Tom Gjokhilaj-Në mes dy dashurive(novelë)

Dajç 1970 -unë

                                Ia kushtoj shokëve e shoqeve të mia të matures ’68Copy (2) of toma

                                             *         *          *

    Engjëlli kishte arritur në vitin e katërt të shkollës së mesme e tashmë ishte pjekur.    Ishte një djalosh shtatlartë e shpatullgjërë. Kishte flokë ngjyrë gështenjë të çelët dhe gjithë onde. Sytë i kishte njyrë kafe të hapur që përfundonin në një gri vezulluese e gjithënjë me një dritë që i shëndriste që nga thellësitë e shpirtit të tij të brishtë. Shikimi i syve të tij të bënte menjëherë për vete dhe krijoje një ndjenjë të veçantë simpatie e admirimi. Shokët dhe shoqet e tij si dhe pedagogët e shikonin me një respekt të admirueshëm. Ishte nxënës inteligjent dhe shkëlqente në mësime. Shkollën po e kryente larg babait të tij në një nga qytetet më të mëdha. Ishte njohur me mjaft shokë e shoqe të shkollës, por nuk kishte lidhur ende një shoqëri të ngushtë me asnjë nga shoqet e klasës dhe as të shkollës gjer atëherë. Vajza me të cilën do të lidhej me një ndjesi disi të veçantë që nuk e kishte provuar asnjëherë, do të ishte pikërisht një e sapoardhur në shkollën e tij në vitin e parë të asaj shkolle dhe që do të bëhej shkak jo vetem i asaj lidhjeje, por edhe i incidentit që gati sa nuk i shkaktoi edhe humbjen e jetës.

    Ishte një pasdreke shtatori kur po dilte për t’i bërë një telefonatë babait të tij. Rruga nga konvikti për tek posta e qytetit kalonte përgjatë një rrugice mjaft të ngushtë dhe të errët. Ishte gjithashtu rruga që ndiqte çdo ditë për të shkuar tek shkolla së bashku me shokët e shoqet e tij konviktorë. Kjo rrugicë ishte pothuajse rreth pesëqind-gjashtëqind metra gjerë në dalje në rrugën kryesore të qytetit. Nuk e kishte bërë as gjysmën e kësaj rrugice për të dalë në rrugën kryesore, kur dëgjoi britmat lebetitëse të një vajze, të cilën e kishin futur në mes tre djem dhe donin ta fusnin me zor në një kthinë të errët që ishte diku aty afër në atë rrugicë. Një vajzë tjetër po vraponte në drejtim të tij e trembur dhe thërriste për ndihmë. Menjëherë Engjëlli, pasi e peshoi situatën, u gjend në mes të atij grupi dhe nisi të debatonte me to duke ua kërkuar ta linin të qetë vajzën të cilën e kishin zënë nga krahët dhe po e tërhiqnin zvarrë. Djemtë e kërcënuan dhe njëri prej tyre e qëlloi me grusht, por me një shkathesi të veçantë, jo vetëm arriti t’i shmangej grushtit, por me një shqelm e hodhi mënjanë dhe u fut për të çliruar vajzën nga duart e dy të tjerëve. U përlesh me të dy njëherësh e vajza, jo vetëm që u çlirua, por iu vërsul njërit prej djemëve duke ia çjerrë fytyrën me thonjtë e saj. I pari që ishte goditur prej Engjëllit ndërkohë e kishte marrë vetën dhe i ishte vërsulur Engjëlit nga pas dhe e kishte goditur me thikë në kurrizin e shpinës. Engjëlli duke e ndjerë dhimbjen therëse në kurriz ishte kthyer vrulltas nga i kishte ardhur goditja, por nuk mundi ta shmangte goditjen e dytë mu në gjoks dhe nga kjo goditje kishte rënë përdhè pa ndjenja.

    Ishte përmendur pas disa orësh në një dhomë të spitalit të madh të qytetit. Tek  koka i rrinin ca nga shokët e klasës. Mes tyre ishte edhe një vajzë të cilën nuk e kishte njohur më parë. Nuk po kuptonte asgjë se ç’ishte ajo vajzë e panjohur dhe çfarë kërkonte ajo aty së bashku me shokët e tij në atë dhomë të atij spitali. I kishte pyetur shokët se çfarë i kishte ndodhur dhe ata ia kishin shpjeguar duke i treguar me dorë vajzën që kishte aty pranë.

    Nga zhurma e përleshjes si dhe nga britmat e dy vajzave kishin dëgjuar ca banorë të lagjes që kishin qëlluar më pranë dhe kishin dalë për t’u ardhur në ndihmë, por tashmë Engjëlli kishte marrë plagët nga dy thikat që ia kishte ngulur djali tjetër dhe kishte humbur ndjenjat e ndërkohë djemtë rrugaçë ia kishin mbathur pa ardhur në vend banorët. Me shpejtësi kishin marrë Engjëllin dhe, pasi kishin gjetur një mjet të rastit e kishin dërguar në spital. Kirurgët kishin arritur t’ia mbyllnin plagët, por kishte humbur shumë gjak dhe rrezikonte të humbte jetën. Kishin dalë mjaft vullnetarë nga shkolla e tij për t’i dhuruar gjak, por Engjëlli kishte një grup të rrallë gjaku, prandaj trupi i tij nuk mund të pranonte grupe të tjera gjaku. Kishin bërë testime për grupet e gjakut dhe kishte rezultuar që kishin pasur të njëjtin grup gjaku me të vetëm Pali dhe vajza që po i qëndronte pranë. Mjekët kishin arritur t’ia kompesonin në kohë mungesën e gjakut dhe tashmë Engjëlli ishte jashtë rrezikut për jetën.

     Ishte i lodhur dhe mjekët i këshilluan pushim e qetësi. Gjithashtu edhe shokët u larguan duke i uruar shërim të shpejtë dhe duke i premtuar se do të vinin përsëri ta vizitonin në spital. Vajza që kishte ardhur me të iu lut mjekut që të rrinte aty duke dashur që t’i bënte shërbim në rastet kur ai kishte nevojë për gjësendi, por mjeku i tha të shkonte së bashku me të tjerët pasi mund t’ia plotësonin nevojat që kishte shërbyeset e spitalit. Vajza insistoi dhe shokët e Engjëllit iu luten doktorit me që gjendja e të sëmurit kishte nevojë për përkujdesje të veçantë. Ata insistonin të rrinte ndonjëri prej tyre, por vajza këmbënguli aq shumë, sa edhe mjeku u bind më në fund dhe e lejoi. Gjithësesi, ajo doli së bashku me të tjerët sa për të marrë diçka për të ngrënë në një dyqan që ishte pranë spitalit.

    Kur vajza u kthye, Engjëlli ishte akoma në gjumë dhe nuk e trazoi, por mori një libër nga çanta që kishte marrë me vetë dhe e hapi ta lexonte. Nuk po përqëndrohej pothuajse fare në lexim, se mendime nga më të ndryshmet ia kishin pushtuar trurin. I dilte parasysh skena e ngjarjes dhe përleshja që kishte pasur me ata horra. I kujtohej gjithashtu momenti kur dikush kishte ndërhyrë dhe që ky dikush pastaj kishte klithur nga një dhimbje e beftë e pastaj ishte përplasur përtokë i larë në gjak, ndërsa horrat ia kishin mbathur me vrap përgjatë rrugicës. Pastaj kishte parë një grumbull njerëzish që e kishin rrethuar dhe që me të shpejtë e kishin marrë të plagosurin dhe me shpejtësi e kishin dërguar në spital. Kishte shkuar edhe ajo pas tyre në mënyrë gati të pavetdijshme. Mjekët e kishin futur menjëherë në sallën e operacionit dhe vajza kishte qëndruar aty së bashku me të gjithë ata njerëz që e kishin sjellë gjer në spital. Nuk kishte vonuar dhe aty kishin arritur edhe mjaft djem nga shokët e klasës së Engjëllit. Shumë prej tyre kishin mbetur jashtë, pasi nuk i kishin lejuar të gjithë të hynin aty brenda. Pas disa orësh mjekët kishin dalë nga salla dhe njëri prej tyre tha se djali kishte shpëtuar nga një vdekjes e sigurtë për fije të perit. Thika i kishte shkuar shumë afër zemrës. Kishte pasur më pak se një centimeter pa ia prekur zemrën. Pra ishte një gjendje mjaft kritike për të duke pasur parasysh se ai kishte humbur shumë gjak dhe ishte ende në rrezik për jetën.

    Duke mos mundur dot të përqëndrohej tek leximi, syt ia kishte ngulur të sëmurit dhe ishte tretur thellë në mendime. U përmend nga një dorë e lehtë që i kishte prekur supin. Ishte një meso burrë që i kishte qëndruar pas shpine dhe e pyeti gati me të pëshpëritur sikur druhej ta zgjonte nga gjumi:

    -Hë, si duket?

Vajza instiktivisht u ngrit në këmbë dhe i tha lehtas:

    -E ka zënë gjumi, por më duket se është më mirë. Po ju kush jeni?

Burri nuk iu përgjigj pyetjes së vajzës, por i kërkoi asaj ta shoqëronte jashtë dhomës së të sëmurit.

   Shkuan në dhomën e mjekut dhe burri ia bëri me shenjë vajzës që të ulej në një karrige që ishte aty. Vetë u ul në karrigën e mjekut dhe mbi tavolinë vendosi çantën e tij që e kishte pasur varur pas shpatullës së majtë.

     -Jam operativi i sigurimit për zonën ku ka ndodhur ngjarja. Kam qenë edhe tek konvikti juaj dhe kam marrë disa informata rreth ngjarjes, por atje më thanë se dëshmitarja kryesore jeni ju, prandaj erdha t’ju takoj këtu. Mos u shqetësoni. Do të mundohemi t’i kapim ata maskarenj, por kjo kërkon ndihmen tuaj. Ju lutëm mund të më thoni se cilët janë ata djem që të kishin ndaluar?

     -Nuk i kam parë asnjëherë ata e nuk di si mund t’ju ndihmoj, -iu përgjigj vajza. Unë po vija nga shkolla së bashku me një shoqen time se kishim pasur radhën e pastrimit të klasës e prandaj ishim vonuar këtë pasdite. Ata na kishin ndjekur nga pas, por ne nuk e kishim kuptuar. Atje na kishin ndaluar e donin të më fusnin me forcë në njërrugicë të errët. Ishin tre vetë. Njëri prej tyre kishte kapur nga krahu shoqen time ndersa dy të tjerët më kapën mua. Shoqja ime arriti të shkëputej nga duart e atij tjetrit dhe ia mbathi me vrap. Pastaj erdhi Engjëlli dhe u kacafyt me ata rrugaçët e djali që kishte pas kapur shoqën time e kishte goditur me thikë pas shpine e në momentin, kur Engjëlli ishte kthyer andej nga i kishte ardhur goditja ai e goditi në gjoks. Pastaj erdhën banorët e lagjes, por ata kishin ikur.

   -Ju  nuk keni ndonjë lidhje me ndonjërin nga ata djem? -pyeti operativi.

   -Ju thashë se nuk i kam parë asnjëherë në jetën time dhe as fytyrat nuk ua mbaj mend. Unë s’ka pak ditë që kam ardhur në këtë shkollë dhe s’jam nga ky qytet që t’i njoh e jo më të kemë lidhje me të.

   Rrëfimi i vajzës ishte i sinqertë dhe operativi, duke e kuptuar se s’kishte se çfarë ta pyeste më, i kishte thënë edhe një herë të mos shqetësohej dhe se atyre rrugeçëve do t’ua tregonte se ku e kishin vendin që meritonin, por ajo duhej të bënte kujdes herë të tjera. I shtriu dorën miqësisht dhe i tha se në qoftë se kishte nevojë për ndonjë gjë mund ta kontaktonte tek zyra e tij. Gjithashtu kur të bëhej gjyqi ajo duhej të dëshmonte aq sa ajo dinte e sa i kishte thënë operativit. Gjithashtu në se i kujtohej ndonjë gjë tjetër e veçantë ta njoftonte operativin. Pastaj ai doli nga spitali, ndersa vajza shkoi tek dhoma e të sëmurit.

   Sapo hyri brenda, gjeti infermieren e shërbimit që po i jepte ilaçet e radhës dhe po i ndërronte serumin që tashmë kishte përfunduar e po zevendësohej me një tjetër. Iu ul tek koka Engjëllit dhe e pyeti se si ndihej ai. Engjëlli iu përgjigj se ndihej më mirë veçse kishte pak dhimbje në shpatull dhe në gjoks.

    -Po ti përse je këtu?

    -Iu luta mjekut që të qëndroja sonte këtu në spital, pasi mund të kishe nevojë për ndonjë gjë.

    -Si të quajnë?

    -Kristina, por prindërit e mi më thërrasin për shkurt Tina.

    -Mirë edhe unë do të të thërras Tina.

     Vajza uli kokën si e zënë në faj. I erdhi mirë që Engjëlli i tha se do ta thërriste ashtu e sikur e përkëdheli, por nga ana tjetër i vinte zor se askush në shkollë nuk e njihte me emrin Tina. Kishte dashur ta kishte sekret e të mos ua tregonte shoqeve e shokëve të saj këtë emër të dytë, por në gojen e Engjëllit tingëlloi shumë ëmbël e shumë familjar, prandaj sikur e përkëdheli jashtë mase kjo gjë e i krijoi një ndjesi të çuditshme. Ishte skuqur jashtë mase dhe s’dinte si t’i përgjigjej Engjëllit veçse e miratoi me një levizje të lehtë të kokës.

    -Të falënderoj që ke qëndruar sonte me mua.

    -Unë të jam borxh ty se më ke shpëtuar nga ata rrugeçët duke rrezikuar ti jetën tënde.

    -E kam për detyrë se ti në radhë të parë je një vajzë konviktore që nuk ka as prindërit dhe as vëllezërit e saj këtu. Çdokush tjetër nga djemtë e konviktit do të kishte bërë të njëjtën gjë si unë.

    -Po, mundet, por ty të nxori Zoti të më ndihmoje, prandaj ti do të jesh një shok i veçantë për mua.

    -Edhe unë do të të ndihmoj për çfarë të kesh nevojë. Do të jemi shokë të mirë bashkë. Si po të duken mësimet dhe a je ambjentuar me shkollën?

    -Nuk më duken të vështira, megjithëse tashti është fillimi. Malli më ka marrë pak për prindërit e mi e për shoqet që kam pasur në shkollën tetëvjeçare. Më mungojnë shumë.

    -Mos u merzit! Do të mësohesh me kalimin e kohës. Pastaj këtu do të kesh mjaft shokë e shoqe të tjera. Edhe unë në fillim e kam pasur të vështirë, por ja ku jam tashti në vitin e fundit. Më duket se kaluan aq shpejt këta vite studimesh sa do të më marrë malli shumë për gjithë këto kohë që kam kaluar këtu. Do të më marri malli për shokët, për shkollën, për mësuesit e mi e për gjithçka të bukur që kemi kaluar këtu. Ndonjëherë do të vij e ta shoh shkollën këtu aq më tepër që tashmë ti do të jesh këtu e unë do të kem një arsye më shumë për të ardhur apo jo?

    Tina uli kokën si e zënë në faj dhe ishte skuqur përsëri tej mase. Asnjëherë gjer në atë çast nuk e kishte ndjerë vetën ashtu. Po provonte një ndjesi të veçantë. Engjëlli i ngjallte besim, por ishte një djalë që sapo e kishte njohur. Në fund të fundit ai kishte sakrifikuar jetën e tij për ta nxjerrë nga kthetrrat e atyre horrave, por, siç thoshte vetë ai, do ta kishte bërë secili prej shokëve të tij e jo se ai kishte ndonjë konsideratë të veçantë për të. Megjithatë, kishte ndodhur dhe aq. Në mendjen e saj me një shpejtësi kozmike po i qarkullonin mendimet nga më të ndryshmet e nga më konfuzët. Do të kishte dashur që të gëzonte të gjithë mbështetjen e atij djali që rrinte aty shtrirë me dy plagë të freskëta në trup. Tashmë ajo i kishte dhuruar gjak nga gjaku i saj e në damarët e tij kishte tashmë një pjesë nga qenia e saj. Kishte dëgjuar se sipas zakonit të atyre anëve, kur dy djem i kërkonin njëri-tjetrit të bëheshin probatina pinin nga një pikë gjaku të njëri-tjetrit, pra bëheshin vëllezër gjaku dhe pastaj duhej të silleshin si vëllezër, por s’kishte dëgjuar asnjëherë që një djalë e një vajzë të ishin bërë motër e vëlla duke pirë gjakun me njëri-tjetrin. Atëherë si do ta konsideronte tashti e mbrapa Engjëllin; vëlla gjaku apo thjeshtë shok? Po Engjëlli si do ta mendonte atë? Thjeshtë një shoqe apo një motër. Ajo s’kishte as vëlla e as motër dhe do t’i pëlqente të kishte një vëlla si Engjëllin, por ajo nuk dinte asgjë për Engjëllin. Ajo nuk e dinte se as Engjëlli s’kishte pasur as vëlla e as motër. Pra ishte një rast ideal që mes tyre të lindte një dashuria mes një vëllai e një motreje. Ajo ia kishte dhënë gjakun e saj, por thjeshtë për t’i shpëtuar jetën e jo për të lidhur vëllazëri me të. Nga ana tjetër ajo nuk e kishte marrë gjakun e Engjëllit kështu që lidhja mbetej e njëanshme.

    Ishte zhytur në mendime të thella dhe nuk i kishte vënë re fjalët e tjera që kishte vijuar Engjëlli t’i thoshte. Ai kishte folur për shokët e tij të klasës, për mësuesit e mrekullueshëm të asaj shkolle, për punën e re që do ta priste kur ai të mbaronte studimet, por s’e kishte vënë re fare që Tina as që e kishte pasur mendjen aty. Pastaj kishte heshtur për një copë herë e ishte futur edhe ai në mendime të thella. Tani ngjanin thjeshtë si dy njerëz që udhëtonin për s’e di se ku , por sëcili për hesap të vet, si dy udhëtarë që rasti i kishte vendosur në të njëtën ndenjëse të të njëjtit vagon. Tina e kishte tretur shikimin e saj në pikat e serumit që binin në mënyrë ritmike nga shishja e varur në suport e drejt e tek një dhomëz e vogël e qelqtë nga ku nëpërmjet një tubi plastik të tejdukshëm që lidhej me të, përcilleshin drejt e në venat e krahut të Engjëllit. Engjëlli nga ana e tij ia kishte ngulur sytë një pike të veçantë të tavanit sikur prej andej po shikonte me nge yjet në qiell. Në mendje i vinin shokët që e kishin shoqëruar aty në ata çaste të vështira të jetës së tij.

                                                        *        *        *

      Shiriti i mendimeve, si shiriti i një filmi me shumë seri, filloi t’i shfaqte para syve të tij si në një ekran gjigand kinemaje në mënyrë krejt të pavullnetshme të tërë jetën e tij që posa kishte shkelur këmbën e parë në atë konvikt e deri sa kishte përfunduar i gozhduar në atë krevat spitali. Madje shumë herë shiriti kapte edhe digresione të veçanta jetë në rotrespektivë edhe më parë se ai të kishte filluar jetën e konviktorit, diku në fëmijërinë e tij të hershme e të vonë njëkohësisht.

      Atë shkollë që po vazhdonte e kishte filluar para katër vitesh e tashti, ashtu siç e thamë edhe më sipër, ishte maturant e do të diplomohej pas afro nëntë muajsh. Megjithatë, ditën kur kishte arritur në atë shkollë, e mbante mend krejt qartë, si të kishte qenë jo më larg se një ditë më parë. Kishin udhëtuar atë pasdreke shtatori që nga qendra e rrethit nga vinin e deri në konvikt me një autobus dhe ishin mjaft nxënës që i shoqëronte një inspektor i seksionit të arsimit të rrethit. Autobusi ishte ndaluar para derës së konviktit në mbrëmje dhe inspektori kishte thirrur emrat e nxënësve që duhej të zbrisnin aty. Ishin gjithësej dhjetë djem. Në mes tyre edhe Frani, Antoni dhe Engjëlli që vinin nga e njëjta shkollë.

     Pasi inspektori i dorëzoi ata së bashku me dokumentet e tyre tek kujdestari, doli nga konvikti dhe pjesën tjetër të nxënësve që kishin mbetur në autobus, i mori dhe i shpërndau nëpër konviktet e tjera të atij qyteti. Ai ishte një qytet i madh dhe Engjëlli kishte qenë edhe më përpara në atë qytet dy ose tri herë kur kishte qenë fëmijë i vogël së bashku me të atin për të bërë pazar, por nuk mbante mend shumë gjëra nga ai qytet, ndërsa qyteti që ishte qendra e rrethit të tyre ishte i vogël dhe jo aq interesant sa ai. Kishte qenë disa herë atje sidomos gjatë asaj vere që po përgatitej për të filluar studimet në ndonjë shkollë të mesme, por nuk i kishte lënë mbresa të veçanta sa i kishte lënë e do t’i linte qyteti ku po kryente studimet.

     Të nesërmen e mbërritjes në konvikt shkuan në shkollë pasi që ishin vënë në rresht kollonë të gjithë konviktorët sipas klasave e viteve. Disa minuta pasi që kishin shkuar atje, vitet e para i futën në një sallë të madhe dhe filluan grupimet sipas klasave duke thirrur emrat me radhë. Disa nga shokët me të cilët kishte ardhur atje nga rrethi i tij, pothuajse të gjithë, i kishin futur në paralelen “A”. Me të edhe Antonin e Franin. Engjëllin e futën në paralelen “B” së bashku me disa të tjerë nga një rreth tjetër fqinj me rrethin e tyre. Në fillim ishte mërzitur se e kishin ndarë nga shokët e tij e sidomos nga Frani, por më pastaj ishte mësuar se të gjithë shokët e tjerë të klasës ishin mjaft djem e vajza të mira. Marku, Gjovalini, Ndoka, Sandri, Gjoni, Franga, Dila, dhe Mrika ishin nga i njëjti rreth dhe ishin në grup, por Engjëllin e morën shpejt në grupin e tyre e nuk e dollonin më se i të cilit rreth tjetër ishte. Nga rrethi pritës ishin edhe Kujtimi, Bahria, Shaqja, Gega, Gjyzepina, e cila ishte nga qyteti e nuk ishte konviktore. Kishte edhe nga rrethet e tjera më të largëta si Ganiu, Mustafai, Cani e mjaft të tjerë. Do të bëheshin të gjithë shokë e shoqe të mirë me njëri-tjetrin e do të krijonin një solidaritet të fuqishëm mes tyre.

     Fundi i vitit do të seleksiononte mjaft nga shokët e shoqet e klasës e pastaj klasa e tyre paralele do të shkrihej e do të bashkohej me paralelen “A”. Engjëlli do të grupohej përsëri me shokët e tij që kishin ardhur nga i njëjti rreth, por edhe me shokët që kishte pasur në klasen e mëparshme do të ndihej mjaft mirë e do ta vazhdonte edhe më të fuqishme miqësinë me ata edhe në vitet në vazhdim.

     Që nga viti i parë i shkollës së mesme e deri në vitin e tretë, konvikti i tyre nuk do të kishte vajza si banore të tij. Vajzat do të vinin të banonin aty atëherë kur Engjëlli do të ishte në vitin e katërt, pikërisht atë vit që po e mbaronte shkollën e ndoshta kjo kishte qenë edhe një arsye më shumë pse ai vit po i dukej viti më i bukur i shkollës. Por, megjithëse atë vit kishin ardhur aty të jetonin edhe vajzat e shkollës e konviktorët kishin filluar të krijonin shoqëri të reja, sidomos në çifte me vajzat, përsëri shoqëria e tyre e vjetër nuk ishte zbehur aspak. Ata përsëri kishin një harmoni të përsosur në mes tyre e nuk ishin krijuar në asnjë rast xhelozi të panevojshme që do t’i fusnin në grindje me njëri-tjetrin. Përkundrazi i mbështetnin lidhjet e shokëve e të shoqeve të tyre e, ku ishte e njohur një lidhje, askush nuk synonte të hynte në mes saj, por e mbronin me sa mundnin njëri-tjetrin.

