Dilni /  Ndryshoje )

Foto Twitter-i

Po komentoni duke përdorur llogarinë tuaj Twitter. Dilni /  Ndryshoje )

Foto Facebook-u

Po komentoni duke përdorur llogarinë tuaj Facebook. Dilni /  Ndryshoje )

Po lidhet me %s