      Këto gjëra ia përshkuan trurin dhe e kishin futur në botën e mendimeve e të kujtimeve nga më të larmishmet. Me shikimin e tretur në atë pikë të mistershme ai po i shikonte shokët e tij në pozicione të ndryshme sipas hobive që ata kishin.                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                 Gjovalini, shoku i bankës në dhomën e studimit në ato çaste duhej të ishte duke lexuar romanin që kishin marrë në bibliotekën e shkollës një ditë më parë se të ndodhte ajo ngjarje që do ta gozhdonte aty në atë krevat të atij spitali. Edhe ai gjithashtu kishte lënë përgjysëm librin e tij dhe në këto çaste do t’i ishte mjaft i vlefshëm. Ai, jo vetëm që do ta kishte atë libër si një mjet për të kaluar kohën, jo vetëm si një mjet për të dëbuar mendimet e trazuara që e kishin pushtuar në ato çaste, por edhe do të shuante sado pak atë etje të vazhdueshme që kishte për të lexuar libra artistikë jashtshkollor.

      Që në vitin e parë e që në javët e para të asaj shkolle Gjovalini dhe Engjëlli ishin bërë anëtarë të rregullt të bibliotekës së konviktit që drejtonte Njazia, një konviktor i vitit të tretë, e më pas anëtarë të bibliotekës së shkollës që e drejtonte profesori i tyre i letërsisë. Është e paktë të themi se e lexonin me një frymë, por më e saktë e më e përshtatshme është të themi se e përpinin sa hap e mbyll sytë me etje të veçantë atë libër që do të merrnin nga biblioteka ose do t’ua huante ndonjë shok apo shoqe shkolle.

      Etjen për të lexuar libra jashtshkollor Engjëlli e kishte fituar gradualisht që kur kishte qenë nxënës i klasës së parë të shkollës fillore. Ia kishte kultivuar mësues Vehbiu i klasës së parë atëherë kur i kishte dhuruar librin “Çuku dhe Geku” sapo ai kishte mbaruar mësimet në lëndën e Abetares. Ia kishte dhuruar se kishte qenë dalluar në mësime e kishte arritur gjer aty me rezultate të shkëlqyera. Megjithatë, ky s’kishte qenë kontakti as i pari dhe as i fundit me librat jashtëshkollorë. Që sapo kishte nisur të lexonte vetë, por edhe atëherë kur nuk kishte ditur të lexonte, babai i tij, Gjoni, i kishte treguar shumë ndodhi e bema historike e legjendare dhe e kishte ushqyer me kureshtjen e etjen për të ditur më shumë për botën. Ai i kishte folur për veprat e Gjergj Fishtës, madje shpesh herë, kur i tregonte se përse ata bënin fjalë, ai ia ilustronte duke i cituar vargje e fragmente të ndryshme nga ato. Dy nga veprat e Gjergj Fishtës, “Gomari i Babatasi” dhe “Moisi Golemi e Deli Cena”, Engjëlli i kishte pasur nëpër duar, jo vetëm kur kishte mësuar të shkruante e të lexonte, por edhe më përpara. Gjoni vetë ia kishte lexuar ato e ia kishte treguar përmbajtjen e tyre e më vonë edhe ai ishte përpjekur t’i lexonte vetë, por kishte hasur mjaft vështirësi, pasi ishin shkruar me një alfabet disi ndryshe nga ai që kishte mësuar në shkollë nëpërmjet abetares. Mbase alfabeti kishte qenë i njëjti, por format e shkronjave i ishin dukur disi ndryshe.

   Gjoni nga ana e tij kishte pasur një arsimim të admirueshëm për kohën e tij. Edhe  pse shkolla shtetërore në fshatin e tij ishte hapur disa vjet pas Çlirimit, ai kishte pasur fatin e mirë të kishte mbaruar një shkollë unike prej pesë klasash qe kishin hapur murgeshat në një fshat fqinj rreth një orë larg fshatit të tij. Kishte njohuri të admirueshme për librat e kishte pasur mjaft libra të cilat i kishte lexuar e një pjesë të tyre i dinte përmendësh. Ishte në gjendje ta recitonte varg për varg e fjalë për fjalë “Lahutën e Malësisë” të Gjergj Fishtes e mjaft vepra të tjera të këtij autori e të ndonjë tjetri, prandaj edhe Engjëlli, jo vetëm argëtohej kur i ati ia recitonte, por edhe mbushej me dëshirë për t’i lexuar vetë ato e, nga ana tjetër edhe me krenari për të atin.

     Dalëngadalë Engjëlli kishte filluar ta krijonte biliotekën e tij e ta pasuronte me libra të rinj. Në vitin e parë të shkollës së mesme e kishte nisur pasurimin e bibliotekës së tij përsonanale me librin “Zemra” të Edmond de Amiçis. E kishte blerë me ato pak lekë që i kishin tepruar nga librat e mjetet e tjera të doemosdoshme shkollore dhe e kishte lexuar atë me një etje të madhe. I kishin pëlqyer të gjitha tregimet që kishte ky libër, por ajo që e kishte tronditur dhe emocionur gjer në ekstrem kishte qenë tregimi i gjatë “Nga Apeninët në Ande”. Kishte qarë disa herë në heshtje gjatë leximit, ose më mirë të themi gjatë leximeve, pasi e kishte lexuar e rilexuar disa herë e përsëri nuk ngopej së rilexuari. Ishte munduar t’i përmbante lotët gjatë leximit, por s’ia kishte dalë dot. Ishte shkrirë e bërë një me heroin e këtij tregimi, Markon. Kishte udhëtuar me të nën lëkurën e tij, ishte përbuzur e keqtrajtuar nga të tjerët shpirtërisht si të kishte qenë vetë Markoja e ishte smurur bashkë me të nga ethet e ishte mëshiruar nga njerëz zemërmirë që kishin hasur në rrugën e tyre. Kishte punuar punë të rënda për të përballuar koston e madhe të udhëtimit dhe së fundmi ishte gëzuar kur ata e kishin gjetur nënën e Markos, por ishte pikëlluar thellë për gjendjen e saj të mjerueshme ekonomike e shëndetësore.

     Me mendjen dhe me imagjinatën e tij gjatë leximit ai nuk kishte gjetur nënën e Markos, por të tijën. Ai nuk ishte më Engjëlli që po lexonte librin, por ishte Markoja që po kërkonte nënën e tij, ose më saktë, ishte ai Engjëll që dëshironte të ishte e të vihej në kërkim të nënës së tij. Në të vërtetë, heroi i tregimit dhe ai ishin dy njerëz me ngjashmëri të jashtëzakonshme, për të mos thënë identikë në shumë pika. Ai disa herë në jetën e tij ishte interesuar të dinte se pse nuk kishte nënë siç kishin fëmijët e tjerë që ai njihte. Kishte marrë shpjegime të ndryshme e të pakuptueshme. Dikush i kishte thënë se i kishte vdekur nëna, dikush tjetër i kishte thënë se nuk ia kishte njohur askush nënën e nuk dihej se cila kishte qenë arsyeja që ajo e kishte lënë tek Gjoni, ndoshta se kishte vdekur gjatë lindjes së tij. Gjoni i kishte folur për gruan e fëmijët e tjerë të tij, por s’kishte ditur si t’ia thoshte tamam të vërtetën se edhe ai vetë s’e dinte, por i kishte thënë se atë ia kishin sjellë si dhuratë nga qielli pëllumbat e tij dhe kaq. Në të vërtetë, ai me marifet përpiqej t’i shmangej asaj bisede e t’ia largonte vëmendjen nga ajo gjë.

     Në rastet kur Gjoni ishte i zënë me ndonjë punë, apo i duhej të udhëtonte,  shpesh e linte Engjëllin tek don Luigji e ai e mësonte për shumë gjëra. Shumëherë Engjëlli shkonte atje edhe kur Gjoni ishte i ngeshëm ose vetëm ose së bashku me atë, pasi bisedat me don Luigjin e tërhiqnin shumë. Gjoni e kishte shumë mik don Luigjin e shpeshherë në kohë të lirë ata rrinin shpesh e bisedonin bashkë, prandaj edhe Engjëlli e donte shumë atë, sikur ta kishte një njeriun e afërt të gjakut e të zemrës. Ai e kishte pyetur edhe don Luigjin pse nuk kishte nënë, por ai i ishte shmangur duke i thënë se kishte qenë vullneti i Zotit ashtu dhe ai duhej ta pranonte atë vullnet. I kishte treguar edhe për historinë e lindjes së Jezuesit e si ai kishte ikur që fëmijë i vogël nga shtëpia e tij për t’i ndihmuar njerëzit në nevojë e duke i mësuar e duke ua ndriçuar rrugën atyre. I kishte folur për mrekullitë e shumta që kishte kryer, për dishepujt që e kishin ndjekur, për vuajtjet që kishte hequr kur e kishin zënë dhe e kishin torturuar e më pas kur e kishin kryqëzuar e Ai nuk kishte kundërshtuar, se jetën e tij ia kishte kushtuar njerëzimit e se kishte qenë vetë vullneti i Zotit që të pësonte atë kalvar vuajtjesh e mundimesh për hir të njerëzimit.

     Në këto biseda Engjëllit i kishte lindur ideja të bëhej mjek e të shëronte njerëz, ose të bëhej mësues që të ndriçonte mendjet e njerëzve. Edhe Gjoni nga ana tjetër e kishte nxitur të mësonte shumë e të bëhej një mjek i aftë, për t’u ardhur në ndihmë njerëzve që do të kishin nevojë për të, por fati do ta sillte në atë shkollë ku po studjonte për t’u bërë një përçues i dijeve e njohurive tek brezat e rinj.

     Në kohën kur kishte lexuar atë tregim që e kishte elektrizuar në të gjithë qenien e tij trupore e shpirtërore, ai do ta çonte në mendje më shumë se kurrë mospraninë e nënës në jetën e tij. Shumëherë kishte thirrur me gjithë forcën e shpirtit me një zë të fuqishëm të brendshëm: “Ku je, ti nëna ime që s’ma çove një shenjë jetë e unë të vij të të gjej e ta ul kokën time në prehrin tënd e pastaj le të tretem si eteri në ajër? Ma ço një lajm kudo që të jesh qoftë edhe fundi i botës vendndodhja jote e unë do të bëhem zog shtegtar e do të vij atje e do të ulem mbi supin tënd të dashur.” Në këto raste ia kishte shumë lakmi Markos. Të paktën ai e dinte se e kishte pasur nënën e tij në një cep të harruar të botës e ishte tërhequr me një forcë të jashtzakonshme magnetike drejt atij cepi dhe ia kishte dalë mbanë përpjekjes së tij titanike, por Engjëlli as që e dinte në kishte ekzistuar ndonjëherë nëna e tij. Nuk e dinte se kush mund të kishte qenë ajo, pse askush i gjallë nuk e dinte e s’kishte si ta dine as ai.

      Librat për të ishin bërë pjesë e rëndësishme e jetës dhe rrallëkush mund ta kishte aq të madh pasionin për to. Së bashku me Gjovalinin vraponin të gjenin në bibliotekën e shkollës apo të konviktit librat që u rekomandoheshin, por disa prej tyre edhe nuk i gjenin dot atje. Kishin marrë e lexuar atje pjesën më të madhe të fondit të letërsisë antike greke e romake, të rilindjes e të klasicizmit evropian, të romantizmit, të realizmit e të letërsisë shqiptare. Disa vepra të letërsisë botërore, por edhe shqiptare, ishin të ndaluara nga censura komuniste e nuk gjendeshin nëpër ato të ashtuquajtura biblioteka publike, prandaj rrezikonin e i kërkonin ato nëpër shokë e shoqe që i kishin e i qarkullonin fshehurazi nën dorë tek njëri-tjetri. Kjo ishte vërtetë e rrezikshme, se po të të kapnin duke lexuar një libër “të verdhë” siç quheshin librat e ndaluar në atë kohë, të përjashtonin nga shkolla, ose edhe të dënonin  me burgim të rëndë politik. Megjithatë, etja për t’i lexuar ato vepra të ndaluara bëhej edhe më e madhe pikërisht pse ishin shpallur të ndaluara, prandaj Engjëlli e Gjovalini fshehurazi kishin marrë e lexuar disa prej tyre, por edhe ata do t’u sillnin andrralla në konvikt e shkollë.

     Engjëlli i kishte shkuar në gjysëm romanit “Çifutja e Toledos”, ndërsa Gjovalini kishte ndër duar romanin “Një jetë”. Që të dyja këto vepra ishin shpallur libra “të verdhë”, prandaj ata i kishin marrë jo nga biblioteka e shkollës e as nga ajo e konviktit, afër mendësh që nuk ekzistonin atje, por ua kishte huajtur Bahria, një shoku i tyre i shkollës që ishte jo konviktor e që i kishte gjetur nga shokët e tij, ose i kishte pasur vetë në bibliotekën e tij përsonale. Kujdestari i konviktit ishte afruar pa u ndier tek Engjëlli dhe e kishte kapur në befasi. Po kështu edhe Gjovalinin, pse ishin në të njëjtën bango studimi e në të njëjtën kohë me përqëndrim të thellë në të lexuar. Ata nuk e kishin ndier kujdestarin që u kishte ardhur si një re e zezë dhe e papritur në një mot të kthjellët nga pas, por vetëm atëherë kur ai kishte kthyer gjysmën e hapur të librit të Engjëllit e kishte lexuar titullin. Kështu kishte bërë edhe tek libri që po lexonte Gjovalini e ishte inatosur. I kishte thirrur në kujdestarinë e konviktit e u kishte bërë presion se ku ata i kishin marrë ata libra. Për fatin e tyre të mirë, kujdestari, kur kishte dalë nga salla, nga nxitimi e nga zemërimi, nuk ua kishte marrë librat me vetë, e ata në një sekondë të vetme i kishin bërë me shenjë Lekës që kishte qëlluar aty afër t’ua fshihte e t’ua zëvendësonte me të tjerë libra. Me shpresën se Leka ua kishte kuptuar shenjën, e ashtu kishte ndodhur vërtetë, ata e kishin mohuar në mënyrë kategorike se kishin qenë duke lexuar ato libra që kujdestari thoshte. Atëherë kujdestari ishte tërbuar e i kishte kërcënuar se do t’i përjashtonte nga konvikti e nga krejt shkolla që të nesërmen. Do të ishte një katastrofë e jashtzakonshme për ata. Jo vetëm do t’u shkonte dëm mundi i tre viteve (ata ishin në vitin e tretë në atë kohë), por edhe krejt jeta e tyre ishte në buzë të greminës. Po u varej përspektiva e jetës së tyre mu në fijën e një peri të hollë që kujdestari ishte gati t’ua këpuste pa mëshirë mu para syve të tyre. Kur kujdestari hasi në rezistencën e vendosur të atyre dy djemve, i nxehur tej mase del me vrull nga kujdestaria për të shkuar e për të marrë nëpër duar “proven” e gjallë që pak më parë e kishte harruar, ndoshta nga nxitimi apo nga zelli për t’i vënë dy të rinjtë para përgjegjësisë sa më parë. Kur shkoi atje, gjeti dy libra të tjerë në vend të tyre e atëherë u tërbua fare. Iu vërsul Lekës, por ai me qetësi i tha se po habitej se për çfarë e kishte fjalën. E akuzoi Lekën për bashkëpunim dhe e kërcënoi edhe atë se do ta ndëshkonte bashkë me shokët e tij. Leka i tha të bënte kujdes se po e akuzonte për diçka që s’kishte të bënte me të e se do të ankohej, por kujdestari përsëri vazhdoi akuzat. I tërbuar siç ishte në ato çaste, i hyri mbarë e mbrapsht të gjithë sallës së studimit tek pajisjet e të gjithë nxënësve të tjerë, por nuk gjeti asgjë komprometuese.

     Leka me një shkathtësi të jashtëzakonshme, kishte arritur në kohë t’i hiqte ato libra e kishte sjellë libra të tjerë aty. Librat që ata kishin pasur, ia kishte dhënë Palit e ai i kishte nxjerrë jashtë konviktit në mënyrë të rrufeshme duke i vënë në një vend të sigurtë.

     Kujdestari nuk e la me aq, por e çoi çështjen në drejtorinë e shkollës. Engjëlli dhe Gjovalini, duke e nuhatur rrezikshmërinë e një përjashtimi nga shkolla, i shkuan profesorit të letërsisë tek biblioteka që në mëngjes sapo shkelën në shkollë të nesërmen e ia treguan problemin realisht si kishte ndodhur. Profesor Safeti i donte shumë që të dy ata e ua dinte gridën e pasionin që ata kishin për librat. Madje shumëherë kishin diskutuar në rreth të ngushtë me njëri-tjetrin për librat e ndaluar se përse nuk mundeshin ata t’i lexonin lirisht. Vetë profesor Safet kishte lexuar në kohën e tij mjaft libra dhe studimet e larta i kishte kryer në universitetet e Beogradit e të Gracit, prandaj i kuptonte thellësisht dëshirat e tyre e nuk kishte pasur asnjëherë ndonjë paragjykim, por nuk mund t’ua plotësonte dëshirat, pse mund ta pësonte keqas.

     Profesori i priti në bibliotekë pa praninë e asnjë përsoni tjetër dhe i qortoi me dashamirësi, pse nuk ishin treguar të kujdeshëm. Nga ana tjetër u tha se do t’i mbronte me sa kishte fuqi para drejtorisë e këshillit pedagogjik, por ata duhet të kishin kujdes për herët e tjera. U tha pastaj që t’i qëndronin besnik fjalës së tyre se ndryshe rrezikonin vërtetë. Profesor Safet ishte një nga pedagogët me më influence në atë shkollë e fjala e tij ishte ligj para kujtdo. Edhe para drejtorit e djemtë e dinin mirë, prandaj i kërkuan pikërisht mbështetje përveç opinionit të mirë që ai kishte për ata dy djem.

     Kujdestari u paraqit në drejtorinë e shkollës dhe i raportoi të dy djemtë duke thënë edhe për veprimin e Lekës që e quante bashkëpunëtor me ta. Drejtori e priti me qetësi padinë e kujdestarit dhe dërgoi t’i thërrisnin të tre djemtë. I priti ata në prezencën e kujdestarit dhe i pyeti se si qëndronte puna që ata ishin kapur duke lexuar libra të ndaluar.

     -Në qoftë se janë të ndaluar ata libra pse i lënë në bibliotekën e shkollës, shoku drejtor, pasi ne atje i kemi marrë ato libra? –iu përgjigj Gjovalini po me pyetje atij.

    -Për ato libra që kujdestari thotë se ju ka parë dukë i lexuar nuk janë në bibliotekën e shkollës, apo jo shoku kujdestar?

     Kujdestari aprovoi me kokë pa mundur ta fshehë një shprehje servilizmi ndaj drejtorit, por edhe një nervozizëm në drejtim të nxënësve që e kishin mohuar duke shfaqur një lloj ironie gati haptas.

     -Ne ato libra i kemi marrë në bibliotekën e shkollës e jo në bibliotekën personale të kujdestarit, -foli me një ironi të hapur Engjëlli. –Kujdestari nuk bën mirë të bëjë akuza të pabaza. Pastaj le t’i tregojë konkretisht se cilat janë librat e ndaluar që na ka kapur duke lexuar dhe të thotë vetë kujdestari pse janë të ndaluara ato libra!

     Ata ishin të sigurtë se kujdestari nuk kishte prova, prandaj qëndruan fort në të tyren e këmbëngulën që kujdestari të jepte prova konkrete e të mos i akuzonte kot së koti. Kujdestari u zu ngusht se nuk i kishte provat, prandaj iu drejtua Lekës:

     -Ti mund t’ia tregosh drejtorit se ku janë ato libra.

     -Unë nuk merrem me kontroll të shokëve dhe nuk më keni lënë me detyrë për të parë se çfarë lexojnë apo çfarë nuk lexojnë shokët e mi. Me që ju i keni parë e kontrolluar shokët e mi, duhet t’i keni vetë ato

     -Ti ishe aty kur ne dolëm e ti mund ta dish se kush i mori ato libra e i zëvendësoi me të tjerat.

     -Jo shoku kujdestar, unë nuk kam qenë roje as e librave e as kujt tjetër. Unë kam qenë duke studjuar për vetën time e ju më keni parë shumë mirë se çfarë po bëja kur ju keni ardhur të na kontrolloni.

      -Sigurisht, ti ishe duke studjuar e unë nuk po të akuzoj se edhe ti po lexoje libra të ndaluar, por si bashkëpuntor në mbulimin e fajeve të shokëve të tu. Ti mund ta dishë se kush i ndërroi librat e shokëve të tu e ku i çuan librat e ndaluar.

      -Shoku kujdestar, po më akuzoni kot.

Drejtori e kishte vërejtur këtë debat dhe kishte kuptuar e nuhatur se në të vërtetë kujdestari kishte kapur në flagrance dy nxënësit e akuzuar, por tashti nuk ishte në gjendje për ta vërtetuar, prandaj nxënësit po e vinin në tallje cektësinë e idiotësinë e tij e me të kishte rrezik të vihej në lojë në njëfarë mënyre edhe dinjiteti i tij si drejtor po ta linte debatin të vazhdonte më gjatë në atë rrugë të dyshimtë ku po e fusnin me djallëzi nxënësit finokë përballë mediokritetit të kujdestarit. U tha prerë atyre:

      -Shkoni, por çështjen tuaj do ta diskutoj në këshillin pedagogjik e do të vendosë këshilli pedagogjik për masën e dënimit. Në qoftë se vërtetohet fajësia juaj, do t’ju përjashtojmë nga shkolla, minimalisht.

      -Shoku drejtor! –iu drejtua Engjëlli drejtorit, -Ju lutem thërrisni këtu në prezencën tonë e të kujdestarit profesor Safetin e të thotë se na i ka dhënë ai ato libra që po lexonim apo jo. Në qoftë se ai thotë jo, unë që tani, pa pasur ju nevojë ta mblidhni këshillin pedagogjik e lë shkollën, në qoftë se thotë po, atëherë kujdestari duhet të na kërkojë të falur.

      -Mirë, mirë, shkoni se padyshim do ta pyes profesor Safetin se çfarë do të na thotë, por ai është në mësim e nuk mund ta nxjerr nga mësimi tashti.

      Ata të tre nuk kundërshtuan më tej dhe dolën, ndërsa kujdestari, i nxirë nga zemërimi, nuk lëvizi nga vendi, pasi edhe drejtori i bëri me shenjë të qëndronte më pas. Si dolën nxënësit, drejtori iu drejtua atij me qortim:

      -Keni vepruar shumë i nxituar. Nuk duhej ta kishit bërë të madhe për ata libra që thonë nxënësit se po lexonin. Pastaj edhe po të ishin duke lexuar librat që ju pretendoni se ishin duke i lexuar pse nuk ua more nga duartë e të m’i sillje sot këtu? Atëherë po që do të të kisha dhënë të drejtë ty. Ti mund të keshë plotësisht të drejtë, po si mund ta vërtetosh? A e kuptoni se me veprimin e pamatur që ju keni bërë duke mos i pasur faktet reale ju keni cënuar autoritetin tuaj tek konviktorët? Megjithatë unë do të marr opinionin e stafit pedagogjik e në mënyrë të veçantë do të pyes profesor Safetin për pretendimet që ngrejnë ata e pastaj do të marr masat ndëshkuese në qoftë se edhe mund të provohet fajësia e tyre, përndryshe ti duhet t’u kërkosh të falur atyre. Tani më fal se kam edhe punë të tjera e do të të kontaktoj vetë më vonë kur të jem i lirë.

    Kujdestari doli me kokën ulur nga drejtoria e i nxirë nga inati i dështimit. Po dilte si një qen i rrahur keqas. Kishte shkuar për të ndëshkuar, por ishte ndëshkuar. Ndërkohë, në pushim të mësimit drejtori kishte thirrur profesor Safetin dhe e kishte vënë në dijeni për incidentin. Profesori kishte bërë të habiturin e pastaj i kishte lënë të kuptonte drejtorit se nuk ia vlente të merrej në konsideratë fare pretendimi mediokër i kujdestarit që vetë s’dihej a i kishte lexuar gjatë gjithë jetës së tij dy libra apo jo e t’i linte të qetë nxënësit e tij që kishin lexuar më shumë libra se sa kujdestari kishte parë kopertina librash gjatë gjithë jetës së tij. Drejtori e kishte kapur kontekstin e asaj vërejtjeje fine dhe kishte vendosur t’i thërriste nxënësit e t’u thoshte që të tregonin durim me kujdestarin, por ama duke qenë i bindur në vetvete se ata vërtetë ishin kapur me libra të ndaluar, t’i këshillonte që të kishin kujdes e të mos ndodhte një gjë e tillë herë të tjera. Pra t’u jepte një paralajmërim të matur e me takt. Kujdestarit i tha të ishe më i matur herë të tjera e të mos shkaktonte polemika me konviktorët pa pasur baza të sigurta.

     Këto mendime e bënë Engjëllin t’i kalonte në pasqyrë si vetetimthi shumë momente kritike që kishte pasur gjatë gjithë kohës që kishte filluar studimet në atë shkollë. Kur kishte qenë në vit të parë kishte qenë shtruar në spitalin infektiv në mënyrë të papritur e kishte ndenjur për dy javë i izoluar pa e ditur askush se ku ishte.

                                                     *        *        *

     Ishte ngritur në një mëngjes vjeshte me dhembje grykash. Nga që nuk e dinte shkakun, kishte shkuar tek infermieri i konviktit për të marrë ndonjë aspirinë, pse mendonte se mund të ishte ftohur gjatë natës. Dritarja e dhomës ku flinin kishte qenë hapur gjatë gjithë natës dhe dritarja ishte mu tek koka e krevatit të tij. Ia tha këtë gjë infermier Ramadanit e ai e ndali në konvikt atë ditë, pse donte ta çonte tek poliklinika e qytetit për ta vizituar tek ndonjë mjek e për t’i bërë analizat. Atje një mjek e vizitoi me stetoskop, por nuk dalloi shenja ftohjeje. I bënë analizat e pështymës e të urinës dhe i thanë të shkonte në shkollë, pasi edhe gjendja e tij nuk ishte aspak alarmante. Madje tashmë edhe dhembja e fytit i kishte kaluar pothuajse fare pas aspirins që kishte pirë.

     Pas tre ditësh që kishte bërë analizat erdhi infermieri në shkollë dhe e nxori nga ora e mësimit duke i thënë profesorit se do ta çonte tek mjeku për vizitë. Ishte habitur edhe vetë Engjëlli se pse po e merrte tani që pothuajse e kishte harruar se kishte qenë i sëmurur me gryka tre ditë më parë. I tha se nuk kishte gjë, por infermieri insistoi dhe e mori me vetë.

     Poliklinika e qytetit nuk ishte shumë larg nga shkolla. Ishte apo s’ishte pesë minuta me këmbë, prandaj nuk vonuan dhe shkuan atje. Aty i priste një autoambulancë që përdorej për transportim të sëmurësh. Ishte më tepër një tip furgoni shkatarraq e pa ndenjëse fare. Engjëlli hipi pas ku i thanë e infermieri u ul para në ndenjëse pranë shoferit. Nuk po e kuptonte se ku po e çonin, por pas afro dhjetë minutash e zbritën në oborrin e pasëm të një ndërtese të madhe e të vjetër që ishte e rrethuar me avulli në të gjitha anët. Pothuajse rrugën nuk e kishte parë fare se nga kishin shkuar pasi ambulanca nuk kishte fare dritare nga anët e as nga pas veç në drejtim të shoferit, prandaj nuk dinte se ku e kishin çuar.

      Pasi e zbritën aty, infermieri i konviktit u largua pa thënë asnjë fjalë e atë e mori një infermiere dhe e futi nga dera e pasme që ngjante me një derë burgu më shumë se sa me një derë spitali. I dha në dorë ca rroba spitali dhe i tregoi një derë ku duhej të futej më parë për të bërë një dush me ujë të ngrohtë. Ajo ishte një dhomë përdhese dhe të tërbonte me një erë të rëndë që Engjëlli nuk po e dallonte dot se çfarë ishte. Pastaj, si u la ashtu siç i tha infermierja, veshi rrobat që ajo ia kishte dhënë para se të hynte aty dhe kërkoi të merrte rrobat e tij që i kishte lënë në aneksin që ishte si parahyrje të asaj autoklave, po rrobat nuk i gjeti. Tek dera takoi infermieren që po e priste aty dhe e pyeti se ku i kishte rrobat e tij. Infermierja i tha se ia kishin futur për dizenfektim e do t’i linin në magazinë deri sa ai të dilte prej spitalit. Vetëm atëherë ai e mori vesh se po e shtronin në spital.

      Nga dera e pasme e korridorit e futën drejt e tek një dhomë e vogël ku ishte një mjek i cili i plotësoi ca letra e prej aty infermierja e mori dhe e çoi në një dhomë tjetër pak më të madhe duke kaluar perms një koorridori të ngushtë e pothuajse të errët fare. I tregoi krevatin e i tha se aty do të rrinte shtrirë e do të priste kohën për të ngrënë drekën, një pure patatësh që nuk i shijoi pothuajse fare. Do t’i sillnin edhe ilaçet. I tregoi se në asnjë mënyrë nuk duhej të dilte nga dhoma e mundësisht të rrinte shtrirë në krevat, por ai nuk po e kuptonte pse duhej të rrinte shtrirë aty kur nuk kishte asnjë lloj dhëmbjeje në trup e as ndonjë dobësi trupore. Megjithatë nuk kundërshtoi e i tha infermieres se do të vepronte ashtu si ajo po e këshillonte.

     Në atë dhomë ishte i shtruar edhe një djalë i vogël rreth tre-katër vjeç dhe e shoqëronte e ëma, një grua e re rreth njëzet e katër o njëzet e pesë vjeçe. Ishte një grua e bukur dhe një nënë mjaft e përkushtuar. Ishte gruaja tipike e atij qyteti, elegante e me një të folur tipik siç e kanë të folurin e ëmbël e plot muzikalitet të gjithë banorët e atij qyteti plot tradita. Sytë i kishte të shkruar ku shkrihej grija me ngjyrën e qiellit dhe flokët e verdha e të prera shkurt i jepnin një pamje mjaft tërheqëse figures së saj. E quanin Maria, ndërsa djalin Eduard. Edhe ai ishte një fëmijë shumë i bukur e mjaft i dashur me të tjerët, por ishte mjaft i lëvizshëm. Engjëllin e pritën me ngrohtësi në atë dhomë të vogël ku kishte vetëm dy shtretër. Në njërin flinte Maria bashkë me Eduardin e vogël e në tjetrin do të flinte Engjëlli. Atij i vinte disi turp nga Maria edhe për vetë faktin se nuk kishte ndierë praninë e një femre tjetër aq pranë deri atëherë në jetën e tij, por Maria, duke e parë që Engjëlli po qëndronte jashtë mase i turpshëm, u përpoq të miqësohej me të që në minutat e para.

     -Si e ke emrin? – pyeti ajo butësisht sa për të hapur bisedën.

     -Engjëll, -tha ai me kokën ulur që po bënte sikur po merrej me rregullimin e krevatit nga që s’dinte se me çfarë ta zinte kohën në ato momente. Në zërin e saj ai ndjeu një ngrohtësi nëne në ato çaste.

     -Mua më quajnë Maria e ky është djali im Eduardi. Eduard, shko e përshëndete Engjëllin se do ta kemi shok dhome! –iu drejtua ajo të birit po me të njëjtin ton të ngrohtë.

     Eduardi rendi me vrap e u përqafua me Engjëllin gjithë çapkënllëk, por edhe me një dashamirësi të çilter siç e karakterizon një fëmijë të asaj moshe. Engjëlli ndjeu menjëherë një çlirim të beftë dhe një ngrohtësi të jashtëzakonshme familjare. Engjëlli e përqafoi dhe e puthi me afsh sikur po puthte vëllain që i kishte munguar prej shumë e shumë kohësh. U ngrit dhe i dha dorën edhe Maries duke i thënë se ndihej i qetë në shoqërinë e tyre. Pastaj Maria e pyeti se nga ishte e përse ishte shtruar në spital. Ai i tregoi asaj se nga ishte, por s’e dinte arsyen pse ishte shtruar në spital, pasi nuk ishte aspak i sëmurë. Pas disa kohësh, kur infermierja solli ilaçet për Engjëllin dhe për Eduardin e vogël Maria e pyeti atë në vend të Engjëllit.

     -Për difteri, -i tha ajo.

     -Mos u shqetëso se kalon shpejt, -e ngushëlloi Maria Engjëllin, por Engjëlli në të vërtetë kurrë nuk e mori vesh mirë se ç’ishte ajo lloj sëmundjeje.

      -A e di nëna jote që je i shtruar në spital? –e pyeti Maria pasi infermierja kishte dalë nga dhoma.

      -Askush nuk e di e aq më pak nëna ime, -tha ai si i zënë ngusht. Mendoi ta gënjente në se do ta pyeste për të. Në fund të fundit ajo s’ishte asgjë tjetër veçse një njeri i panjohur për të dhe nuk do të ishte ndonjë gjë me dëm po ta gënjente. Pastaj më të lehtë e kishte të gënjente se të jepte shpjegime që as vetë nuk i kishte tamam të qarta, por nuk ishte mësuar asnjëherë të gënjente dhe gënjeshtrat i kishte inat, prandaj vendosi t’i thoshte të vërtetën e jetës së tij për aq sa dinte në se ajo do ta pyeste më tej dhe pikërisht ashtu siç edhe kishte frikë, ashtu ndodhi.

     -A e ke ndopak të re nënën?

    -Unë nuk kam fare nënë.

    -Si? Kur të ka vdekur nëna ty Engjëll?

    -Nuk e di se unë nuk kam pasur kurrë nënë.

    -Si kështu?! –pyeti e habitur Maria që s’po kuptonte asgjë nga ajo përgjigje mjaft e shkurtër dhe e prerë që i kishte dhënë ai. –Po babain a e ke? –pyeti përsëri ajo.

    -Po, babain e kam. Ai më ka rritur i vetëm e nuk ka pasur as grua e as fëmijë tjetër pasi gruaja dhe fëmijët i kanë vdekur pak kohë para se të lindja unë.

     Maria përsëri nuk po kuptonte asgjë dhe i dukej e çuditshme që Engjëlli të kishte lindur pak kohë pasi t’i kishte vdekur e ëma, prandaj e pyeti edhe një herë nga kureshtja për ta ditur se si mund të kishte ndodhur e se çfarë ishte duke thënë më shumë se sa për t’u interesuar për jetën e tij.

    -Do me thënë ti nuk e ke njohur nënën se ajo ka vdekur gjatë lindjes tënde?

    -Nuk e di. Ndoshta, por mua babai më ka gjetur dhe ai nuk e ka ditur për veten e tij se kush ka qenë në të vërtetë nëna ime.

    -Si të ka gjetur?! –pyeti ajo pasi mendoi se Engjëlli ishte një djalë ende naiv e jetonte me përrallat që shpeshherë nënat ose baballarët u tregojnë fëmijëve të tyre kur gjenden ngushtë në momentet kur ata i pyesin se si kishin lindur.

     Në këto raste sajohen lloj-lloj thëniesh. Dikujt i thonë se e kanë gjetur tek vreshti, dikujt tjetër në vathën e dhenëve, dikujt në dhomën e bulmetit apo tek kosheret e bletëve, ndonjërit në palat e ndonjë libri, tjetrit në arkën e parave, të tjerëve…, e ç’ta zgjasim shumë, por sëcilit i është thënë diçka e sajuar në këto raste edhe për të bërë shaka, edhe për të shmangur ato gjëra për të cilët nuk është e lehtë të bisedohet me fëmijët e vegjël që janë naivë e nuk kuptojnë e pastaj të bombardojnë me lloj-lloj pyetjesh të tjera që herë-herë vetë të mëdhenjtë nuk janë në gjendje të japin shpjegime reale, edhe për t’i nxitur ata për të realizuar ato dëshira që prindërit ëndërrojnë për fëmijët e tyre. Atyre që u thonë se i kanë gjetur tek dera e shkollës, bie fjala, duan t’i nxisin të mësojnë e të bëhen njerëz të ditur, të tjerëve sipas rasteve të tjera të veçanta që prindërve u interesojnë t’u ndodhin në jetë fëmijëve të tyre. Por historia e Engjëllit ishte krejt ndryshe nga ato sajesa foshnjarake për foshnjat e ishte nga ana tjetër krejt e vërtetë dhe reale.

                                               *        *        *

     Ishte frut i një lidhjeje jashtmartesore, lidhjeje të një dashurie të fshehtë. Këto lidhje në ato kohë të errëta dënoheshin publikisht me damkën e turpit që u jepte opinioni i asaj shoqërie të mbytur nga fanatizmi i trashëguar nga injoranca e padija.

     Ishte braktisur që në orët e para të lindjes. E kishin futur në një zymbyl kashte mbështjellë me ca pelena dhe nuk kishin lënë asnjë lloj identifikimi për prejardhjen e tij me perjashtim të një varseje floriri me një gjysmëzemre të vogël po prej floriri.

     Me sa dukej kishte qarë shumë nga ajo braktisje çnjerëzore sa që kishte tërhequr vëmendjen e një tufe pëllumbash të cilët ia kishin qarkuar strehëzën e tij zymbyl dhe me gugatjet e tyre ia kishin larguar vetëminë e i kishin kthyer shpresën e gazin.

      Vetë pëllumbat kishin historinë e tyre. Ishin pjesëtarët e familjes së Gjonit. Them pjesëtarët e familjes së Gjonit pasi vetë Gjoni kishte pasur grua dhe fëmijë, por nga një epidemi mortaje që kishte përfshirë krahinën i kishte humbur ata e më pas nuk kishte krijuar familje të re. Dikush i kishte dhuruar një çift pëllumbash të cilët ishin bërë në një farë mënyre familja e tij e re. Kujdesej për to në pjesën më të madhe të kohës si të ishin fëmijët e gjakut të tij. Jetonte me to, kuvendonte me to dhe ushqehej në një tryez me to. Edhe pëllumbat nga ana e tyre, sikur t’ia kishin kuptuar vetëminë, i bënin shoqëri të vazhdueshme nga mëngjesi deri në darkë e në darkë flinin nën pullazin e shtëpisë. Kur shkonte ndër ara për të punuar tokën a gjëkundi tjetër, ata e shoqëronin vazhdimisht.

     Me kalimin e kohës pëllumbat u shtuan e u bënë një tufë e madhe, por përsëri qëndrimi ishte i njëjtë. Megjithatë diçka kishte ndryshuar. Pëllumbat tani më nuk fluturonin në çift, por në tufa dhe jo shumë larg e shumë gjatë dhe gjithnjë i bënin shoqëri Gjonit. Thuhej se askush tjetër në atë zonë nuk kishte mbajtur pëllumba përveç tij. Banorët e zonës i kishin cilësuar si pëllumbat e Gjonit e Gjonin e thërrisnin Gjoni i pëllumbave. Banorët i respektonin si Gjonin ashtu edhe pëllumbat dhe askush nuk ia kishte dëmtuar qoftë edhe një të vetëm.

     Atë mëngjes jo e gjithë tufa e kishte qarkuar Gjonin. Grupi që e kishte qarkuar po e tërhiqte drejt një vendi të caktuar. Herë i uleshin mbi supe e herë ngriheshin fluturim e drejtoheshin nga livadhi e, kur e shihnin se Gjoni nuk po reagonte, përsëri i uleshin mbi supe duke e çukitur me sqep e përsëri ngriheshin fluturim duke përplasur me forcë krahët e tyre e duke bërë rrotullame rreth tij. Ky fluturim i pazakontë e shtyu Gjonin të drejtohej andej nga pëllumbat po e nxitnin.

     Kur u afrua tek vendi ku tufa e madhe e pëllumbave ishte mbledhur, pa për habinë e tij të madhe një krijesë të mahnitshme që i buzëqeshi dhe njëkohësisht me atë shikim të përgjumur po i kërkonte ndihmën e mohuar nga ata që e kishin braktisur. Menjëherë u përkul mbi të dhe e mori në krahët e tij butësisht. Padashur sytë iu mbushën me lotë. Iu kujtuan fëmijët e tij të vegjël që nuk i jetonin më. Nga thellësia e shpirtit i shpëtoi një mallkim i pavullnetshëm për ata prindër që e kishin braktisur këtë krijesë kaq të pafajshme. Në krahët e Gjonit fëmija përsëri hapi sytë e tij prej engjëlli dhe vuri buzën në gaz sikur donte ta falenderonte për mirësinë që po tregonte. Atëherë Gjonit nga goja dhe nga zemra i shpërthyen ca ofshama e fjalë:

     -Oh! Engjëll i vogël, ç’katila njerëzish paskan qenë ata që të paskan braktisur?!

      Foshnja përsëri mbylli syçkat e njoma sikur donte ta miratonte mendimin e tij me heshtje e gjumë në krahë të sigurtë prindëror.

      Menjëherë sapo e mori në krahët e tij të fuqishëm, Gjoni ndjeu sikur kishte kapur në krahë diellin i cili po ia ngrohte gjoksin me një ngrohtësi të çuditshme që kurrë në jetën e tij s’e kishte ndjerë më parë. Iu duk se aty kishte edhe hënën edhe yjet, kishte edhe engjujt që po e rrethonin me një dashuri të patreguar.

     Megjithëse tashmë e kishte të vendosur se çfarë duhej të bënte me këtë dhuratë të zbritur nga vetë qielli, prap pyeste vetën se ç’duhej të bënte. Së pari në mendje i vajti të shkonte tek prifti i fshatit dhe të konsultohej me të. Në ato kohë besimi i njerëzëve të asaj krahine tek kisha ishte si të thuash vendimtari në jetën e tyre dhe më tepër për kësi punësh njihnin priftin se shtetin. Për ata në një farë mënyre kisha ishte shteti. Të mirën dhe të keqen e ndanin midis tyre dhe me kishën, ose më mirë të themi me priftin e famullisë që i përkisnin. Për këtë arsye edhe Gjoni vendosi së pari t’i drejtohej priftit për një këshillë a për ndonjë ndihmë.

     Mendimet dhe këmbët e kishin çuar drejt e tek qela e priftit. Ashtu, i përhumbur në mendime, u gjend ballë për ballë me priftin që kishte dalë në derë të qelës e që po e priste sikur të ishte i paralajmëruar për një vizitë të tillë.

     -Ç’e mirë të solli kaq herët këndej, o i bekuar? Çfarë e ke atë fëmijë që po mban ndër krahë? –e pyeti ai Gjonion duke e shkundur nga moria mendimeve të shumta që e kishte kaplluar.

     -Uratë kam gjetur këtë fëmijë që dikush e ka braktisur në anë të rrugës pranë një gëmushe. Pëllumbat më çuan atje. Nuk di si të veproj me të?

     -I bekuar, po ti s’ke as grua në shtëpi të kujdeset për të e mendoj t’ia japim ndonjërit që ka fëmijë të njomë për ta ushqyer e për ta rritur.

     -E di atë, por them se me që s’kam njeri tjetër në shtëpi mund ta rris si fëmijën tim. Mëgjithatë erdha të të pyes se mos bëj ndonjë gabim duke mbajtur një fëmijë të huaj që prinderit e tij e kanë braktisur. Diksh ndoshta mund të pendohet më vonë e del dhe e kërkon.

    -Mirë i bekuar, të dielen në kishë do ta leçis se mos ndonjëri di diçka për prejardhjen e tij e pastaj vendoset se çfarë mund të bëjmë, po ti a ke se me se ta mbash gjer atëherë? Po nuk pate eja të të jap ndonjë gjë për të.

    -Jo zotni, s’e besoj se do ta kem të nevojshme shumë. Qumësht lope kam dhe mendoj se mund ta ushqej fare mirë me të. Edhe shpërgej e rroba të tjera për ta mbështjellur kam e them se mund t’ia dal vetë për ta mbajtur.

    -Mirë atëherë, i bekuar, paç bekimin e Zotit e të qoftë me jetë të gjatë ky engjëll i vogël që vetë dora e Zotit ta ka çuar për ta mbushur boshllëkun e familjes që ke!

     Me këtë bekim të priftit dhe me fëmijën në krahët e tij, Gjoni u nis drejt banesës së tij që nuk e kishte shumë larg nga qela e priftit. Pëllumbat i shkonin gjithnjë nga pas e disa prej tyre i zbritnin hera-herës e i gugatnin mbi supe sikur donin ta përgëzonin për vendimin që kishte marrë. Fëmija nganjëherë hapte sytë dhe vinte buzën në gaz lehtas sikur donte të shprehte gëzimin e tij se tashmë kishte gjetur prindin e tij të dashur që do ta donte e do ta rriste si birin e tij të vetëm. Gjoni nga ana e tij e përkëdhelte me sytë e tij me njëfarë lumturie tinëzare e të pasigurtë. Në mendje i shkonin lloj-lloj mendimesh që ia trazonin atë pak lumturi që ndiente në ato çaste. “Po sikur të dielën, kur prifti ta leçisë gjetjen e fëmijës, të dalë dikush e të thotë se është fëmija i tij që kushedi për ç’arsye e kishte humbur?!” Prap mendonte se ai fëmijë ishte braktisur për të mos u diktuar nga të tjerët se kush ishte prindi i tij, pasi mundet të ishte frut i një lidhjeje jashtë martese e për këtë ishte pothuajse i sigurtë plotësisht. Megjithatë, ndjehej disi i angështuar se mos e humbiste atë dhuratë të paçmuar që ia kishin sjellë pëllumbat e tij.

     Me këto mendime mjaft ekliktike kishte hyrë në shtëpinë e tijë dhe fëmijën e kishte vendosur mbi ca mbulesa të buta dhe menjëherë kishte sjellë djepin e fëmijëve që dikurë kishte pasur e që tashmë ishin në një jetë tjetër së bashku me nënën e tyre, pasi mortaja ia kishte rrëmbyer kësaj jete. Ia përgatiti djepin që e ruante me një mallë të patreguar dhe me një fanatizëm të pashoq e lidhi në të. Pastaj mori ca qumësht lope dhe e zieu në një tenxhere alumini dhe e la të ftohej ca. Si u ftoh, filloi ta ushqente me një lugë të vockël kafeje. Pëllumbat nuk i ndaheshin djepit e ca prej tyre hera-herës i uleshin e i gugatnin mbi rrethin e djepit sikur t’i këndonin ninullën e gjumit. Në të vërtet ajo ishte një ninull për foshnjën, pasi, permes këtyre gugatjeve, fëmijën e kishte zënë gjumi. Gjoni e kishte mbuluar djepin ashtu siç kishte bërë e shoqja kur vinte në gjumë foshnjat e saja kur ato ishin në këtë jetë.

    E Diela erdhi më shpejt se ç’e kishte menduar Gjoni dhe prifti gjatë predikimit të zakonshëm kishte përmendur edhe rastin e Gjonit e të fëmijës, por askush nuk i kishte dalë për zot e as kishte shfaqur se dinte diçka për prindërit e tij biologjikë. Dikush-dikush e kishte marrë vesh atë ngjarje e nuk kishte qenë i befasuar, por disa të tjerë e pritën me habi këtë gjë e pas meshës ca prej tyre i ofruan Gjonit ndihmë pasi e dinin që Gjoni ishte njeri pa njeri e do ta kishte të vështirë ta rriste i vetëm atë fëmijë, por Gjoni nguli këmë ta mbante si dhuratë nga Zoti atë fëmijë që tashmë e konsideronte të tijin plotësisht edhe pse nuk kishte gjakun e tij, por kjo nuk ia kishte zbehur aspak dashurinë e madhe që ndiente për të. Priftit pas meshe i ishte lutur ta pagëzonte fëmijën duke ia njohur atij atësinë dhe mëmësinë gruas së tij që tashmë nuk i jetonte, pse donte ta bënte më të besueshëm identitetin prindëror. Prifti i kishte thënë se do të mendohej e do të caktonte një ditë të veçantë, por ndërkohë i kishte lënë për detyrë të caktonte nunin e nunën e fëmijës. Gjoni e kishte menduar me kohë këtë gjë dhe me mendjen e tij kishte caktuar Gjergjin, shokun e tij të fëmijërisë së bashku me gruan e tij Martën. Ua kishte thënë më parë e ata kishin pranuar me mjaft kënaqësi. Kishin qenë edhe për fëmijët e tjerë të Gjonit nuna e nuni i tyre. Ia tregoi priftit dhe ai i caktoi si ditë pagëzimi të Dielën e Pashkëve që binin pas tre javësh. Edhe Gjonit iu duk ditë mjaft e përshtatshme se ishte dita e ringjalljes së Jezusit e do t’i kujtonte atij më së miri sikur vetë fëmijët e tij ishin ringjallur e ishin mishëruar në trupin e asaj foshnjeje të pafajshme.

    E Diela E Pashkëve erdhi shpejt. Gjatë asaj kohe Gjonit i  kishin shkuar për vizitë shumë nga miqtë, shokët, dashamirët dhe komshinjtë e tij e sëcili prej tyre së bashku me përgëzimet i ofronte ndihmë të nevojshme për mirërritjen e fëmijës. Gjoni i falenderonte nga zemra dhe u shprehte mirënjohjen duke pranuar edhe ndonjë gjë të vogël që ndokush i ofronte. Dikush ishte shprehur i gatshëm ta ndihmonte në punët e ndryshme që Gjoni nuk mund t’i kryente nga që fëmija mund ta pengonte, ose dikush kishte shprehur dëshirën të kujdesej për fëmijën sa herë Gjonit i nevojitej të shkonte ndokund. Gjergji dhe Marta gjithashtu duke u bërë nun e nunë, kishin marrë përsipër edhe barrën e të qenurit prindër të dytë për Engjëllin e vogël(Gjoni kishte vendosur që foshnjës t’ia vinte emrin Engjëll kur ta pagëzonte).

     Pas ceremonies së Pashkëve dhe bekimit të bukës, bulmetit dhe perimeve nga ana e priftit, ishte zakon që të bekoheshin në kishë të Dielën E Pashkëve të gjitha këto gjëra nga ana e fshatarëve të asaj zone, i erdhi radha edhe pagëzimit të Engjëllit. Të gjithë ata që kishin shkuar në kishë atë ditë nuk u ngutën si herët e tjera të vraponin për në shtëpitë e tyre e të kremtonin siç bënin në të tilla raste, por qëndruan deri sa prifti të përfundonte ceremoninë e pagëzimit të Engjëllit të vogël si shenjë solidariteti e dashamirësie ndaj Gjonit dhe asaj foshnjëje të pafajshme. Në fakt, fëmijë të lindur jashtë martese në atë zonë quheshin si fëmijë turpi e sidomos lidhjet e fshehta jashtëmartesore ishin rreptësisht të dënueshme nga fshatarët e zonës në fjalë, por në këtë rast u thyen tabutë e fshatarët nuk i morën parasyshë normat e atij fanatizmi të rreptë e u solidarizuan me Gjonin dhe atë krijesë të pafajshme engjëllore. Të gjithë pas ceremonisë e uruan Gjonin për djalin që kishte gjetur duke i uruar jetë të gjatë e lumturi.

    Bashkë me nunin e nunën dhe me dy-tre miq e dashamirë Gjoni shkoi në shtëpi për të festuar. Gjatë rrugës shoqëroheshin nga një tufë pëllumbash që në ndryshim me herët e tjera dukeshin të trazuar. Engjëllin e mbante në krahët e saj nuna Martë e, mbase për këtë arsye pëllumbat xhelozonin dhe e shprehnin me fluturimin e tyre të trazuar e të pazakontë. Ndonjë edhe ulej mbi supet e Gjonit siç bënin vazhdimisht por nuk qëndronte gjatë si vazhdimisht e ngrihej në fluturim i shqetësuar. Të tjerët i afroheshin Martës jo pa njëfarë agresiviteti e largoheshin duke bërë rreth udhëtarëve dy-tre rrethfluturime nervoze.

                                              *          *          *

   Ditët kalonin, po kështu edhe javët e muajt. Gjoni tashmë ishte mësuar me rutinën e përditshme të punëve dhe vështirësitë e fillimit sikur i kishte kaluar, ose ishte mësuar me to e nuk i bënin ndonjë përshtypje të veçantë. Kohën që i kushtonte përkujdesjes për Engjëllin e kishte si kohë argëtimi. Engjëlli nga ana tjetër ishte një fëmijë i qetë dhe nuk e trazonte shumë me të qarat e shumta që foshnjat e vogla i kanë të zakonshme në shumicën e rasteve. Edhe në raste kur qante pëllumbat, i afroheshin e ai argëtohej me to. Kur ishte i lirë, Gjoni e merrte në prehrin e tij Engjëllin e i fliste sikur të ishte duke kuvenduar me një shokun e tij të rritur. Engjëlli në të tilla raste e vështronte sikur ta kuptonte se çfarë po i thoshte i ati. Nganjëherë zinte e qeshej dhe shtrinte doçkat e vogla drejt musteqeve të Gjonit dhe ia ndukte lehtas kur Gjoni e afronte për ta gudulisur në faqet e tij të njoma. Tashmë ia kishte mbushur boshëllekun e vetmisë e Gjoni kishte se me kë të kuvendonte gjatë netëve të gjata. Kishte filluar t’i tregonte përralla e legjenda me bëmat e heronjëve të kohërave të shkuara dhe Engjëlli edhe pse nuk e kishte mbushur ende vitin dukej sikur interesohej t’i dëgjonte me vëmendje dhe belbëzonte gjysma fjalësh sikur donte të tregonte se po merrte pjesë në ato biseda. Shumë herë e zinte gjumi në prehërin e të atit duke dëgjuar historitë e përrallat që i tregonte ai.

     Ditën që kishte mbushur vitin që ishte gjetur dhe që kishte gjasë të ishte dhe ditëlindja e tij, filloi të hidhte hapat e para dhe Gjoni u lumturua së tepërmi. Atë ditë ishin të ftuar edhe nuni Gjergj me nunën Martë dhe Engjëlli i lumturoi edhe ata me hapat e para që po hidhte. Ishte shumë i miqësuar edhe me nunët e tij sepse ata i shkonin shpesh për vizitë e gjithëmonë, ose i sillnin sheqerka, ose ndonjë frut nga të bahçes së tyre, ose i dhuronin ndonjë lodër e, sa here ata vinin, Engjëlli ngarendte drejt tyre gjithë dashuri. Edhe ata e merrnin hopa dhe luanin me të njësoj si me fëmijët e tyre. Nganjëherë merrnin edhe ata Franin e vogël që ishte disa muaj më i madh se Engjëlli dhe atëherë Engjëlli argëtohej së tepërmi e, kur ata largoheshin duke e marrë edhe Franin me vetë, zinte e qante, pasi nuk donte të shkëputej nga ai. Edhe Frani nga ana e tij e donte aq shumë sa i detyronte shpesh prindërit e tij t’i bënin vizita edhe atëherë kur ata s’ia kishin shumë  ngenë pasi ishin të zënë me punët e tyre të përditshme e megjithatë, pak nga dëshira e tyre për të parë famullin e tyre, e pak nga nxitja që u bënte Frani, shkonin atje kohë e pa kohë.

     Vitet kalonin dhe Engjëlli po rritej e po hidhte shtat. Sa më shumë që rritej, aq më shumë bëhej kureshtar dhe e pyeste Gjonin për shumë gjëra që dëshironte t’i dinte. Ndër të tjera e kishte pyetur se si kishte lindur e Gjoni i ishte përgjigjur se atë ia kishin dhuruar pëllumbat; ia kishin gjetur pëllumbat e ia kishin sjellë në shtëpi. Engjëlli nuk ngopej së dëgjuari historinë e gjetjes së tij dhe ia kërkonte të atit t’ia përsëriste e stërpërsëriste herë pas here. Gjoni nuk përtonte e ia përsëriste gjersa Engjëllin e zinte gjumi. Atëherë Gjoni e shikonte plot dashuri dhe, pasi e mbulonte me ndonjë mbulesë, u përvishej punëve që i kishin mbetur pa u kryer gjer atë çast. Në njëfarë mënyre tashmë Gjonit nuk i dilte më kohë të mendonte për hallet e fatkeqësitë e tij e kjo gjë ishte bërë si një balsam për shpirtin e tij tejet të plagosur. Engjëlli tashmë edhe e argëtonte, edhe e ngushëllonte, por me kalimin e kohës filloi edhe ta ndihmonte në ndonjë punë të vogël edhe pse Gjoni nuk ia kërkonte. E shoqëronte kudo Gjonin, në punët e stinës, në kullotë të bagëtive, apo në vizita tek miqtë e shokët. Pra përveç se një bir në shpirt Engjëlli ishte bërë edhe një shok i vogël për të. Gjoni shpesh i tregonte përralla e legjenda e në disa raste edhe ndodhi të vërteta nga jeta e Engjëlli i dëgjonte ato me vëmendje të veçantë.

      Në shkollë Engjëlli tregoi aftësi dhe ishte ndër më të mirët e klasës. Me shokët e shoqet e tij sillej mirë dhe të gjithë e donin. Po kështu edhe mësuesit e mësueset. Rrethi i të njohurve të tij tashmë ishte zgjeruar e po zgjerohej më tepër. Shumë nga shokët e shoqet e tij i vinin për vizita e gjithashtu edhe ai u shkonte atyre për vizita. Në njëfarë mënyre Engjëlli me shokët dhe shoqet e klasës së tij ishte bërë lider pasi i drejtonte nëpër lojëra dhe ishte më i shkathëti i klasës. Kishte filluar të hidhte trup e ishte mbi mesatarën e moshës së tij për nga fiziku. Shokët dhe shoqet i donte shumë dhe kurrë nuk zihej me to. Kishte raste kur ndonjëri ose nga zilia, ose nga që mund të ishte ndonjë tip grindaveci, i binte në qafë kot së koti e atëherë Engjëlli durohej sa durohej, por, kur i sosej durimi ia tregonte qejfin me ndonjë shuplakë e grindaveci tërhiqej në ndonjë qoshe me turp. Në ato raste Engjëlli merakosej mjaft dhe i kërkonte shokut të pajtoheshin dhe e bindte atë për diçka të tillë. Në një farë mënyre askush nuk guyxonte t’ia bënta fjalën dysh, megjithëse Engjëlli nuk ishte tip arroganti, por kishte fituar njëfarë autoriteti tek shokët e tij dhe simpatie gjithashtu pa iu imponuar me brutalitet askujt. Duke qenë se ishte një nxënës i shkëlqyer në mësime, Gjoni kishte vendosur ta dërgonte në ndonjë shkollë të mesme dhe kishte zgjedhur pikërisht shkollën që po përfundonte, pasi i pëlqente të kishte një profesion të tillë të bukur e fisnik siç ishte ai i mësuesit. Sigurisht, nuk kishte ndonjë shkollë të mesme në atë zonë dhe duhej ta kryente atë larg babait të tij. Megjithëse Gjoni nuk kishte askënd tjetër t’i qëndronte pranë, edhe pse do ta ndiente shumë mungesën e tij e do të kishte shumë mallë për të, prap nuk hezitoi dhe e dërgoi në shkollë

     Engjëlli ia tha të gjitha ato që dinte për vete e që i ati, por edhe të tjerët që kishte pyetur, i kishin thënë. Atëherë Maria u bind dhe e mori vesh se ai nuk e kishte njohur kurrë nënën e tij, pasi ajo do ta kishte braktisur kushedi se për çfarë arsyeje që sapo ai kishte lindur. Heshti dhe, duke i ardhur keq për atë djalë të braktisur nga prindërit e tij realë, mendoi dhe i gjykoi ashpër të dy si babain ashtu edhe nënën. Ajo tashmë ishte prind vetë dhe e dinte se cila ishte dashuria e nënës për fëmijën e saj e se çfarë në të vërtetë fëmija ishte për prindin. Sado përpiqej të imagjinonte rrethanat që i kishin detyruar ata prindër për ta braktisur, përsëri nuk gjente forcë në logjikën e saj t’u jepte sadopak të drejtë. I kishte menduar rrethanat nga më të çuditshmet, nga ato që edhe kurrë mund të mos ndodhnin, pozicionet nga më të vështirat si për nënën ashtu edhe për babain, por nuk e imagjinonte se mund të gjendej arsye për të braktisur një fëmijë. Për atë kishte më shumë vlerë një fëmijë se çdo gjë tjetër në botë qoftë morale, qoftë materiale. Asgjë nuk kishte krahasim me fëmijën. I përqethej trupi kur e mendonte Eduardin e saj të braktisur nga ajo, madje kishte frikë ta çonte edhe nëpër mend sikur t’i kishte ndodhur atij ashtu siç i kishte ndodhur këtij djaloshi me të cilin po bisedonte. Heshti pikërisht për këtë gjë e për faktin se duke ia përmendur druhej se mos e lëndonte më tepër atë djalë që tashmë truri e zemra e saj po ia peshonin sikur ta kishte fëmijën e saj. Zemra e nënës po fliste heshturazi dhe po rrezatonte dashuri nëne në drejtim të atij djali. Asaj i kishin sjellë ca fruta e ca ushqime shtëpie e me dashuri prej nëne ia ofroi Engjëllit.

     -Jo! Të faleminderit, por ruaji për Eduardin se ai është fëmijë dhe ka më shumë nevojë për të, -refuzoi t’i merrte Engjëlli.

     -Merri, biri im se mua m’i sjellin përsëri nesër nga shtëpia e ty s’ka se kush të t’i sjelli, -ngulmoi Maria

     -Jo, nuk i dua, -ngulmoi përsëri Engjëlli.

     Atëherë ishte radha e Eduardit të vogël t’i ofronte Engjëllit diçka nga gjërat e tyre. Mori një kokërr mollë pa i thënë njeri dhe vrapoi tek Engjëlli për t’ia dhënë. Engjëlli u mallngjye nga gjesti bujar i atyre njerëzve të mirë dhe e rroku në krahët e tij prej djaloshi pesëmbëdjetë vjeçar fëmijën dhe e puthi me dashuri të thellë prej vëllai, por edhe atij ia refuzoi se i dhimbsej nga që ishte i vogël e kishte nevojë më shumë se ai për ato fruta.

     -Mos ia kthe se është fëmijë dhe thonë se po t’i ktheht diçka që të ofron një fëmijë është keq se i kthehet shenji i martesë, apo s’e di ti këtë gjë? –tha Maria më tepër për t’i mbushur mendjen Engjëllit ta merrte mollën se sa e bindur për atë çka po thoshte.

     Engjëlli e mori dhe përsëri e përqafoi Eduardin. Që nga ai çast ata u bënë miq e shokë të ngushtë. Eduardi tashmë më shumë rrinte me Engjëllin se sa me nënën e tij. Engjëlli i tregonte përrallat që ai dinte e Eduardi e dëgjonte me një vëmendje të veçantë. Kur ia përfundonte një përrallë, Eduardi i lutej t’ia tregonte përsëri e përsëri e nuk ngopej kurrë së dëgjuari. Nganjëherë e zinte gjumi në prehërin e Engjëllit e atëherë Maria e merrte dhe e rehatonte në krevatin e tij. Gjatë gjithë kohës Maria i shikonte me admirim e me dashuri dhe thoshte me vetë se po të ishin vëllezër Eduardi do të ishte i lumtur se kishte një vëlla të tillë më të madh që do të kujdesej e do ta argëtonte me lloj-lloj lojërash, bisedash e tregimesh.

     Të nesërmen Maries i erdhën vizitorë e i sollën plot gjëra si ushqime e fruta dhe ajo i porositi fshehtas Engjëllit t’i sillnin edhe atij diçka me që s’kishte njeri aty të kujdesej për të. Duhet thënë se vizitat bëheshin në orare tepër strikte dhe ishin shumë të kufizuara. Të sëmurët duhej të rrinin në një regjim të rreptë izolimi sa që nuk lejoheshin jo vetëm të rrinin gjatë nëpër korridor, por mundësisht të mos dilnin fare as edhe për t’u ajrosur sado pak. Me që Maria nuk ishte e sëmurë, por rrinte aty prej të birit, ishte e lejuar të dilte në korridor, por duhej ta linte Eduardin aty në dhomë brenda. Gjithashtu, vizitorë brenda spitalit lejoheshin vetëm në raste të rralla dhe atëherë veç në se njihje dikë që do të mund të të ndihmonte nga brenda spitalit. Zakonisht ata vinin në oborr dhe lejoheshin vetëm komunikimet në distancë që nga dritarja e korridorit. Shkurt, ai spital ngjasonte më shumë me një karentinë lebrozash se sa me një spital publik.

      Disa ditë qëndruan në të njëjtën dhomë dhe Engjëlli po e mbushte boshëllekun e vetmisë e të izolimit shkaktuar nga ai spital në shoqëri me Eduardin e vogël duke u argëtuar me lojëra e biseda. Megjithëse dhoma ishte e vogël e nuk zinte më shumë se dy shtretër, pas nja katër- pesë ditësh që Engjëlli ishte shtruar atje, në dhomë sollën edhe një krevat tjetër dhe aty shtruan edhe një fëmijë tjetër të vogël që ishte një ose dy vjet më i madh se Eduardi e me të edhe nënën e tij, Sanijën që ishte një grua rreth dyzet-dyzet e pesë vjeçe. Djali e kishte emrin Astrit dhe ishte një fëmijë gjithnjë i parehatuar e qante për çdo gjë që dëshironte të bënte e, sidomos, kur ata nuk ia plotësonin dëshirat. Me Engjëllin nuk u miqësua aq shumë sa ishte miqësuar Eduardi. As me Eduardin jo edhe aq shumë, megjithëse ishin pothuajse moshatarë.

    Sanija solli lajmin se Hrushovi kishte tradhtuar socializmin dhe jashtë spitalit po ziente gjithandej ky lajm. Nëpër ndërrmarrje, nëpër shkolla apo nëpër kolektiva të tjerë po bëheshin mbledhje pas mbledhjesh për ta “denoncuar” “tradhëtinë” e tij. Engjëllit iu kujtua se pak vite më parë Hrushovi e kishte vizituar Shqipërinë, madje edhe qytetin ku ai po studjonte. Iu kujtua gjithashtu se i kishin marrë njerëzit gati me detyrim e i kishin nxjerrë në xhadenë e makinave ku do të kalonte udhëheqësi sovjetik. I kishin dërguar atje me gra, burra, pleq e të rinj e nuk kishin lënë këmbë njeriu nëpër fshatra. Dikush-dikush kishte udhëtuar edhe nga tri orë me këmbë për të arritur atje pse xhadeja ishte mjaft larg. Me ta kishte shkuar edhe babai i Engjëllit, Gjoni si dhe të gjithë fshatarët e tjerë me perjashtim të ndonjë plaku të sëmurë që nuk mundej të ecte me këmbët e tij.

     Hrushovi kishte kaluar e as që i kishte përshëndetur turmat që kishin dalë për ta brohoritur me porosi të partisë. Për t’u ndalur as që ishte bërë fjalë fare vetëm se kishte ngadalësuar shpejtësinë e makinës me të cilën po udhëtonte e vetëm sa u kishte hedhur një vështrim turmave e në atë vështrim më shumë kishte rrezatuar përbuzje e armiqësi se sa mirëkuptim. Gjergji që ishte një nga shokët më të besueshëm të Gjonit e kishte pyetur atë si nën zë se si i ishte dukur Hrushovi atij. Gjoni i ishte përgjigjur se nuk kishte aspak besë tek ai njeri pse dukej që nga surrati se ishte njeri i pabesë. Gjergji e kishte qortuar Gjonin duke i thënë të bënte kujdes e mos t’ia shprehte ndokujt tjetër këtë gjë se rrezikonte ta fusnin në burg. Engjëlli që kishte qenë i pranishëm në ato momente që ishin shkëmbyer ato replika, ishte dridhur nga frika se mos me të vërtetë do t’ia burgosnin të atin e atëherë do të ishte katastrofa më e madhe e jetës së tij. Atëherë ai ishte i vogël e nuk i kuptonte mirë problemet, por i pati takuar rasti t’i shihte të burgosurit dhe kishte parë me sytë e tij se si vuanin ata nga keqtrajtimet e policëve, prandaj i trembej se edhe i ati e pësonte si ata të mjerët.

                                                     *        *        *

     Sanija nga ana tjetër ishte një grua e mirë dhe e shoqërisë, por Engjëllin pas dy apo tri ditësh do ta transferonin në një dhomë ngjitur me dhomën ku kishte qenë i shtruar gjer atëherë. Eduardi u mërzit shumë dhe qau sikur nuk do ta shihte më kurrë një njeriun e tij shumë të dashur. Për ta parë më nuk do ta shihte në të vërtetë, pasi siç thamë edhe më sipër, rregullat e atij spitali ishin mjaft të rrepta sa që nuk i lejonin pacientët të dilnin nga dhoma, lëre pastaj, të shkonin në dhomat e të sëmurëve të tjerë. Askush nuk e merrte vesh se kë kishte të shtruar në dhomën fqinje. Askush nuk e merrte vesh se, kur dikush që do të ishte në një dhomë tjetër fqinje, mund të ishte shtruar apo dalë nga spitali. Askush nuk e dinte se në cilën dhomë tjetër kishte të sëmurë të tjerë e kush ishin ata. Engjëlli nuk e pa më as Eduardin, as Marien, as Sanijën e as Astritin e nuk e mori vesh kurrë në kishte dalë nga spitali para se të dilte Engjëlli apo do ta linte përsëri aty në spital edhe pse dhomën nga dhoma i ndante veçse një mur tullash e dera nga dera s’kishte distancë më të madhe se një metër.

     Në dhomën tjetër ishte i shtruar një burrë rreth të tridhjet e pesave. E quanin Jup. Kishte punuar këpucar dhe kishte një vëlla që ishte nja dy-tre vjet më i madh se Engjëlli e që vazhdonte shkollën në gjimnazin që ishte përballë shkollës ku mësonte Engjëlli. Ishte një futbollist i talentuar dhe luante me skuadrën e qytetit që ishte një ndër skuadrat më të mira të vendit. I vëllai i Jupit më vonë do të bëhej një nga emrat më të dëgjuar të futbollit shqiptar e do të luante me skuadren kombëtare që në moshë të re duke dhënë vlera të mëdha në futboll. Jupi i foli për të Engjëllit kur ky i tregoi se nga cila shkollë vinte.

     Pasi kishte mbushur javën në spital, vijnë aty për t’u shtruar edhe tre shokë të klasës së tij. Ata ishin Cani, Nikolla dhe Gjoni. U gëzua se tashmë kishte shoqërinë e tij e nuk do ta ndjente vetminë. Gjithashtu u gëzua se edhe e kishte marrë malli për shokët e për shkollën. Megjithatë u lëndua shumë kur Gjoni, njëri nga shokët e tij, i tha se ishin aty për faj të Engjëllit se gjoja ai ua kishte ngjitur sëmundjen. Engjëlli e përmbajti veten dhe e prangosi zëmërimin që i shkaktoi kjo shprehje e pamend e shokut të tij, por ia ktheu si me të qeshur:

      -Mirë, Gjon, ti po më akuzon mua, po unë kë duhet të akuzoj që ma ngjiti këtë sëmundje?

     Gjoni ishte penduar e nuk bëri zë më tej. Kishin ndërhyrë edhe Cani e Nikolla duke i thënë me seriozitet se nuk ishte faji i Engjëllit pse ata ishin me difteri e ishin shtruar në spital, madje mund të ishte edhe ndonjëri prej tyre ai që e kishte pasur më parë se Engjëlli, por ishte shfaqur tek Engjëlli më shpejt. Megjithatë ai nuk i kërkoi falje Engjëllit, por Engjëlli nuk i mbajti mëri atij e qëndruan së bashku të gjithë aty edhe një javë të tërë deri sa dolën nga spitali të gjithë njëherësh e shkuan së bashku në konvikt.

    Gjatë atyre ditëve që qëndruan në spital askush nuk u kishte bërë vizita tek spitali. Ndoshta nuk i kishin lejuar shokët e tyre të shkonin atje, ndoshta shokët e tyre nuk e dinin se ku në të vërtetë ata ishin.

     Mendimet e shumta e kishin rrëmbyer Engjëllin në gjirin e tyre dhe me forcë e kishin çuar atë në konvikt pranë shokëve të tij. Ishte mes tyre, por jo trupërisht. I shikonte, por vetëm me sytë e zemrës, mendjes dhe të shpirtit të tij. Kishin qenë me të atë pasdreke të vështirë për të dhe tashti ishin atje ku edhe ai dëshironte me gjithë fuqitë e shpirtit e të zemrës të ishte edhe ai.

     Shokët e tij mundet në ato momente po bisedonin diku në ndonjë kënd të konviktit kushedi se për çfarë. I kishin qenë pranë dhe e kishin ndjekur me ankth gjendjen e tij shëndetësore. I kishin ofruar ndihmë për t’i dhënë gjakun e nevojshëm, por vetëm Pali kishte pasur të njëjtin grup gjaku me të, si dhe Tina. Tashmë do ta kishte si një vëlla gjaku pasi në damarë rridhte edhe gjaku i tij. Frani ishte shoku më i afërt, pasi kishin qenë për njëmbëdhjetë vjet në të njëjtën klasë. Pra ishin rritur bashkë që nga klasa e parë e deri atëherë. Shokët e tjerë, ose i kishte nga rrethi i tij, ose nga rrethe të tjera, por që ishin njohur aty dhe kishin vazhduar studimet në të njëjtën klasë. Kishin ndarë për katër vite me radhë çaste gëzimi e hidhërimi bashkë e i konsideronte të gjithë mjaft të rëndësishëm për të.

   Gjergjin, Palin, Nikollën, Gaspërin, e Rasimin i kishte njohur aty edhe pse ata kishin qenë nga i njëjti rreth, ndërsa Gjovalinin, Markun, Sandrin, Bejton, Ganiun, Rrokun, Lekën i kishte shokë klase që vinin nga rrethet e tjera, por tashmë kishte humbur sensi i të qenurit nga i njëjti rreth apo nga rrethe të tjera. Të gjithë ishin bërë si vëllezër dhe kishin krijuar një solidaritet mjaft të fortë me njëri-tjetrin. Shumë herë kishin ardhur nga jasht konviktit grupe të rinjsh e ishin shkapetur në grindje me konviktorët, por ata kishin dalë në bllok e askush nuk kishte guxuar t’u dilte në ballë. Ky solidaritet kishte qenë si një traditë e hershme për atë konvikt dhe ishte kthyer në një kanun të pashpallur për konviktorët. Edhe kur shkonin në shkollë, edhe kur dilnin nga shkolla dilnin në grupe. Nuk krijonin sherre dhe nuk ngacmonin kënd, por mbronin njëri-tjetrin kur dikush u binte në qafë. Në atë konvikt jetonin edhe vajzat e shkollës së tyre. Me to bënin aktivitete të ndryshme si mbrëmje dëfrimi jo vetëm të organizuar si klasa, por edhe si konvikt. Kjo ndodhte si zakonisht nëpër fundjavët dhe, meqenëse ajo natë ishte një fundjavë, me siguri shokët e shoqet e tij tashmë do të ishin duke organizuar ndonjë nga ata mbrëmjet e zakonshme dëfrimi. Ah! Sa do të dëshironte të ishte midis tyre në ato momente! E nesermja ishte e diel dhe me siguri do të qëndronin deri afër mesnatës, aq sa kujdestari zemërmirë(kujdestari në atë vit ishte ndërruar dhe kishin sjellë atje babain e Gjylnarit, shoqes së tyre të klasës që ishte jokonviktore. Ishte vërtetë njeri i mirë)do t’ua lejonte. Nganjëherë edhe nuk i lejonte, sidomos në ato raste kur të nesërmen do të kishin ndonjë aksion apo ndonjë aktivitet tjetër.

     Me këto mendime në kokë e kishte zënë gjumi dhe Tina, pasi e kishte vënë re se Engjëlli kishte fjetur, kishte mështetur kokën në një cep të krevatit dhe kishte fjetur ashtu si kishte mundur, pa bërë ndonjë lëvizje të tepërt që të mos ia nxirrte gjumin Engjëllit. Në trurin e saj gjatë atij gjumi kllapi i ishin shfaqur skena të llahtarshme filmike dhe shumë herë ishte zgjuar e frikësuar, por kur e kishte parë vetën në atë ambjent të sigurt ishte përpjekur të flinte përsëri. Nuk i kishte vënë re as infermieret e turnit kur ata kishin ndërruar serumin për Engjëllin gjatë natës. Megjithatë ishte zgjuar herët e, pasi kishte bërë tualetin e zakonshëm kishte dalë në korridorin e spitalit sa për t’u ajrosur pak.

     Engjëlli kishte fjetur paq e nuk i kishte ndjerë plagët edhe aq shumë gjatë natës. Në mëngjes i kishte ardhur edhe mjeku dhe e kishte vizituar për gjendjen e tij dhe kishte pasur përmirësime të dukshme. E kishte marrë vetën mirë dhe ishte në gjendje të ngrihej vetë nga krevati. Ia kishte rekomanduar edhe mjeku pasi i bënin mirë lëvizjet, por jo të pakontrolluara, me që edhe plagët ishin ende të hapura e mund t’i shkaktonin ndonjë hemoragji të papritur. Kishte shkuar në banjo vetë e pastaj kishte dalë edhe ai në korridor ku kishte gjetur aty edhe Tinën që kishte përhumbur shikimin përtej xhamave të dritareve të spitalit.

     -Me sa duket paske fjetur këtu në korridor të spitalit sonte? -i foli Engjëlli.

Tina ishte befasuar se nuk e priste ta shihte aty në korridor e, nga ana tjetër e kishte shkëputur nga filli i mendimeve në të cilat po notonte në ato çaste.

     -Po ti këtu?

     -Ja u ngrita nga krevati dhe erdha e të gjeta. Kisha frikë se mos të kishte vjedhur ndokush gjatë kohës që po flija gjumë, -bëri shaka Engjëlli.

     Tina uli kokën dhe ndjeu se ishte ndezur flakë në faqet e saj, por nga ana tjetër i pëlqeu shakaja që i bëri ai. Ndenjën ashtu pa folur për ca minuta e pastaj Tina e theu heshtjën e para.

     -Si i ke plagët? A të dhëmbin shumë sot?

     -Jo nuk më dhëmbin edhe aq shumë, por mjeku më këshilloi që të bëj lëvizje veçse jo shumë të sforcuara. Shumë shpejt mund të dal nga spitali, por duhet parë në se plagët nuk kanë rrezik të hapen dhe të më shkaktojnë ndonjë hemoragji të papritur. Po ti a fjete ndonjë çikë?

     -E mbështeta kokën tek krevati yt dhe fjeta sa munda të flija.

     -Tina, më vjen keq që kalove një natë jo të këndshme këtu me mua në spital. Tashmë kjo kaloi e s’e besoj se mund të jetë e nevojshme të rrish më tej. Unë tani e ndiej  vetën mirë e s’kam nevojë më për praninë e dikujt tjetër. Të faleminderit nga zemr shumë për këtë natë që më ndenje pranë.

     -Oh, mos e thuaj atë fjalë, se më vjen jashtëzakonisht keq. Edhe sikur të mos isha unë ajo për të cilën i  more ato plagë, prap do të kisha ndenjur me dëshirë e pa përtesë pranë teje sonte. Në fund të fundit ti nuk e kishe këtu as nënën tënde e as motrën apo vëllain të të rrinte te koka në këtë moment të vështirë për jetën tënde.

     Kësaj radhe e kishte radhën Engjëlli të ulte kokën e të kridhej në mendime. “Vertet sikur të kishte motër, sa mirë do të ishte ta kishte aty pranë në vend të asaj vajze të panjohur që sapo i kishte mësuar emrin dhe që s’dinte asgjë më tepër për të!”

    -Unë s’kam as nënë e as motër, -mërmëriti nëpër dhëmbë jo duke dashur t’i tregonte Tinës për këtë gjë, por më shumë për t’ia pohuar vetës një mungesë që e kishte vuajtur shumë në jetën e tij. Tina kishte dëgjuar diçka të paqartë, por jo saktësisht atë çka Engjëlli kishte pohuar ashtu si në heshtje gati me vetën e tij.

     -A ke vëllezër të tjerë ti Engjëll? –e pyeti Tina pas pak, pasi për njëfarë kohe ishte rrekur për të marrë vesh atë çka Engjëlli kishte thënë pak më parë, por që s’ishte e sigurtë se çfarë saktësisht i kishte thënë.

     -Jo nuk kam.

     -Po motër?

     -As motër nuk kam.

     -Atëherë nëna jote të paska djalë të vetëm. Kushedi sa do të jetë mërzitur, po ta ketë marrë vesh që je në këtë gjendje.

     -Unë nuk kam nënë. Unë nuk kam pasur kurrë nënë. Unë kam vetëm babain. Atij i kanë vdekur femijët e tjerë edhe gruaja para se të lindja unë. Tashti ai më ka vetëm mua dhe unë vetëm atë kam. Unë kam edhe nunën time që është kujdesur shumë për mua kur kam qenë fëmijë i vogël sikur të kishte qenë nëna ime e vërtetë, por ajo ka pasur fëmijët e saj që i quaj njësoj si t’i kisha vëllezër e motra.

    -Më fal, nuk e dija dhe padashur të bëra të ndiheshe keq.

    -Oh jo, mos u ndiej në faj. Kjo është diçka reale, por unë gjithnjë ndiej dhimbje që nuk e kam njohur kurrë nënën time. Po ti Tina a ke vëllezër dhe motra?

    -Jo as unë nuk kam vëllezër dhe motra, por kam vetëm nënën dhe babain.

    -Atëherë qenkemi njësoj, veçse ti i ke të dy prindërit. Për çdo gjë që të kesh nevojë do të përpiqem të të ndihmoj sikur të ishe motra ime.

      Pa mbaruar ende fjalën, në fundin e korridorit u shfaqen Frani, Pali dhe Gjergji që i kishin ardhur për vizitë.

     -Oho! Qenka ngritur nga shtrati Gjergj Elez Alia ynë! –bëri shaka Pali.

     -Po veçse nuk e di a është gati Balozi me u ndesh me të apo jo?

     -Nuk e di mirë se mbrëmë nuk ka fjetur fort rëhat, pasi e kishin thirrur dajat në gosti në një dhomë pa qera, –ia prit Frani.

     -Aha! Kaq shpejt?

     -Po, -ia bëri Gjergji, -i kanë arrestuar dy orë pas ngjarjes.

     -Sa mirë ua paskan bërë horrave! –shfryu Tina që gjer atëherë s’ishte ndier.

     -Vërtetë shumë mirë, ti a e more vetën ndonje çikë? –e pyeti Gjergji si i zënë në faj nga që gati s’i kishin dhë rendësi pranisë së saj gjer atë çast.

     -Po, tani e ndiej vetën disi më të lehtësuar.

     -Po Engjëllit i ke bërë shërbimet e nevojshme apo jo, në qoftë se jo ke përgjegjësi e do të japësh llogari para nesh, -bëri shaka Pali.

      Tina uli kokën e turpëruar.

     -Tina është një vajzë shumë e mirë dhe më ka qëndruar gati për çdo gjë, -foli me seriozitet Engjëlli, pasi e pa që shakaja e Palit e kishte vënë në siklet Tinën. Në fund të fundit ajo ishte një femër e vetme mes atyre katër djemve që pak a shumë ishin pothuajse të panjohur për të.

      -Më fal Tina! Bëra shaka. Besoj se pranohen shakatë mes shokëve apo jo, -u shfajësua për shakanë që kishte bërë pak më parë Pali, por që e kishte vënë në siklet vajzën. Tina nga ana e saj nuk e dha veten, veçse buzëqeshi përzemërsisht, por pa mundur dot ta fshihte përskuqjen e faqeve të saj që po ia digjte prush lëkurën e ndritshme mbi to. Megjithatë, duke mos ditur si të përgjigjej iu drejtua Engjëllit:

     -Sikur është më mirë të shkosh e të shtrihesh, se kaloi gjatë këtu në korridor.

     -Mirë e ka Tina, -ndërhyri edhe Gjergji. –Duhet ta marrësh vetën mirë se mund të të zgjatet edhe qëndrimi në spital në qoftë se mjekët nuk të shohin në gjendje për të dalë nga spitali.

     Engjëlli ashtu bëri. U nisën të pesët drejt dhomës ku ishte i shtruar Engjëlli dhe ai u rehatua në krevatin e tij. Tina i rregulloi çarçafët e krevatit dhe pastaj e mbuloi me bataniet që ishin në fundin e krevatit të palosura. Pali, Gjergji dhe Frani në atë kohë u përshëndetën me të, pasi jashtë spitalit ishin edhe shokët e tjerë që i kishin ardhur për vizitë, por që roja i spitalit nuk i kishte lejuar të hynin, pasi ishin shumë e do të bëhej rrëmujë. Roja kishte vendosur t’i lejonte vetëm tre e nga tre, prandaj grupi i parë nuk mund të rrinte më gjatë. I kishin ardhur të gjithë shokët e klasës së tij dhe shumë të tjerë konviktorë nga klasat e tjera. Pra ishte e pamundur që të gjithë ta vizitonin jo vetëm njëherësh, por edhe gjatë gjithë ditës, prandaj disa vullnetarisht kishin hequr dorë nga vizita e drejtpërdrejtë e i kishin shkruar një kartolinë ku i shprehnin urimet e tyre për një shërim sa më të shpejtë. Të tjerët, më këmbëngulësit nga shokët e shoqet e tij më të afërt, u organizuan në grupe dhe hodhën short për radhën. Pas grupit të parë që sapo kreu vizitën e kishte radhën grupi i Gjovalinit, Xhevahires dhe Frangës. Engjëlli i tha edhe Tinës të shkonte e të pushonte në konvikt, por me që do t’i vinin në vizitë edhe dy shoqe klase fill pas vizitës së parë, nuk insistoi shumë dhe Tina priti të takonte grupin e dytë e pastaj të shkonte së bashku me to. Sigurisht në shoqërinë e tre djemve ndihej e sigurtë, por më mirë do të ndihej në shoqërinë e dy vajzave që do të vinin pas pak.

     Vizitat zgjatën gjat gjithë orëve të paradrekës dhe këto ishin sidomos shokët e shoqet e tij konviktorë, ndersa Syrihaja, Lira, Suzana dhe Gjylnari që ishin shoqet e tij të klasës jokonviktore, i shkuan për vizitë pasdreke së bashku me kujdestarin e konviktit që ishte njëkohësisht edhe babai i njërës prej këtyre vajzave, i Gjylnarit. Ajo e kishte marrë vesh lajmin e para nga i ati dhe kishte lajmëruar shoqet e tjera të cilat u bashkuan dhe i shkuan tamam në orarin e vizitave që aso kohe ishte i  lejuar veç në orët e pasdrekës apo të mbrëmjes, megjithëse për rastin e Engjëllit atë ditë ishte bërë një perjashtim i veçantë nga këmbëngulja e shokëve dhe e shoqeve të tij konviktorë.

     Pas pesë ditësh qëndrimi në spital Engjëlli doli dhe shkoi në konvikt në shoqërinë e Lekës, Nikollës, Palit dhe Gjovalinit të cilët kishin shkuar ta vizitonin tek spitali, por mjeku u kishte thënë se pikërisht atë pasdreke ai mund të dilte nga spitali. Në konvikt e pritën me një gëzim të patreguar të gjithë shokët e shoqet e klasës si dhe mjaft konviktorë të tjerë që tashmë e kishin marrë vesh ngjarjen dhe që vazhdimisht interesoheshin për përparimin e shëndetit të tij gjatë gjithë atyre ditëve që ai kishte qëndruar në spital. Mjekët i kishin këshilluar që për pak kohë nuk duhej të sforcohej shumë dhe pas ca ditësh duhej të paraqitej tek spitali për një kontroll të plagëve e për t’i hequr penjët e qepjes së tyre. Gjithashtu i kishin dhënë një letër rekomandimi për infermierin e konviktit për kohën e mjekimit të plagëve si dhe për pëkujdesjen që duhej të kishte ndaj tij.

     Pasi u përshëndet me të gjithë të pranishmit, u drejtua me gjithë grupin e djemëve të klasës së tij tek salla e studimit, pasi donte të njihej me progresin mësimor që ishte arritur gjatë mungesës së tij. Në spital e kishin vizituar edhe   disa nga profesorët e tij si profesor Nardi që ishte edhe mësuesi kujdestar, dhe profesor Safeti, të cilët e kishin ngushëlluar e i kishin uruar shërim sa më të shpejtë. I kishin treguar për interesimin e të gjithë stafit pedagogjik për të dhe i kishin thënë që të mos shqetësohej shumë për mësimet pasi do ta merrte vetën shpejt, pa diskutim. Megjithatë, ai ishte i shqetësuar, pasi kishin kaluar tri ditë mungesa që ishin baras me afro njëzetë orë mësimi të humbura. Edhe shokët e këshilluan që të mos shqetesohej, pasi fitorja më e madhe për të ishte ajo që tashmë ishte përsëri shëndosh e mirë e midis tyre përsëri. Ajo ishte kryesorja, të tjerat kishin më pak rëndësi.

    Edhe Tina, me ta marrë vesh lajmin se Engjëlli kishte dalë nga spitali dhe ishte kthyer në konvikt, vrapoi ta përqafonte me një mallë e dashuri të patreguar prej motreje. Me të kishin ardhur edhe disa nga shoqet e saja të vitit të parë. Engjëlli u interesua në mënyrë të veçantë se si ishte e si ndihej dhe a e kishte marrë vetën ndopak.

     Edhe atëherë kur grupi i djemve me Engjëllin u futën në sallën e studimit, Tina nuk ia kishte lëshuar dorën atij dhe në mënyrë të pavetdijshme i kishte shoqëruar ata gjer atje. Nuk u ndie keq, pasi me ta kishin shkuar edhe disa vajza të tjera dhe nuk ishte e vetmja femër mes atyre djemve. Duhet theksuar se sallat e studimit në atë konvikt ishin disa dhe ishin të ndara veç për djemtë e veç për vajzat si dhe me grupe klasash. Me raste të rralla edhe miksoheshin, sidomos kur kishin detyra të shpërndara në grupe e që duhej bashkëpunim mes tyre. Megjithatë nuk ishte e ndaluar të shkoje në sallat e studimit të vajzave nga ana e djemve e as anasjelltas. Në konvikt kishin të njëjtën mensë ku hanin djem e vajza, rrinin në të njëjtin oborr në kohën e lirë, por i kishin fjetoret të ndara veç vajzat e veç djemtë dhe i kishin hyrjet e ndara. Orari i studimit nuk kishte arritur ende dhe kështu mund të rrinin aty gjer sa të vinte ora për t’u futur në studim. Koha e studimit shfrytëzohej me rreptësi të madhe si nga djemtë ashtu edhe nga vajzat.

   Pas dy ditësh vinte e shtuna dhe shokët e klasës i kërkuan leje kujdestarit të konviktit të organizonin një mbrëmje dëfrimi. Engjëlli njëkohësisht do ta merrte vetën më shumë, e nga ana tjetër, ata dëshironin që pjesëmarrja të ishte e plotë pasi donin që të ishin të pranishme edhe shoqet e tyre jokonviktore. Gjithashtu të nesërmen kishin mësim dhe nuk mund t’i shmangeshin studimit. Në fund të fundit e shtuna nuk ishte larg e ata nga ana tjetër do të kishin mundësi më shumë për ta organizuar më mirë atë mbrëmje vallëzimi. Vajzat konviktore, Xhevahirja, Hatixhja, Sulltana, Franga, Hasimja, Guria, Lemja, Dila, Sabria, Sania, dhe dy Fatimet ishin aty në konvikt e ishin mjaft vajza me të cilët ata mund të vallëzonin. Gjithashtu aty kishte edhe mjaft shoqe të tyre nga klasat e tjera si dhe shokë të Engjëllit që mund t’i ftonin, përfshirë këtu edhe Tinën e Amalinë e ndonjë shoqe të tyren nga viti i parë, por donin ta organizonin me pjesëmarrjen e të gjithë shokëve e shoqeve të klasës dhe të pedagogëve që u jepnin mësim në klasën e tyre.

    E shtuna erdhi shpejt, megjithëse atyre u ishte dukur një vit i tërë pritjeje edhe pse ndërmjet kishin qenë veçse dy ditë kohë e jo më shumë. Djemtë atë ditë ishin vënë në garë të pashpallur se cili do të paraqitej më bukur duke shfrytëzuar ato mundësi të pakta që ata kishin për t’u veshur me rrobat më të paraqitshme. Vajzat gjithashtu edhe më tepër kishin bërë përpjekje për ta ndryshuar lukun me ata mundësi që kishin, sigurisht brenda “normave” që ua lejonte koha. Në fakt ata djem e vajza nuk kishin nevojë shumë të zbukuroheshin, pasi vetë Zoti i kishte bekuar të gjithë me bukuri, freski e hijeshi mjaft të admirueshme.

  EPSON MFP image  Djemtë kishin ndarë detyrat mes tyre për ta organizuar sa më mirë atë mbrëmje vallëzimi. Marku, Gjoni dhe Leka do të interesoheshin për orkestrën. Gjergji dhe Pali do të drejtonin mbrëmjen. Frani do të shpërndante ftesat për ata që nuk ishin shokë të klasës së tyre, por që ishin të ftuar të veçantë të Engjëllit. Gjovalini dhe Nikolla do të hartonin programin argëtues e të tjerët: Bejtoja, Ndoi, Mustafai, Rasimi, Preka dhe Doda do të kujdeseshin për sallën ku do të zhvillohej mbrëmja. Vajzat nuk i kishin angazhuar me asnjë punë, pasi zakonisht këto gjëra ishin bërë traditë për ata t’i organizonin djemtë, ndersa vajzat në këto raste interesoheshin më tepër të ftonin ndonjë shoqe të tyre, nganjëherë edhe me kërkesat disi të fshehta të shokëve të tyre të klasës.

    Deri atëherë kishte qenë si njëfarë tradite të rrinin ulur në stola apo karrige disi të shkëputur djemtë veç e vajzat veç përballë njëri-tjetrit në të dy anët e sallës, atë natë organizatorët e kishin thyer atë traditë dhe i kishin vendosur karrigat e stolat në një gjysëmrrethi apo më mirë të themi në formën e një gjysëmhëne ku përballë saj ishte vendosur orkestra e në një vend të veçantë të ftuarit e nderit që përbëhej nga grupi i pedagogëve e familjeve të tyre. Djemtë e vajzat kishin zgjedhur shoqëritë e tyre të qëndronin pranë e pranë, diku në çifte djalë-vajzë, diku në grupe të vogla djemsh e vajzash apo të miksuara në forma të ndryshme. Pra ishte thyer tradita e hershme e krijuar për raste të tilla. Engjëlli, Frani, Tina dhe Amalia kishin formuar grupin e tyre të vogël. Në krye Qëndronte Gjergji që ishte ngarkuar për drejtimin e mbrëmjes e po aty edhe Pali që kontrollonte mbarëvajtjen e festës. Të tjerët ishin ulur ku kishin mundur. U bë një mbrëmje e bukur plot me ngarkesa emocionale dhe të gjithë u defryen pamasë. Për Engjëllin do të ishte një mbrëmje vërtetë e paharruar e cila do t’i krijonte mbresa të pashlyeshme në kujtesë, por edhe një lidhje tepër të veçantë me Tinën, si kundër edhe Frani do të lidhej me shoqen e saj Amalinë.

                                              *        *        *

   Ditë pas dite miqësia mes Tinës dhe Engjëllit sa vinte e rritej. Çdo ditë në mëngjes e kërkonin njëri-tjetrin për ta përshëndetur dhe në darkë nuk shkonin për të fjetur pa i uruar njëri-tjetrit natën e mirë. Në kohën kur vinin nga shkolla, Engjëlli e kishte bërë zakon ta pyeste se si e kishte kaluar në shkollë dhe se a kishte pasur ndonjë problem. Kur oraret koinçidonin të dilnin në të njëjtën orë, Engjëlli e priste tek dera e klasës së saj dhe së bashku ktheheshin në konvikt. Ishin bërë shokë të ngushtë dhe kishte lindur mes tyre një ndjenjë miqësie e veçantë. Engjëlli nuk po i jepte shpjegim se çfarë në të vërtetë ishte ajo ndjenjë; thjeshtë një ndjenjë përkujdesjeje si një premtim që i pat dhënë në atë natë kur ai ishte në spital e ajo po përkujdesej për të, apo ndjente që e dashuronte. Megjithatë shpesh ia kishte bërë pyetje vetes së tij se çfarë ishte në të vërtetë Tina për të. Mundohej ta imagjinonte vetën në një lidhje jetë, por prap nuk arrinte ta përfytyronte një gjë të tillë. I dukej e pamundur, i dukej se ishte një mëkat të mendonte për të në atë mënyrë, i dukej se po shkelte në një ndjesi të shenjtë e të ndaluar, prandaj as që e çonte shpesh herë nëpër mend ta mendonte atë gjë. Jo se Tina nuk ishte një vajzë e bukur. Ajo në të vërtetë ishte shumë e bukur, madje ishte një nga vajzat më të bukura që kishte konvikti i tij e çdo djalë mund ta lakmonte një vajzë të tillë. Kishte flokë të verdha dhe me onde të veçanta, një lëkurë të fytyrës të hollë e mjaft të shndritshme e me sy bojëqielli që kishin një dritë të veçantë shkelqimi e gjithënjë të qeshur. Kishte buzë të fryra si gonxhet e një trendafili që është gati në të shpërthyer.

     As Tina nga ana e saj nuk ishte në gjendje ta shpjegonte atë lidhje mes tyre e se deri ku do të arrinte, por për një gjë ishte e sigurtë tek vetja e saj: tek Engjëlli ajo kishte gjetur një njeri të veçantë që nuk mund t’ia zëvendësonte njeri tjetër. Ndihej e sigurtë përkrah tij dhe ndjente sikur i detyrohej çdo lloj shpjegimi për jetën e saj. Çdo gjë që kishte të bënte me jetën e saj ndihej e detyruar instiktivisht t’ia thoshte edhe pse Engjëlli nuk ia kërkonte një gjë të tillë. Në se do të merrte një notë të padëshiruar në mësime, apo, në se kishte ndonjë problem të vështirë, para se të konsultohej me shoqet e saja më të afërta, do t’ia thoshte Engjëllit më përapara e donte të merrte medoemos mendimin e tij të cilin e konsideronte si të shenjtë e të pagabueshëm.

    Pothuajse në të gjitha pasditet para studimit rrinin e kuvendonin bashkë. Kur Engjëlli kishte diçka për të larë, Tina ia merrte dhe ia lante e ia sillte të hekurosura të gjitha ndërresat. Kjo lidhje kishte rënë në sy të të gjithëve, por nuk shikohej me sy të keq nga shokët e tij. Pothuajse të gjithë maturantët kishin krijuar lidhjet e tyre e i respektonin lidhjet e shokëve të tyre me vajzat e tjera. Nga ana tjetër, kur njihej një lidhje e tillë, jo vetëm respektohej, por edhe ruhej nga të tjerët. I dilnin zot shoqes së shokut të tyre si të ishte e dashura ose motra e tij, në se dikush mund ta ngacmonte atë.

     Ky konvikt në të vërtetë, për kushtet që kishte nuk lejonte të kishte fshehtësi në marrëdhënie intime mes çiftesh djem-vajza, prandaj asnjëherë brenda konviktit nuk u ishte krijuar rasti të kishin pasur një shkëmbim puthjeje. Madje edhe po të kishin pasur e të kishin guxuar të shkëmbenin puthje, gjë që ishte e ndaluar diçka e tillë të bëhej haptazi, rrezikonin të përjashtoheshin nga shkolla, ashtu siç kishte ndodhur para pak kohësh me Ndokën e Burbuqen. Jashtë konviktit ishte jo e lehtë të dilnin pasi konvikti kishte rregullat e tij e duhej kërkuar leje të dilje, sidomos po të kishe një arsye të fortë. Edhe atëhere duhej dalë gjithnjë i shoqëruar ose me grupe. Rasti i vetëm që u ishte krijuar ishte vetëm një ditë aty nga fundi i tetorit kur e gjithë shkolla kishte organizuar një piknik në parkun e madh të gështenjave diku në rrethinat e qytetit.

     Ishte një ditë e bukur dhe dielli ndriçonte si të ishte qershor. Të gjithë nxënësit e shkollës, të organizuar në klasa dhe me mësuesit kujdestarë në krye ishin nisur në një marrshim drejt parkut të madh të gështenjave. Kishin dëgjuar për atë park se ishte diku jashtë qytetit rreth dhjetë-dymbëdhjetë kilometra larg nga qyteti, por nuk kishin qenë asnjëherë gjerë atje, përjashto këtu ndonjë nxënës që vinte nga ajo zonë. Një nga ata ishte Bjtoja, shoku i klasës së Engjëllit. Bejtoja u kishte folur në ndonjë rast për të e kjo mbase ishte bërë shkak edhe ai piknik që po organizonte shkolla. Rruga në të shumtën kalonte përgjatë bregut të një kanali të madh kullues që nuk kishte ujë fare. Toka ishte zallishtë dhe bregu i atij kanali kishte shumë zaje që e bënin rrugën disi të bezdisshme e të lodhshme. Megjithatë për nxënësit e shkollës s’ndihej fare lodhja, pasi ditët e piknikut gjithmonë ishin ditët më të gëzueshme të jetës së tyre shkollore së bashku me mbrëmjet e dëfrimit që i organizonin herë pas here.

     Pas pak më shumë se dy orë udhëtimi më në fund ishte shfaqur para tyre madhështor dhe mjaft pikturesk parku i gështenjave. Kishte shkuar ora dhjetë e ishte një ditë shumë e bukur që premtonte për mjaft dëfrim. Parku kishte lëndina të bukura që jeshilonin nga qilimi i gjelbërt i barit. Ishte vërtet një mrekulli e natyrës. Nga gështenjat gjigande vinte simfonia e mahnitshme e cicërmave të zogjve këngëtar të vjeshtës. Aty herë pas here shihje shfaqjen e cirkut të ketrave që kacavireshin e fluturonin nga njëra degë tek tjetra e nga njëra gështenjë në tjetrën. Ishte shumë më shumë nga ç’e kishin përfytyruar ata atë pamje mahnitëse.

     Grupimet mes nxënësve sipas klasave me kohë e kishin prishur rregullin e tyre që në orën e parë të marrshimit. Tashmë edhe mësuesit ishin bashkuar në grupe dhe i kishin lënë nxënësit të udhëtonin lirshëm në grupet që kishin dëshiruar. Klasat ishin miksuar e Engjëlli kishte thirrur Tinën e dy shoqet e saj t’u bashkohej grupit të tyre. Dalëngadalë edhe ata të dy u shkëputën e udhëtuan së bashku duke u harrur në muhabete të ndryshme. Shokët e Engjëllit ishin shkëputur si me marifet pa rënë në sy. Po ashtu edhe shoqet e Tinës.

    Kur arritën tek parku edhe ata u mahniten nga peisazhi që u kishte dalë para syve të tyre. U ulën nën hijen e një gështenje dhe u qetësuan nga lodhja e rrugës. Atëherë e kuptuan sa shumë ishin lodhur, por që nuk e kishin ndier aq shumë gjer atëherë. Nxënësit e tjerë ishin shpërndarë grupe-grupe përgjatë parkut, gjithnjë nën këshillën e mësuesve të tyre për të mos u larguar shumë larg. Disa djem kishin formuar skuadra futbolli e kishin filluar të luanin mes tyre.

     Engjëlli e Tina, pasi kishin pushuar pak, ishin ngritur dhe ishin futur në brendësi të parkut atje ku lirishta me fiere bëhej edhe më e dendur. Kishin ikur disi të shkëputur nga nxënësit e tjerë e gjithnjë, të harruar në shoqëri me njëri tjetrin, ishin ulur përsëri pranë një gështenje që me degët e saj formonte një si një kurorë kërpudheje gjigande gjer në prehër të tokës. Filluan të mblidhnin kokrrat e gështenjës që kishin rënë nga degët e pemës. Ishin vën në garë se cili do të mblidhte më shumë gështenja. Në një çast të vetëm, duartë e tyre ishin puqur befas duke dashur të kapnin një gështenjë. Një elektricitet i pashpjeguar kishte përshkuar tërë qenien e tyre. Kishin shtangur e kishin shikuar njëri-tjetrin me sy të njomëzuar nga një passion i beftë. Buzët e tyre ishin afruar tek njëri-tjetri në mënyrë krejt të pavullnetshme, por në  një të dhjetën e sekondës një zhurmë e beftë dhe tejet e çuditshme që vinte drejt tyre si shkreptima e një rrufeje i kishte ndërprerë dhe trembur njëkohësisht. Po në atë të dhjetë të sekondes, mes tyre dhe vetëtimes që ishte sulur drejt tyre u shigjetua një si copëz reje a si një meteorth i vogël një masë e murme dhe ia kishte prerë hovin asaj  zhurmeje të beftë e të frikshme. Në më pak se dy metra pranë tyre kishte fluturuar një nuselalë dhe po kacafytej me një gjarpër të përhimtë. Nuk e kishin vënë re fare se nga kishte dalë ashtu papritur ajo nuselalë e as ai gjarpër i frikshëm që pak më parë ishte sulur vetetimthi drejt tyre e tash ishte mbledhur kutullaç dhe në gatishmëri për t’iu sulur nuselalës që i vërtitej sa andej-këtej duke gjuajtur rastin ta kapte për mbas koke. Gjethet e rëna përtokë të gështenjës sikur e maskonin atë zvarranik të padëshirueshëm në atë vend. Engjëlli e Tina kishin shtangur dhe buzët e tyre kishin ngrirë ashtu të hapura, jo se tani pritnin të shkëmbenin atë puthje pasionante të ndërprerë, por nga frika e nga kureshtja, dhe kishin qëndruar ashtu palëvizur duke shikuar atë përleshje tepër të pazakontë. Në atë pozicion ngjanin më shumë si dy statuja të Praksitelit a të Fidias mes atij parku ku e gjelbërta po dorëzohej dalëngadalë duke ia lënë vendin të bronxtës së praruar të vjeshtës.

      Në momentet kur nuselala i afrohej për ta sulmuar, gjarpri shigjetonte në drejtim të saj. Kjo betejë zgjati për disa minuta gjer kur nusulala nisi të largohej si vjedhurazi dhe si e mundur nga kjo betejë. Atëherë gjarpëri u çmbështoll dhe me shpejtësi nisi të largohej në drejtim të kundërt. Nuk kishte bërë as dy metra rrugë kur mbi kokën e tij kishin përfunduar aq vetëtimthi dhëmbët e nuselalës. Gjarpri po aq vetëtimthi ia mbështolli trupin nuselales dhe u bënë njësh si të ishin një trup i vetëm. Nuselala u rrokullis në kurriz, por kokën e gjarprit nuk e hoqi prej dhëmbëve të saj sharrë. Kështu vazhdoi edhe disa çaste derisa gjarpri u dorëzua dhe dalëngadalë e çmbështolli trupin e nuselalës. Atëherë nuselala e tërhoqi zvarrë litarin e kurmit të gjarprit dhe u fut në ca gëmusha aty pranë.

     Tina kishte shtangur dhe ishte ngjeshur tërë frikë pas gjoksit të Engjëllit. Edhe Engjëlli në fillim kishte shtangur nga frika, por më pas e kishte mposhtur frikën dhe kishte qëndruar gjithë kureshtje në pritje të përfundimit të asaj beteje.

     Pasi kishte përfunduar me sukses në favor të nuselales beteja dhe, pasi nuselala ishte larguar gjithë triumf së bashku me trofenë e saj, edhe ata u larguan për t’iu bashkuar grupit të nxënësve të tjerë. Tina ende s’e kishte marrë vetën dhe gjaku ende nuk ia kishte përskuqur lëkurën e zbehtë të faqeve. Engjëlli u përpoq ta qetësonte, por tronditja kishte lënë vulën e saj që nuk po largohej shpejt dhe lehtë. Tashmë dita po kalonte jo fort lehtë për të

                                            *        *        *

     Dalëngadalë kishte arritur fundi i vitit dhe po vinte Viti i Ri. Si zakonisht shkëmbeheshin kartolina mes shokësh e shoqesh e ata më të lidhurit bënin edhe dhurata mes tyre. Engjëlli kishte menduar t’i bënte diçka të veçantë Tinës, por s’dinte se çfarë. Kishte menduar gjatë e më në fund vendosi t’i jepte varësen që e mbante përherë në qafën e tij që ishte një gjysëm zemre floriri. Nuk mbante mend se kush ia pati dhënë, por dinte se ishte rritur me të gjatë gjithë jetës së tij dhe Gjoni, i ati, e këshillonte të mos e hiqte për asnjë rast nga qafa e tij si një diçka të shenjtë. E dinte që atë varëse nuk duhej t’ia dhuronte askujt, por Tinës vendosi t’ia jepte. Para se të ndaheshin e të shkonin për pushimet e Vitit të Ri nëpër shtëpitë e tyre, Engjëlli i dha kartolinën Tinës dhe pastaj duke hequr varësen nga qafa ia dha asaj duke i thënë këto fjalë:

    -Tina, pranoje këtë dhuratë nga ana ime në shenj dashurie e respekti të veçantë që zemra ime ruan e ushqen për ty. Kjo është gjëja më e shenjtë që unë kam, por edhe ti je njeriu më i dashur dhe më i shenjtë i jetës sime përveç babait tim!

    Tina u mallëngjye pamasë dhe permes lotëve ia ktheu varësen Engjëllit duke i thënë:

    -Jo, këtë jo.

    -Përse?! Mos nuk të pëlqen dhurata ime?

    -Ajo është shumë e bukur e dhuratë më të bukur nuk do të doja, por për ty është diçka e veçantë e unë s’mund ta pranoj.

    -Ti je gjithashtu e veçantë për mua. Je më e veçantë se kjo varëse dhe unë nuk po e largoj atë varëse nga vetja ime, pasi ju kam të dyja së bashku këtu thellë në zemren time e kudo që unë shkoj ju kam me vetë përgjithëmonë.

    Pasi tha këto fjalë ia mori varësen nga duartë dhe ia vari Tinës në qafë, pastaj e puthi lehtë në ballë. Tina u skuq dhe si për të dashur ta shuaj prushin që i digjte lëkurën e faqeve e mbështeti kokën e saj në gjoksin e Engjëllit dhe duart ia mbështolli rreth qafës.

   -Të faleminderit!  -tha Tina me një zë që notonte në një lloj ngashërimi mezi të përmbajtur, -do të jetë kujtimi më i paçmuar i jetës time. Do të më marrë malli shumë gjatë kohës që do të jemi me pushime, -shtoi dhe nga xhepi i palltos nxori një shami të qendisur me kujdes ku përveç një trëndafili kishte inicialet E.T. dhe ia dha Engjëllit. –Nuk është ndonjë gjë e madhe, por besoj se do të të pëlqejë.

   Edhe Engjëllit i pëlqeu shumë kjo dhuratë simbolike dhe e falenderoi Tinën për të duke i dhënë një përqafim të ngrohtë.

                                              *        *        *

     Malli kishte qenë mjaft i madh dhe, me qenë se Tina e kishte pasur për herë të parë që largohej nga vatra familjare për një kohë kaq të gjatë, ishte shkrehur në lotë kur ishte takuar përsëri me prindërit e saj pas afro katër muajsh që nuk i kishte parë. Nëna e saj, Hana, gjithashtu ishte mjaft e përmalluar dhe, duke dashur ta fshihte dobësinë e saj, e kishte mbajtur për një kohë mjaft të gjatë të bijën shtrënguar pas gjoksit të saj. Edhe Zefi, babai i Tinës, kishte qenë i përmalluar, por ishte përpjekur ta fshihte atë permes një ftohtësie të shtirur. Kishin shkëmbyer letra gjatë gjithë asaj kohe, por kjo nuk kishte mjaftuar për ta zbutur mallin e asaj ndarjeje. Gjithësesi, ato letra kishin shërbyer për të ditur për shëndetin e vajzës e mbarëvajtjen në mësime e anasjelltas, për shëndetin e prindërve e mbarëvajtjen e jetës së tyre në përgjithësi, por vetëm kaq.

    Hana s’po ia ndante sytë së bijës gjatë gjithë kohës edhe pse nuk kishte shumë kohë të rrinte e ta vështronte me nge, pasi ishte e angazhuar me darkën që po përgatiste për të festuar kthimin e Tinës nga shkolla. Gjithësesi ia hidhte vështrimin herë pas here e se si i dukej e ndryshuar, i dukej më e rritur e më e pjekur, i dukej se kishte ndryshuar shumë gjatë atyre katër muajve larg saj. Edhe Tina herë pas here përpiqej ta ndihmonte në ndonjë punë e Hanës i vinte mirë, megjithëse nga ana tjetër i dhimbsej se tashmë kishte ardhur si mikeshë në shtëpi, por nga që donte ta kishte sa më pranë, nuk i thoshte dot të rrinte e të shplodhej pranë të atit.

    Pas darkës, pasi kishin ndenjur e kishin bërë muhabet duke treguar ndodhitë e atyre kater mujve mungese, kishin shkuar sëcili të flinte. I pari kishte shkuar Zefi. Tina dhe Hana kishin qëndruar pak më vonë duke biseduar e pastaj ishin drejtuar të dyja tek dhoma e Tinës, pasi Hanës nuk i bëhej të ndahej nga e bija aq lehtë edhe aq shpejt. Donte t’ia rregullonte çarçafët e ta mbulonte me jorgan ashtu siç kishte bërë vazhdimisht kur Tina kishte qenë e vogël. Nga ana tjetër donte të shpenzonte sa më shumë kohë afër saj. Tina ishte zhveshur e ishte bërë gati të shtrihej, kur Hana pa në qafën e saj varësën gjysëm zemre që Engjëlli i kishte dhuruar atë ditë para se të ndaheshin. Shikimi i saj erdhi dhe përnjëherësh u bë si i ngrirë, sikur në të vërtetë kishte parë një gjarpër mbështjellë rreth qafës të së bijes, sikur atje shihte një litar që po ia shtrëngonte fytin asaj e po ia merrte përgjithmonë nga kjo jetë. Ishte shtangur dhe nuk kishte mundur të thoshte asnjë fjalë, por ishte zalisur pa ndjenja drejt e mbi krevatin e së bijës. Tina ishte trembur për një moment e ishte ngritur për ta shkundur të ëmën, por Hana ishte përmendur e pa bërë as edhe një fjalë tjetër kishte shkuar tek dhoma e saj.

     Ishte shtrirë, por nuk kishte mundur të vinte gjumë në sy për gjatë gjithë natës. Mendime nga më të ndryshmet ia kishin pushtuar trurin dhe s’e linin ta zinte gjumi. Edhe kur e zinte gjumi, para syve në kllapi i dilnin lloj-lloj gjërash të llahtarshme që imagjinata e njeriut në gjendje normale nuk mundet dot t’i parashikojë. I dukej sikur dikush po ia merrte të bijën dhe po ia hidhte në një greminë të llahtarshme e ajo i thërriste për ndihmë me duar të zgjatura drejt saj, i dukej sikur e bija po e shtynte atë vetë drejt një zjarri të madh me flakë që kishin mbuluar tërë vendin, pasi dikush mes atyre flakëve, një krijesë e vogël, po i thërriste ato të dyja ta shpëtonin. I dukej sikur gjithë njerëzia po e sulmonin me gurë nga pas e ajo nuk dinte shteg se ku mund të kalonte e t’i fshihej zemërimit të tyre. I dukej sikur një foshnjë që i shëmbëllente së bijës kishte shtrirë doçkat e vogla drejt saj e ajo bënte ta merrte në krahët e saj, por një përbindësh e kishte lidhur me një litar të padukshëm dhe e tërhiqte zvarrë perms pluhurit të një rruge plot me gropa e driza. Trupi i foshnjës herë dukej e herë zhdukej para syve të saj, ndersa ajo rendtte për ta shpëtuar nga përbindëshi. Kur pothuajse e kishte arritur, në moment, i zhdukej përsëri pas një kthese apo një grope të rrugës, por e qara e foshnjës kurrë nuk pushonte, veçse i vinte gjithnjë e më e largët e më lutëse, por disi më qortuese që s’po mundte dot ta shpëtonte. Pastaj diku larg ishte shfaqur një shqiponjë dhe kishte luftuar me përbindshin e ia kishte marrë foshnjën në krahët e saj dhe e kishte çuar në majën e një mali tepër të lartë, atje ku kurora e tij prekte qiellin. Ishte përpjekur edhe ajo të shkonte atje tek foleja e shqiponjës, por s’kishte mundur t’i ngjitte shkëmbinjtë e lartë e të thepisur. Kishte bërë disa herë përpjekje të dëshpëruara, ishte përgjakur, por çuditërisht nuk kishte ndier dhembje nga plagët që i ishin shkaktuar nga majat e mprehta të gurëve dhe nuk kishte hequr dorë nga përpjekjet e saj të dëshpëruara. Një zë i mbytur që vinte nga zemra e malit i thoshte të hiqte dorë tashmë nga foshnja pasi ajo tashmë ishte bërë pronë e shqiponjës dhe ishte nën përkujdesjen e saj. Zëri i thoshte se ajo s’kishte të drejtë t’ia merrte shqiponjës pasi ajo e kishte shpëtuar tashmë dhe ishte bërë nënë për të. Atëherë ajo kishte qarë me dënesë dhe nga kjo e qarë i kishte dalë gjumi, por ishte akoma natë dhe, pasi ishte munduar ta merrte përsëri veten ishte përpjekur të flinte. Por gjumi përsëri nuk i kishte ardhur në ndihmë shpirtit të saj të  trazuar. Gjumi nuk donte ta zinte e t’i bëhej balsam i atij shpirti që lundronte mes një deti tejet të dallgëzuar. Tashmë ëndrrat që kishte parë në ato pak minuta kllapie, po i shfaqeshin si të vërteta dhe s’po e dinte më vetën, ishte zgjuar apo në gjumë akoma.

     Në atë natë shekull Hanës i ishte shfaqur si në një ekran gjigand e gjithë jeta e saj që nga rinia e saj e hershme e gjer në ato çaste të atij gjumi të arratisur të asaj nate skëterrë. Kishte pasur një aventurë dashuria para se ajo të martohej dhe kishte përfunduar mjaft tragjikisht. Djali që ajo kishte dashur i kishte premtuar besnikëri dhe lidhje gjer në vdekje, por ja që vdekja nganjëherë vjen shumë shpejt, atëherë kur nuk e pret dhe as që e mendon. Ai kishte qenë një nga djemtë më të bukur të fshatit dhe duke qenë se ata ishin rritur bashkë ishin lidhur me njëri-tjetrin që në vegjëli. Me kalimin e kohës lidhja e tyre ishte bërë më e fortë. Pothuajse të gjithë e dinin për miqësinë që kishin krijuar ata dy të rinj. Megjthatë, ai ende nuk e kishte marrë guximin e të kërkonte dorën e saj për fejesë e ata takoheshin në fshehtësi dhe kalonin çaste mjaft të lumtura me njëri-tjetrin. Në një nga ata takime, ai i kishte propozuar për martesë dhe i kishin dhënë fjalën njëri-tjetrit për besnikëri. Nuk  kishin mundur dot t’i rezistuar pasionit dhe i ishin dorëzuar në mënyrë gati të pavetdijëshme atij pasioni. Ajo ia kishte kërkuar atij që t’i vinte në shtëpi e ta ligjeronin lidhjen e tyre, por atij i kishte ardhur fletëthirrja për të kryer shërbimin ushtarak befas dhe e kishte shtyrë atë pasi që të kryente ushtrinë. E mendonte se babai i Hanës do ta refuzonte kërkesën e tij pikërisht nga arsyeja se ai ishte ende pa kryer shërbimin ushtarak.

    Një natë para se ai të nisej për në ushtri ishin takuar e kishin qëndruar më shumë se herërt e tjera. Atë natë ai i kishte dhënë një varëse tamam si ajo që Tina kishte pasur në qafën e saj. Hana e kishte marrë atë varëse dhe e kishte mbajtur të fshehtë nga sytë e njerëzëve me të cilët jetonte. Ishin ndarë nga njëri-tjetri mes lotëve dhe përqafimeve të vrullshme dhe me premtimin për besnikëri gjer në vdekje. Të nesërme atë e kishin përcjellë për në ushtri, por nuk do të kalonin veçse dy javë dhe në fshatin e tyre kishte ardhur lajmi i kobshëm se ai së bashku me dy shokë të tjerë të repartit ku kryenin shërbimin ushtarak ishin aksidentur në një udhëtim automobilistik. Dy shokët e tij kishin vdekur në vend ndërsa ai ishte dërguar në spital në gjendje të rëndë për jetën. Me gjithë ndërhyrjen e mjekëve, nuk kishte mundur dot t’ia dilte dhe pas disa orësh edhe ai kishte ndërruar jetë në spital. Ngjarja i kishte tronditur të gjithë në atë fshat. Edhe Hana e kishte përjetuar me dhimbje të madhe humbjen e të dashurit të saj. Ishte bërë e sëmurë e për një kohë prej disa ditësh as nuk hante e as nuk pinte gjë prej gjëje. Tregonte shenja nervozizmi dhe nuk donte të fliste me askënd. E ëma dhe të gjithë të tjerët në familjen e saj ishin shqetësuar pamasë për gjendjen e saj. E ëma e kishte pyetur disa herë se çfarë kishte dhe ajo më në fund permes lotëve e dënesave i kishte treguar për lidhjen që kishte pasur me atë djalin që kishte pësuar aksident. Pas disa ditësh e kishte marrë vetën, por ndjente këputje të përgjithshme trupi, mungesë oreksi, e mbi të gjitha kishte të marruna mendësh. Era e shumë prej ushqimeve që gatuheshin në shtëpi e shqetësonte shumë. Kjo gjë e shqetësoi shumë të ëmën dhe pas shumë këmbënguljesh që bëri ajo, Hana i tregoi se kishin pasur edhe marrëdhënie intime me ish të dashurin e saj. Atëherë nëna u shqetësua shumë se diçka e tillë ishte turp në atë kohë të ndodhte të kishte lidhje jashtëmartesor e aq më tepër të lindnin edhe fëmijë jashtëmartesorë. Babai i Hanës ishte fanatik ashtu siç ishin fanatikë të gjithë burrat e asaj kohe të asaj zone, prandaj ishte diçka e tmerrshme të merrej vesh një gjë e tillë. Do të ishte ndryshe sikur ata të kishin qenë martuar qoftë edhe për një natë të vetme, por edhe po të kishin qenë të fejuar e njëjta gjë do të ishte, pasi ishte turp të takoheshe me të fejuarin para martese lë më të kishe edhe marrëdhënie intime. Shumë pikëpyetje lindnin në atë moment të vështirë për Hanën dhe nënën e saj. Si do të mund t’ia thoshin babait të saj? Si do të reagonte ai? Si mund ta mbanin të fshehtë nga sytë e botës një gjë të tillë e për sa kohë? Çfarë duhej të bënin me atë krijesë të pafajshme?

     Për një kohë mjaft të gjatë kjo mbeti sekret në mes atyre dyjave në një kohënajë beteje mendimesh se si mund t’i gjendej zgjidhja. E ëma e Hanës ua kishte treguar ngjarjen dy motrave të saj që i kishte të martuara në dy fshatra të largët e ata ishin interesuar t’i gjenin ndonjë mami që të mund ta dështonin fëmijën, por askush nuk kishte guxuar ta merrte përsipër, pasi kishte kaluar shumë kohë nga shtatzania e Hanës e mund t’i kushtonte jetën asaj. Për shumë kohë Hana ishte munduar ta mbulonte barkun e saj të fryer me ca breza që i shtrëngonte fort pas belit, por aty nga muaji i gjashtë e i shtati kjo gjë filloi të bëhej e pamundur. Filloi t’i binte në sy edhe babait të saj e ai pasi dyshoi se diçka nuk po shkonte si duhej në familjen e saj, pyeti të shoqen disi veçmas. Ajo kishte hezituar t’i përgjigjej për një farë kohe, por ai e kishte kërcënuar se në qoftë se ajo do të vazhdonte t’i fshihte ndonjë gjë atij, do t’i përgjigjej me jetën pastaj. Gruaja nga frika kishte treguar e ai ishte tërbuar fare. I kishte kërcënuar të dyja me vdekje dhe për një moment sa nuk e kishte realizuar atë tragjdi familjare, por ishte matur e, pasi i kishte rënë inati i egër i kishte kërkuar së shoqës një zgjidhje. Vendi nuk e zinte dhe sillej vërdallë nëpër shtëpi si i tërbuar. Më në fund nënës së Hanës i kishte lindur ideja ta dërgonin vajzën deri sa të lindte fëmija tek një kushërirë e saj që jetonte e vetme në një zonë të largët e të thellë malore. Asaj kushërirës i kishte vdekur burri e fëmijë nuk kishte pasur, prandaj jetonte vëtëm. Ndoshta mundet edhe ta mbante fëmijën që do të lindte.

    Kishin vendosur kështu dhe kishin shkuar tek kushërira e largët. Asaj i kishte ardhur keq për Hanën dhe kishte pranuar ta strehonte atë atje, por nuk kishte pranuar ta mbante fëmijën, pasi e quante të vështirë ta rriste një fëmijë që s’ishte i saj e aq ma tepër si do ta justifikonte ekzistencën e asaj krijese kur ajo nuk kishte vetë burrë. Mendonte se gojët e liga do ta përfolshin e ajo nuk donte të hynte nëpër labirinthet e thashethemeve të njerëzve që e rrethonin në atë zonë. Megjithatë për Hanën dhe prindërit e saj ishte hapur një gjysëm rrugë zgjidhjeje dhe vendosën që ajo të rrinte atje gjer sa të lindte fëmijën.

    Babai dhe nëna u kthyen në fshat të nesërmen. Babai as që e përshëndeti të bijën, ndersa nëna u përpoq për pak sekonda t’i jepte ndonjë këshillë së bijës e, pasi u përshëdetën gati si vjedhurazi, u nis pas të shoqit me kokën ulur e duke fshirë me një cep të shamisë së kokës lotët që i kishin rrjedhur nga dhimbja dhe mërzia. Ishin nisur që pa zbardhur drita, pasi nuk donin të shiheshin nga kalimtarët e rastit dhe banorët e asaj zone, por edhe se shtëpia e tyre ishte shumë larg nga ajo e kushërirës.

     Pas dy muaj qëndrimi tek kushërira e së ëmës, Hana kishte lindur një djalë e i ati i saj kishte ardhur për ta marrë foshnjën, ndërsa të bijën do ta linte edhe për ca ditë atje nën kujdesin e gruas dhe kushërirës së saj. Para se t’ia merrnin foshnjën, Hana e kishte marrë në duar e permes lotësh e vajit i kishte vendosor në qafë varësën që ia pat lënë kujtim i dashuri para se të ndaheshin për herë të fundit. E dinte që s’do ta shihte më fëmijën e saj. E dinte se tashmë ai kujtim nga i dashuri i saj s’kishte më vlerë, kur edhe gjaku i saj dhe i atij njëkohësisht nuk dihej se ç’përfundim do të kishte. Po i hiqnin nga krahërori frutin e parë të asaj dashurie të madhe që kishte jetuar kur ai kishte qenë pranë saj. Varësja tani më ishte krejt pa vlerë e s’e kishte më atë kuptim pa fëmijën. Ishte bërë nënë e s’do ta shihte me sytë e saj krijesën e saj. Qau me të madhe e me britma që ta këputnin shpirtin para se i ati t’ia merrte foshnjën nga krahet rrëmbimthi sikur të donte të shkulte mortajen nga jeta e së bijës, por i ati as që donte t’ia dinte për dhimbjen e saj. Më tej ajo nuk dinte asgjë se ku do të kishte përfunduar i biri.

   Është e tepërt të themi se si e përjetoi Hana jetën e saj pasi ia kishin marrë foshnjën nga krahërori, por nuk guxonte ta pyeste të atin se çfarë kishte bërë me të. As edhe e ëma e saj. Kishte qarë për një kohë mjaft të gjatë dhe ishte bërë përsëri e sëmurë ashtu siç qe bërë kur kishte marrë lajmin e hidhur të vdekjes së të dashurit të saj. Gjumin nuk e bënte aspak të qetë dhe gjithnjë në veshët e saj buçiste e qara e një foshnjëje që kërkonte ndihmë. Kështu kishin kaluar javë e muaj e ajo nuk po e merrte vetën e saj. Gati sa nuk po çmendej. Në një rast, kur i ati nuk ishte aty, kishte guxuar dhe kishte pyetur nënën e saj se çfarë  kishte bërë ai me të. Ajo i ishte përgjigjur se nuk dinte asgjë se nuk kishte guxuar ta pyeste, por me siguri mund ta kishte hedhur në ndonjë pus a në ndonjë greminë. Ndofta mund ta ketë groposur në ndonjë vend të panjohur në ndonjë pyll. Pothuajse në shtëpinë e tyre askush nuk fliste e nuk dëgjohej zë njeriu sa kohë babai i Hanës ishte i pranishëm. Nënë e bijë pothuajse nuk i flisnin fare atij, jo vetëm se i druheshin tërbimit të tij, por edhe nga inati i asaj vepre që ai kishte kryer me foshnjën e pafajshme. Nga ana tjetër Hana kishte qëndruar për shumë kohë larg familjes, pothuajse deri kur e kishin martuar.

                                               *        *        *

    Pas disa kohësh e kishte marrë vetën duke e ditur tashmë se asgjë nuk mund të bënte për atë krijesë të pafajshme që tashmë e llogariste ndër të vdekurit. Kishte filluar pak e nga pak ta harronte e t’i kthehej normalitetit. Kishin kaluar kohë dhe kishin ardhur kërkesat e para për fejesë. Nuk kishte vonuar shumë dhe e kishin fejuar me Zefin që ishte një djalë nga një fshat i asaj zone. Ishte i varfër, por njeri i mirë dhe punëtor. Megjithatë familja e saj nuk kërkonte një zgjedhje të veçantë për Hanën, aq më tepër se ajo kishte pasur një ngjarje që, sado që ishin munduar ta mbanin të fshehur, prap kishin qarkulluar pëshpërima njerëzish për të andej-këtej e që e bënin atë me llafe.

    Pas martesës, kishin qenë të rralla vizitat në familjen e saj. Me të atin as që fliste dhe qëndronin në heshtje sikur të vinin nga planete të ndryshme. Më vonë vizitat u këputen fare e kjo ndodhi kur Hanës i vdiq e ëma. Pastaj i ati as që donte t’ia dinte për të e as ajo gjithashtu. Asnjëri prej tyre në të vetën nuk ia falte të shkuarën njeri-tjetrit. Ajo nuk ia falte atij për fëmijën e saj të mohuar e të humbur, ai s’ia falte asaj për turpin që i kishte sjellë duke i lindur fëmijë jashtë martese gjë që ishte diçka e papranueshme për kohën e sidomos për zonën nga vinin. Kështu e konceptonte ai dhe kështu e konceptonte opinioni i përgjithshëm i asaj kohe të zhytur thellë në mentalitetin kanunor të atyre brezave fanatikësh. Ai akull ende nuk ishte thyer nga askush gjer atëherë e do të kalonin mjaft kohë që dikush mund ta pranonte qoftë edhe si një sfidë e shkaktuar nga një fatkeqësi siç i kishte ngjarë edhe Hanës.

     Në rastet e tradhëtisë bashkëshortore të cilat kishin ndodhur në raste të veçanta, burri mundej edhe ta vriste gruan me fishekun e armës të cilin në zona të thella në bazë të kanunit i ati i vajzës ia kishte vënë në pajë nusës në ditën e saj të martesës. Megjithatë këto gjëra kishin ndodhur rrallë, jo pse s’kishte pasur raste tradhëtishë, jo se nuk ishin zbuluar nga bashkëshortët, por se në të shumtën e rasteve ishin përpjekur t’i mbulonin ato edhe nga turpi që mund t’i shkaktohej burrit që tradhëtohej nga gruaja. Ai burrë konsiderohej i pazoti në raste të tilla. Nga ana tjetër ka pasur raste kur gruaja ndahej e dashnori i saj vritej nga burri i tradhëtuar e në raste të tjera, kur burri ishte i pazoti për ndonjë gjë, atëherë të gjithë e tregonin me gisht atë familje “të pandershme” duke e quajtur burrin qyqan e gruan kurvë.

    Dy vjet më pas kishte lindur fëmija i tyre i vetëm Kristina. Kishin bërë përpjekje për fëmijë të tjerë, por jeta nuk ua kishte dhuruar një gjë të tillë. Tinën e donin jashtë mase të dy dhe kishin krijuar lidhje shumë të forta prind-fëmijë sidomos Hana. Edhe Zefi e donte shumë, por nuk hapej aq sa hapeshin nënë e bijë me njëra –tjetrën. Megjithatë asnjëherë nuk ishte përmendur historia e saj në familje, as nënë e bijë e as burrë e grua. Ishte diçka që Hana ishte munduar me forcë t’ia dhuronte harresës e muzgut të jetës së saj të së kaluarës. Fëmijën e dinte të vdekur, por s’e dinte se ku në të vërtetë kishte përfunduar trupi i tij. Tina ishte rritur tashmë dhe ishte në prag të një jetë të re. Kishte filluar shkollën e mesme e pas disa vitesh do t’u bëhej ndihmesë në jetën e tyre ekonomike. Do të fejohej me ndonjë djalë të mirë e do të krijonte familjen e saj. Shpresonin të kishin shumë nipa dhe mbesa e do t’u gëzoheshin çapkënlleqeve të tyre fëmijërore. Mendonin t’i gjenin një djalë jo larg nga ku ato jetonin në mënyrë që të mos e dëshironin shumë vajzën e tyre pasi ajo të ishte martuar.

    Këto ëndrra si dhe shumë të tjera e kishin shoqëruar Hanën gjatë gjithë kohës që Tina kishte lindur e deri atë natë kur në qafën e saj i kishte pikasur atë varëse që e kishte tronditur jashtë mase. Në ato momente kështjella e shpresës ishte shembur e nën gërmadhat e saj kishte përfshirë, jo vetëm ëndrrat e saj, por edhe vetë atë, të bijën e çdo gjë përreth saj. Megjithatë ajo nuk kishte guxuar ta pyeste të bijën se kush ishte përsoni që ia kishte dhuruar atë varëse. Sigurisht, ajo nuk po ecte në rrugën e paragjykimeve të prindërve të saj, nuk kishte frikë se Zefi do ta pengonte lumturinë e vajzës së tyre dhe ishte e bindur se nuk do të bëhej pengesë që vajza të lidhej me dashuri me ndonjë djalë që vetë ajo do ta njihte e do të dashurohej me të, por se ç’ndjente një si boshllëk që po e grryente si një plagë e hapur kanceroze. Kush ishte e nga vinte përsoni që ia kishte dhënë atë varëse?! Po Tina a ishte ende gati për një lidhje dashurie?! Ajo ishte për ta ende një fëmijë i pambrojtur. Pastaj ajo varëse e kishte marrë Hanën mbi vete dhe me furinë e një uragani po e shtynte drejt asaj kohe që ajo vite e vite ishte munduar me forcë për t’ia mohuar vetvetës dhe gjithë qenies së saj. Iu kujtua ish i dashuri i saj dhe tragjedia e jetës së tij dhe e saj, iu kujtua fruti i mohuar i asaj dashurie të madhe e të këputur në mes kushedi se prej çfarë mallkimi të lëshuar padrejtësisht nga kushedi se cili përbindësh që e kishte hedhur. Dhe ky mallkim, me sa dukej, kishte qenë aq i fortë, sa edhe gati pas afro njëzet vitesh përsëri nuk po e linte të qetë në jetën e saj. A mos vallë historia ishte e destinuar të përsëritej pamëshirshëm edhe tek fëmija i saj i vetëm e të tallej me të bijën ashtu siç ishte tallur padrejtësisht vite e vite të shkuara me nënën?! Shkurt, e kishte kapur një gjendje paniku që nuk po mund t’ia gjente ilaçin asaj nate të tmerrshme për ta vënë nën kontroll.

     Gjatë gjithë natës pothuajse nuk vuri gjumë në sy dhe krevati bashkëshortor i asaj nate ishte mjaft i vogël për ta zënë të tërën me gjithë atë brengë të madhe që e kishte përfshirë. Rrotullohej sa në një krah në tjetrin e herë-herë largonte mbulesat se ndjente zagushi që po ia merrte frymën e, kur ndjente të ftohtë, mbulohej përsëri, por kjo e mbuluar nuk zgjaste shumë e prap i hidhte tej mbulesat. Zefi e kishte vënë re gjendjen e saj dhe e pyeti se çfarë kishte. Ajo i tha se ndiente dhimbje koke e njëkohësisht edhe zagushi nga mbulesat. Nuk dinte se si të vepronte me të, por e pyeti se mos kishte nevojë ta vizitonte ndonjë mjek. Hana ia kishte kthyer se besonte se nuk ishte ndonjë gjë e rëndë sa për t’u shqetësuar, pastaj edhe sikur të ishte ku do të gjendej mjeku, pasi duhej udhëtuar me orë të tëra për të shkuar tek ai, pse në fshat nuk kishte e qyteti ishte mjaft larg. Ishte përpjekur ta mbante vetën nën kontroll për sa më gjatë që të ishte e mundur kështu që pas disa kohësh Zefin e kishte zënë përsëri gjumi. Dita kishte qenë e lodhshme për Zefin dhe e nesërmja do t’i ngjante asaj dite ashtu si dy pika uji i ngjajnë njëra-tjetrës. Përsëri do të merrte lopatën e do të shkonte në brigadën e kooperativës për të hapur kanalet kulluese me të cilat kooperativistët ishin angazhuar ato ditë të ftohta të atij fund dhjetori. I duhej të zgjohej herët e të shkonte në punë pa zbardhur drita. Po ashtu edhe Hana. Punonin së bashku në një brigadë e në të njëjtat procese pune.

       Brigadieri kishte mirësinë dhe i caktonte të punonin bashkë e ata ndihmonin njëri-tjetrin në realizimin e normës. Në hapjen e kanalit Zefi gërmonte dheun dhe e nxirrte në breg atë pjesë që i rrokte lopata gjatë gërmimit e Hana nxirrte pastaj  ato grimëza dheu që kishin mbetur gjatë gërmimit. U duheshin të hapnin disa metro kub dhè për të realizuar normën e ajo ishte mjaft e vështirë për t’u realizuar nga ata që ishin nga më të fuqishmit e brigatës jo më nga gratë dhe vajzat të cilave askush nuk u bënte diferencime.

     Diku dikush që mund të ishte shumë i fuqishëm, kishte thyer ndonjë rekord në gërmim dheu e atëherë ishte caktuar si normë e detyruar për të gjithë ajo sasi dheu që i “forti” kishte nxjerrë në një moment të caktuar. I forti shpallej Hero I Punës Socialiste e të tjerët duhej të vuanin marrëzinë e këtij “heroi” ku shpeshherë nën zë e mallkonin për marrëzinë e tij të treguar.

     Norma e madhe ua hante shpirtin e racionin e bukës njëkohësisht i cili përcaktohej në bazë të realizimit të asaj norme. Norma e madhe gjithashtu u zgjaste orët e punës dhe telashet e kritikave për ata që nuk mund t’i afroheshin sadopak realizimit të saj. Pagesa gjithashtu ishte mjaft e ulët sa askujt nuk i mjaftonte as për të marrë atë pak bukë të misërt që kooperativa u jepte si racion të përditshëm. Baza e racionit ishte shtatëqind gramë për frymë për ata që realizonin minimumin e ditëve të punës të caktuar nga kryesia e kooperativës e për ata që nuk arrinin ta realizonin, u ulej deri në treqind gramë për frymë, ose u hiqej fare për rastet e mospjesëmarrjes në punë. Një ditë mosdalje në punë, një ditë familja pa bukë. Kjo ishte motoja e ditës e rendit socialist.

      Sigurisht, papunësia nuk njihej se gjithandej ekzistonin kooperativa bujqësore e blegtorale dhe detyrimisht njerëzit duhej të punonin aty ose shpalleshin parazitë e njerëz “të padëshirueshëm” për shoqërinë. Pastaj duhej ushqyer për të jetuar e pa punë nuk mund të ushqeheshe. Kush nuk mundte të siguronte jetesën nëpërmjet punës detyrohej të vidhte në kooperativë ose gjetk e, kur ziheshin, dënoheshin sikur të ishin armiqtë më të rrezikshëm të pushtetit në fuqi. Atyre që ua kishin vënë syrin edhe si përfaqësues të klasave të përmbysura ua shtonin dënimet duke i shpallur edhe si armiq të popullit e përpiqeshin të sajonin lloj-lloj shpifjesh se gjoja ishin marrë edhe me agjitacion e propagandë kundër pushtetit popullor e rendit socialist. Në këto raste familjet internoheshin e i burgosuri vuante dënimin në burgjet e egra të ngritur apostafat për “armiqtë” e pushtetit e të popullit. Familjet e internuara i çonin në zonat më të thella e më të prapambetura të vendit, le që s’ishte nevoja se pothuajse të gjitha zonat fshatare ishin një internim i vërtetë për banorët e tyre.

    Kishte raste që, për të siguruar ushqimin e familjes ata që nuk kishin mjaft krahë pune në kooperativë, ditën punonin në ara në misër a në ndonjë proces tjetër pune e natën u ktheheshin parcelave të misrit e vidhnin ato prodhime që ishin pronë e tyrja. Prona e kooperativës konsiderohej pronë e përbashkët, por në të vërtetë nuk ishte e askujt. Njerëzit e dinin këtë, por pohonin nga zori atë çka thuhej se gjoja ajo ishte pronë e tyrja. Po ta shikoje nga këndveshtrimi i realizimit të asaj prone, ashtu duhej të ishte, të ishte pronë e përbashkët, pra pronë e tyrja, por në të vërtetë kjo pronë e tyrja shkonte për llogari të të tjerëve sa që shpesh nën zë qarkullonte shprehja: “Puno fatkeq e ha barkdreq!” se gjithëkush e dinte që frutet e punës së tyre ata nuk i gëzonin ashtu si edhe thuhej nga propaganda komuniste. Nganjëherë gruri prodhohej me bollek sa fshatarëve prodhimi i një viti mund t’u garantonte për dy vjet bukë të mjaftueshme, por ata mezi e përfitonin bukën e grurit për afro tre muaj vere se për të tri stinët e tjera ishte misri i destinuar për t’u ushqyer. Kishte raste që misri kalbej në fusha nga uji e lagështira, por ashtu i kalbur dhe i mykur u servirej njerëzve e ata as që guxonin ta kundërshtonin një gjë të tillë pasi do t’u merrej si agjitacion e propagandë kundër rendit socialist e atëherë ata e dinin se çfarë i priste. Në raste të tilla kjo bukë e gatuar me misër të kalbur nuk hahej as edhe nga kafshët e njerëzit ishin të detyruar ta hanin edhe pse shija dhe era e saj ishin tepër të padurueshme. Uria e mposhtte neverinë e neveria i lëshonte udhë urisë të shuhej sadopak edhe me bukën bajate të misrit të kalbur e domateve të regjura.

     Buka e grurit ishte luks dhe këtë luks e gëzonte vetëm qyteti edhe pse fshati ishte ai që e prodhonte. Në se kishe ndonjë njeri të sëmurë në familje dhe, në se mendoje të sakrifikoje të shkoje gjer në qytet për të marrë një copë buke gruri për të, më mirë t’i ruaje mundimet e rrugës dhe paratë në se i kishe se askush nuk do të të jepte qoftë edhe një kothere të vetme. Nuk ishe në listat e atyre që furnizoheshin me bukë në atë dyqan buke që ti do të shkoje e prandaj askush nuk do t’i përgjigjej lutjes sate. Shitësja sado zemërmirë të ishte, ose duhej ta jepte bukën nga racioni i vet, ose duhej të linte vendin e punës në se dikush do të ankohej se nuk i ishte plotësuar racioni i bukës, pasi askush nuk i sillte furnizim më tepër se plani që kishte.

       Prodhimet nganjëherë edhe arinin shifra rekord, por xhepat e tyre ishin gjithnjë rekord për vrimat që kishin, pra gjithmonë ishin të shpuar e të paaftë për të përballuar jetesën deri në kufijt e tejskajshëm të varfërisë. Pothuajse të gjithë ishin të barabartë në varfëri, përjashto këtu elitën udhëheqëse dhe pushtetarët.

     Vjedhja, ose hajnia siç i thoshin ata, s’kishte qenë tipar i njerëzëve para se rendi socialist të kishte mbërritur e të ishte ulur këmbëkryq në jetën e tyre e t’ua kishte ngrysur atë në varfëri. Thoshin se më përpara, në se dikush prekte në pronën e tjetrit për shkaqe jetësore ishte i destinuar t’ia dëmshpërblente edhe pse askush nuk ia kërkonte atë gjë. Në se dikush mund të thyente një kalli misri të njomë në arën e bashkëfshatarit të tij, pse në arën e tij misri mund të mos ishte më i njomë, merrte nga ara e tij një miser dhe e vendoste në kashten e misrit nga ku kishte marrë atë kalli misri. Gjithashtu thoshin se në të shumtat e rasteve e ndihmonin njëri-tjetrin kur gjendeshin në vështirësi ekonomike, apo në fatkeqësi të paparashikueshme. Solidariteti që kishte qenë tek ata para se të vinte ai rend, ekzistonte përsëri.  Njerëzit e ndihmonin njëri-tjetrin me sa mundeshin, por kishte edhe raste që detyroheshin të spiunonin njëri-tjetrin se diktatura ishte e egër dhe i detyronte ta bënin një gjë të tillë. Pra, si i thonë fjalës kishte mjaft nga ata që spiunonin shokët e tyre, e atyre që ishin disi të deklaruar si spiunë, njerëzit u ruheshin shumë. Megjithatë kishte edhe shumë të tjerë që ua kishin zënë “bishtin me rrotë”, si i thoshin fjalës, e punonin fshehurazi duke spiunuar, prandaj dhe njerëzit filluan të bëheshin mosbesues tek njëri-tjetri, pasi kishte arritur puna që vëllai të kishte spiunuar vëllain e nga kjo gjë kishte dalë edhe shprehja: “mos i beso as këmishës që ke veshur!” e kjo kishte mjaft kuptim në atë kohë.

    Në rastet kur s‘kishin nga t’ia mbanin, për të siguruar bukën e familjes, sidomos ata që kishin shumë fëmijë e pak krahë pune, ashtu siç thamë edhe më sipër, ishin të detyruar t’u drejtoheshin parcelave të kooperativës e të vidhnin misër për të ushqyer familjen me bukë. Këtë gjë e bënin të organizuar në grupe të vogla e me njerëz tepër të besuar. Sigurisht, kishte edhe roje të vendosura nga drejtuesit e kooperativës, por këto në rastet më të shumta e mbyllnin njërin sy dhe nuk i padisnin ata që i zinin e në rastet e tjera vetë fshatarët punoni ndonjë rreng kundrejt rojave zevzeke, ndërsa shokët e tyre mbushnin torbat me misrin e dëshiruar. I habisnin me biseda të ndryshme duke bërë gjoja se u kishte rënë rruga andej, se po vinin nga ndonjë punë diku andej rrotull ose në raste të tjera i vinin në gjumë duke përdorur marifete të ndryshme.

      Thoshin se diku në një fshat një herë polici i zonës kishte harruar kapelën në zyrën e kryetarit të këshillit të fshatit dhe me qenë se zyra ishte në anë të rrugës në qendër të fshatit, fshatarët e kishin parë atë e kishin lajmëruar njëri-tjetrin se diçka atë natë po ndodhte e askush nuk doli për të vjedhur edhe pse gjatë ditës dikush mund të kishte bërë plan t’i drejtohej ndonjë parcele me misër për të siguruar bukën e kalamanjëve. Pra kapela e policit atë natë e ruajti pronën më mirë se disa nga rojat që ishin vendosur nga brigadieri apo kryesia e kooperatives.

     Rojat nuk ishin edhe aq të ndërgjegjshëm në fund të fundit edhe pse ata në të shumtën e rasteve zgjidheshin nga më të besuarit e brigadierëve apo të drejtuesve të tjerë të kooperativës. Tregojnë se në kohën kur po lindnin ndryshimet e para, një kompani italiane kishte bërë një marrëveshje me një ekonomi fushore dhe kishte sjellë ca mjete pune moderne në atë zonë. Kishin lënë një fshatar për t’i ruajtur gjatë natës ato automjete e fshatari ia kishte krisur gjumit. Dikush kishte shkuar gjatë natës atje dhe kishte vjedhur disa aksesorë të atyre automjeteve. Në mëngjes, kur kishte shkuar pronari i automjeteve dhe kishte parë se çfarë kishte ndodhur ishte revoltuar e i ishte drejtuar rojës me një ton të ashpër duke i thënë se duhej ta dëmshpërblente atë që ishte dëmtuar. Roja krejt gjakftohtë i kishte thënë se s’kishte asgjë për t’i ofruar atij për dëmshpërblim me përjashtim të xhaketës së tij gjithë arna që e kishte veshur. Atëherë pronari, nga habia e reagimit të rojes, e kishte pyetur se sa e paguanin atë për një natë që bënte roje tek mjetet e tij. Roja i kishte treguar se e paguanin vetëm shtatë lekë në natë. Pronari italian ishte habitur pamasë e i kishte kërkuar falje për tonin e ashpër që kishte treguar me të në fillim. I kishte ofruar t’i paguante nga xhepi i tij njëqind lekë natën edhe e kishte pyetur se a e pranonte ofertën apo jo. Roja i kishte thënë se e pranonte me kënaqësi e i kishte premtuar se asgjë nuk do t’u ndodhte më automjeteve të tij. Pronari i kishte zëvendësuar përsëri aksesorët e munguar e ia kishte besuar përsëri po atij njeriu t’ia ruante mjetet. Kur kishte shkuar të nesërmen tek automjetet e tija, kishte gjetur rojen që me ca degë pemësh po u bënte fresk automjeteve. Pronari ishte habitur dhe e kishte pyetur rojen se çfarë ishte duke bërë ashtu. Roja i ishte përgjigjur:

    -Po largoj mushkonjat e mizat se mos vijnë e i ndotin automjetet tuaja, zotëri.

     Pronari atëherë kishte qeshur me lotë dhe kishte shtuar:

    -Paguajini njerëzit ashtu siç duhet e pastaj kërkoni t’ua bëjnë punën ashtu si ju e kërkoni!

    Varfëria ishte mjaft e madhe dhe njerëzit ishin të detyruar t’i humbnin cilësitë e tyre më të mira. Zhgërryheshin në baltë gjithë ditën e nuk arrinin ta siguronin as minimumin e jetesës së tyre, bëheshin servilë dhe padisnin njëri-tjetrin për hiç gjë, vidhnin djersën e tyre të detyruar nga uria e varfëria pa menduar se çfarë ishin duke bërë në të vërtetë. Skamja dhe fukaralleku i kishin shpërfytyruar e humbur cilësitë e tyre si qenie njerëzore. Fëmijët e tyre donin të hanin e ata s’kishin rrugëzgjidhje të tjera veçse të vidhnin, të padisnin njëri-tjetrin dhe, nganjëherë, edhe duke shpifur pse kështu i interesonte dikujt për njerëz “të padëshiruar” për pushtetin apo për persona të mveshur me pushtet. Frika ishte gjithashtu gjithënjë e madhe, por thirrja e jetës ishte mjaft patetike dhe me forcë e mposhtte frikën. Me një fjalë “Legjenda e Misrit” po përsëritej në mënyrën më banale edhe në zonat fushore tashmë, por disi më e moderuar se ajo e Migjenit.

                                           *        *        *

    Dita kishte nisur të zbardhte dhe Zefi u ngrit nga krevati. Hana gjithashtu bëri të ngrihej, por iu morën mendtë dhe u plandos përsëri mbi dyshek. Gjithnjë ngrihej e para dhe bënte gati mëngjesin dhe ushqimin e drekës që do ta merrnin me vete tek puna. Zakonisht s’kishte shumë për të përgatitur; një copë bukë të misërt e ndonjë kokërr qepe a ndonjë domate të regjur. Mishi mungonte e rrallë përdorej, veç për ditë festash e me racione mjaft të vogla. Me raste të rralla e pasuronin menunë e tyre me ndonjë kokërr vezë ose me ndonjë copë djathi. Në vend të qepës nganjëherë merrnin ndonjë pras e kripë për ta lezetuar disi gjatë ngrënies.

    Zefi, si e pa që Hana nuk ishte në gjendje për punë atë ditë, i tha që të rrinte në krevat shtrirë për atë ditë e Tina të kujdesej për të, por Hana bëri përsëri një përpjekje dhe ia doli të ngrihej e të vishej. Pasi u la me ujë të freskët, ajo e mori disi veten, por nga fytyra e saj tepër e zbehtë dukej që nuk ishte në gjendje për punë atë ditë. Njëherë deshi të nisej së bashku me Zefin, por ai insistoi përsëri e ajo qëndroi. Tinën nuk e zgjoi nga gjumi se ishte ende herët, prandaj edhe vetë, pasi i shoqi kishte dalë, u ul përsëri në krevat, por gjumi sado që ishte e lodhur, nuk e zuri që nuk e zuri. Do të kishte qenë mirë për të të kishte fjetur pak e ta merrte veten e këtë ajo e dinte, prandaj u përpoq të flinte, por më kot.

    Më vonë vonë edhe Tina ishte ngritur nga gjumi e, pasi kishte bërë tualetin e saj të zakonshëm, kishte filluar të sistemonte orenditë shtëpiake e të pastronte shtëpinë. Kur u fut tek dhoma e prindërve të saj u habit pasi pa nënën e saj ashtu shtrirë e u alarmua për gjendjen e saj. E pyeti se çfarë kishte e nëna iu përgjigj se kishte dhimbje koke e të marrun mendësh. Atëherë Tina i solli një shami të njomur në uthull e ia vendosi tek balli. Hana pas pak e mori veten. U ngrit e filloi t’i ndihmonte Tinës në punët e shtëpisë. Shumëherë u përpoq ta hapte bisedën me të për atë që e shqetësonte, por gjithnjë i druhej asaj çka do të dëgjonte nga e bija.

    Kishin qëndruar në heshtje pothuajse një kohë të gjatë e veçse merreshin me punët e shtëpisë e asnjëra prej tyre nuk po mundte dot ta hapte bisedën për atë çka në fakt të dyja donin të bisedonin. Tina donte t’ia thoshte historinë e saj me Engjëllin, po s’dinte se si t’ia niste. S’dinte gjithashtu se si do ta priste e ëma atë çka ajo do t’i tregonte asaj. Hana, nga ana tjetër, druhej ta pyeste vajzën se mos ajo do të merrte vesh atë çka ajo nuk dëshironte të ndodhte apo të kishte ndodhur. Ajo i druhej lidhjes së vajzës së saj me ndonjë djalë në atë moshë që ishte ajo. Për atë Tina ishte ende fëmijë e kurrësesi nuk duhej të mendonte për një lidhje me dikë aq e re sa ishte ajo. Pastaj ajo kishte një qëllim: të mbaronte shkollë një herë e pastaj të mendonte për një lidhje me ndonjë djalë. Pastaj kush ishte ai djalë, nga vinte e çfarë njeriu ishte ai? A do të ishte njeriu i duhur ai për vajzën e tyre. Po sikur edhe Tina të pësonte fatin e saj atëherë do të ishte vdekja vetë për Hanën. Po Zefi si do ta merrte vesh e si do të reagonte ai kur ta merrte vesh? Si do t’ia thoshte ajo atij? Disa herë ishte matur ta hapte bisedën, por s’kishte guxuar, e më në fund pasi kishte kaluar mjaft kohë në heshtje, ajo kishte guxuar dhe e kishte thyer akullin e heshtjes.

    -Tina, ku e ke marrë atë varëse që të kam parë mbrëmë në qafën tënde? Ti nuk e ke pasur më parë atë varëse.

     Tina megjithëse kishte dashur disa herë vetë ta hapte bisedën, ngurroi për një çast t’i përgjigjej se i erdhi e papritur pyetja që nëna sapo i kishte bërë. Në tonin e zërit të nënës kishte ndier edhe një farë toni qortues e gati mosaprovues për atë çka në të vërtet donte t’i thoshte asaj. U përtyp si e zënë në faj e pastaj me kokën ulur iu përgjigj shkurt e mbyturazi:

    -Një shok shkolle.

    -Kush është ky djalë dhe nga e njeh ti atë?

    -Është një djalë në vitin e fundit të shkollës. E ka emrin Engjëll.

    -Po si jeni njohur me që ai qenka në vitin e katërt e ti nuk e paske shok klase?

     Tina përsëri u zu ngushtë se nuk dinte si t’ia shpjegonte të tërë historinë e vërtetë të njoihjes së tyre, por nga ana tjetër ajo donte t’i fliste asaj për atë djalë e për cilësitë e mira që ai kishte e se si i kishte qëndruar pranë që nga ai çast që ishin njohur e gjer atëherë që ishin ndarë e i kishte dhuruar atë varëse që ajo tashmë e kishte si një kujtim të bukur e të shenjtë.

    -Një ditë, -nisi të rrokëzonte Tina, -kur po kthehesha nga shkolla bashkë me një shoqen time të klasës na dalin tre djem rrugeçë e na ngacmuan. Mua më kishin kapur nga krahët e donin të më futnin në një rrugicë të errët. Unë u kacafyta me ta sa munda, por ato po më tërhiqnin zvarrë. Në atë kohë Engjëlli po vinte rastësisht e u përlesh me ta, por njëri prej atyre djemve e goditi me thikë pas shpine dhe ai humbi ndjenjat e gati sa vdiq. Disa njerëz të asaj lagjeje, pasi kishin dëgjuar ulërimat e zhurmën, erdhën menjëherë dhe e dërguan Engjëllin në spital. Me ta shkova edhe unë. Ai kishte nevojë për gjak e unë bashkë me një shokun e tij i dhamë gjakun e nevojshëm që t’i shpëtonim jetën. Unë qendrova në spital me të pasi i duhej një njeri për t’u kujdesur për të e më takonte mua se ai ishte në atë gjendje prej meje. Më vonë ai është kujdesur për mua për çdo problem që unë kam pasur e unë i kam larë e hekurosur rrobat nganjëherë kur ai ka pasur nevojë. Shokët e tij më konsiderojnë si motrën e tyre. Është djalë shumë i mirë e mua më duket sikur atje kam një njeri timin, si ta kem vëlla.

    Hana ishte shtangur nga tregimi i Tinës dhe s’kishte mundur të hapte gojën fare. Në të vërtetë, atë e kishte dëgjuar deri në pikën ku e bija i kishte rrëfyer për plagosjen e Engjëllit dhe humbjen e ndjenjave nga ana e tij, por më tej as kishte dëgjuar e as kishte kuptuar se për çfarë po i fliste ajo. Truri i saj i lodhur nga nata e saj e gjatë dhe e pagjumë si dhe i shokuar nga ajo ngjarje tronditëse që sapo kishte dëgjuar, kushedi se në çfarë qiejsh po notonte në ato çaste. Nuk e kishte pyetur më shumë për të pasi më tej truri i saj në atë moment nuk ishte në gjendje t’i analizonte më tej faktet. Ishte tmerruar nga ajo çka Tina kishte pësuar atë ditë kur ishte duke u kthyer nga shkolla e më tej gjithashtu e kishte shokuar gjendja kritike në të cilën Engjëlli kishte qenë. Kishte ndier dhimbje prej nëne për atë djalë të panjohur, jo pse në të vërtet i kishte dalë për zot vajzës së saj në ato çaste të vështira që ajo kishte pasur, por sepse edhe ai ishte një djalë i një nëne e, po të kishte vdekur ai, e ëma do të kishte pësuar një humbje të madhe. Menjëherë, edhe pse nuk e njihte atë djalë, i kishte hyrë në zemër dhe si e përhumbur pyeti:

    -Si është tashti ai?

     Tina që nuk e kuptoi thelbin e pyetjes iu përgjigj me pyetje:

    -Si, si është tashti ai?

    -A është mirë me shëndet dhe si i ka plagët?

    -Tashti është mirë dhe nuk ka më probleme me plagët.

    -Shyqyr! –bëri e lehtësuar disi Hana dhe bisedën nuk e zgjati më tej. Mendja e saj disi e mbledhur në ato momente bluante disi më qartë duke marrë me mend një dhëndërr që ishte i denjë për vajzën e saj, por prap s’ishte e qetë plotësisht, pasi, sado që përpiqej të shihte një fund të lumtur, prap i dilnin mjaft skuta të errata që ia dovaritnin tablotë e krijuara të së ardhmes së bijës. I dukej sikur ishte afruar në bregun e një liqeni dhe po i shikonte ato në ujin e atij liqeni, por në çastet kur fillonte t’i qartësohej figura, herë i turbullohej uji e ajo nuk shihte qartë figurën e, herë diçka e paparshikuar binte në ujin e liqenit e shkaktonte rrathë koncentrikë duke ia rrëmbyer tabllotë e duke ia copëtuar në qindra copëza figurinash të paqarta. Donte ta pyeste më tej për marrëdhënien e tyre se deri ku ata kishin shkuar gjer atëherë në lidhjen e tyre. I druhej një marrëdhënieje intime në mes tyre dhe si do të zhvilloheshin më tej ngjarjet. Dëshironte t’i fliste për jetën e saj, për fatkeqësinë që ajo kishte pësuar në lidhjen e saj me ish të dashurin e që ai nuk jetonte më, por si t’ia fillonte e çfarë duhej treguar e çfarë jo. U mendua një copë herë të gjatë dhe pastaj, si të pyeste më tepër vetën e saj se atë, shtoi:

     -Ju s’e besoj se… dua të them… nuk keni bërë ndonjë gabim me njëri-tjetrin?

     -Nuk po të kuptoj se përse e ke fjalën? –pyeti Tina disi e habitur nga toni dhe mënyra se si e ëma kishte folur.

     -Do me thënë, ju nuk keni pasur ndonjë lidhje të afërt si…si…burrë e grua? – me zi e nxori më në fund atë çka asaj i interesonte të dinte.

      Tina ishte skuqur dhe me kokën ulur iu përgjigj prerë:

     -Jo.

       Në ato çaste Hana u ndie disi e lehtësuar, por prap donte ta këshillonte për të ardhmen që e bija të kishte kujdes në marrëdhëniet me atë djalë të panjohur. Megjithatë, tani më e kishte kapërcyer hendekun më të madh e të tjerët ishin më të lehtë për të. Ndihej më e shpenguar. Këto gjëra i kishin ardhur papritur e s’dinte si t’i trajtonte, megjithëse me vajzën kishte krijuar marrëdhënie jo thjeshtë si nënë e bijë, por edhe si shoqe. Prap, pavarësisht marrëdhënies së krijuar gjer atëherë, ajo po ndihej disi e angështuar në atë bisedë me të. Asnjëherë nuk kishin komunikuar permes britmave e shamatës me njëra-tjetrën e, po kështu, edhe kësaj radhe nuk ishte vendi për gjëra të tilla. U mat përsëri ta rihapte bisedën e më së fundmi iu drejtua me një ton më të qetë e më të sigurtë se më parë:

    -Tina ti ende je një vajzë e re e dua të them se duhet të kesh kujdes në lidhje me atë djalë e me të gjithë djemtë e tjerë. Ti duhet të mbarosh shkollën më parë e pastaj të mendosh të kesh një lidhje me një djalë. Sigurisht, unë nuk e kam ndërmend të ndërhyj në jetën tënde duke ta zgjedhur ne si prindër shokun tënd të jetës, por sot nuk është ajo kohë për ty që të mendosh për martesën. Babai yt dhe unë vetëm ty të kemi e vetëm për të mirën tënde mendojmë. Edhe ti nga ana jote duhet të mendosh mirë për jetën tënde para se të marrësh një vendim të rëndësishëm për vetën tënde. Mund të gabosh lehtë në një moment, por nuk mundesh lehtë pastaj ta ndreqësh atë në se të duhet ta ndreqësh ndonjëherë.

     -Nënë, unë do ta ruaj vetën. Pastaj Engjëllin unë e kam si vëlla dhe ai më shikon mua si motër. Ai nuk ka as motër e as vëlla. Ai është djalë i mirë e nuk është djalë vagabond.

     -Mirë, edhe unë mendoj se ti je aq e pjekur tani sa ta dallosh të mirën nga e keqja e nuk do të bësh gabime, por unë si nënë më duhet ta kujtoj se një gabim i vogël mund të të kushtojë shtrnjtë. Deri tashti ti ke qenë e vogël e nuk kemi biseduar për gjëra të tilla, por tashti mendoj se mund t’i themi njëra-tjetrës çdo gjë e nuk kemi pse të ruajmë sekrete. Unë kur kam qenë vajzë e re kaq në moshën tënde ose pak më e madhe kam qenë lidhur me një djalë tjetër e kam pasur një histori të hidhur me të. Ne e donim njëri-tjetrin e i kishim dhënë fjalën njëri-tjetrit për martesë dhe për këtë arsye iu dhamë njëri-tjetrit. Bëmë një gabim që më shkaktoi mjaft vuajtje më vonë.

     -Po pse nuk përfunduat bashkë? –pyeti Tina e habitur dhe disi e shokuar nga ajo që po dëgjonte.

     Në të vërtetë edhe nuk po e besonte, pasi nuk po e imagjinonte nënën e saj në një lidhje tjetër martesore përveçse me të atin. Në një çast të vetëm e kapi një ndjenjë xhelozie e çuditshme, se nuk kishte dashur të kishte për baba një njeri tjetër përveç Zefit. Iu duk për një çast se po ia sajonte atë histori sa për ta bindur atë të shkëputej nga Engjëlli, por prap se si i dukej se po i tregonte një ngjarje të vërtetë, sikur kishte ndodhur e jetuar nga dikush tjetër. Këtë vërtetësi po ia thoshte intuita e saj si dhe toni i sigurt i së ëmës me të cilin ajo po i fliste asaj. Kurdoherë kishte ndier besim e siguri në atë ton serioz të përdorur nga e ëma.

      -Po jeta nganjëherë është e pabesë, moj bijë, -foli Hana pas një ofshame që i doli nga thellësia e shpirtit të saj të raskapitur, -është aq e pabesë sa edhe kur tallet me ne tallet keq e na lëndon jashtëmase. Djali të cilin unë e doja nuk e kishte mbaruar ushtrinë e i duhej më parë ta kryente atë e pastaj të vinte e të më kërkonte mua për nuse. Ai nuk arriti ta mbaronte ushtrizezën e mua ma thau zemrën.

     Si tha këto Hana heshti sikur dikush t’ia kishte marrë fjalët nga goja e ta kthente në një memece të përjetshme. Ra thellë në mendime pasi kishte nxjerrë nga thellësia e krahërorit të saj një ofshamë gati në dënesë vaji. Një lot tinëzar i rrëshqiti nga syri e iu rrokullis lehtas në faqet e saj të rreshkura jo nga mosha, pasi ajo ende nuk i kishte mbushur të tridhjetegjashtat, por nga vuajtjet e mundimet e jetës së saj të vështirë e të punëve të rënda që i duhej të bënte në kooperativë në vapë, në shi e në të ftohtët e dimrave të acartë. Tina e pa këtë moment që nuk kishte dashur kurrë ta shikonte tek nëna e saj, i erdhi keq për të e iu afrua krejt e pavetdijshme dhe e përqafoi fort duke u bërë pjesë e dhimbjes së saj. Atëherë sikur u shkund nga ai mosbesim që i kishte kaluar si vetëtimthi pak më parë dhe e parandieu atë çka e ëma kishte pësuar në jetën e saj.

     -S’ka gjë, mos më thuaj gjë, por qetësohu ti e mos bëj ashtu! – foli Tina.

      Hana atëherë u shkund dhe e shikoi të bijën gati me një vështrim pyetës sikur nuk po kuptonte se përse e kishte fjalën ajo. Pastaj u kujtua se përse po i thoshte ashtu e, më me vendosmëri, nisi t’i tregojë historinë e jetës së saj, në fillim ngadalë e sikur po i kërkonte t’i gjente fjalët që i kishin humbur pak më parë e pastaj me ritëm më të sigurt, por gjithnjë sikur po ia rrëfente vetës së saj e askujt tjetër. Ia tha të gjitha ato që i kishin ndodhur. I tha se si i dashuri i saj kishte humbur jetën pak ditë pasi kishte shkuar në ushtri. I tha për varësen që ia pati lënë kujtim ai. I tha edhe për tërbimin e të atit kur ai e kishte marrë vesh për lidhjen e tyre e kur ajo nuk mundi dot t’ia fshihte se kishte ngelur shtatzënë. I tha se e ëma ishte përpjekur ta ndihmonte, por s’ia kishte arritur. I tha se kishin kërkuar ta dështonte fëmijën, por s’kishte mundur të gjente njeri e pastaj ishte detyruar të shkonte tek kushërira e nënës së saj dhe atje e kishte lindur fëmijën e saj që kishte qenë një djalë i bukur, por që i ati përbindëshi kishte ardhur e ia kishte marrë që në orët e para të lindjes së tij e nuk dihej se çfarë kishte bërë me të. Sigurisht, do ta kishte mbytur e hedhur në ndonjë greminë ose varrosur në ndonjë vend të panjohur. I tha se për shumë kohë kishte qëndruar tek kushërira e nënës së saj deri sa e kishin martuar me Zefin e me të atin nuk kishte folur më deri sa ai i kishte vdekur e që edhe po të kishte folur s’do të kishte guxuar ta pyeste për foshnjën e saj. I tha se kurrë nuk ia kishte falur të atit atë që ai kishte bërë me jetën e saj. I tha se për shumë kohë e kishte shoqëruar e qara e foshnjës së saj në gjumë, në ëndërr, zgjuar edhe në mjaft raste vetmie ia çante damarët e shpirtit e të zemrës e i gumëzhinin veshët edhe kur ishte zgjuar nga ajo e qarë e nuk i shqitej lehtë nga mendja. I tha se Zefit nuk kishte guxuar t’ia thoshte kurrë, megjithëse fjalët kishin qarkulluar disi fshehtas e kishte mundësi që ai të dinte diçka për atë lidhje, por nuk ia kishte përmendur në asnjë rast asaj. Sigurisht, me përjashtim të asaj historie, asnjëherë nuk i kishin mbajtur sekrete njëri-tjetrit dhe e donin e e respektonin njëri-tjetrin. Tek Zefi ajo kishte gjetur një njeri të mirë që ia kishte plotësuar disi atë boshllek që jeta ia kishte rezervuar në hapat e para të saj. Pastaj i tha se Zoti e kishte bekuar me lindjen e saj dhe ia kishte mbushur boshllekun e shpirtit të saj me atë vajzë të mrekullueshme që ia kishte dhuruar.

    Tina e kishte dëgjuar atë që ajo i tregoi dhe kishte përjetuar me dhimbje çdo grimëz të asaj tragjedie. I dukej sikur kishte qenë vetë ajo që e kishte përjetuar atë tragjedi e jo e ëma apo ndokush tjetër. Ia kishte qarkuar krahët rreth qafës Hanës sikur kishte bërë shpeshherë kur kishte qenë më e vogël dhe kokën e kishte mbështetur në gjoksin e saj për të fshehur lotët e hidhura të dhimbjes që ndjente për atë çka e ëma i kishte treguar. Si bijë, si femër dhe si shoqe që e ndjente vetën për nënën e saj, ishte solidarizuar plotësisht me të dhe kërkonte mënyren se si mund t’ia lehtësonte dhimbjen, por s’dinte se si e, për këtë arsye, veçse kishte shpërthyer në lotë të heshtur që i shkonin rrëke pa u ndalur, si dy përrenj që kërkojnë njëri-tjetrin e nuk e arrijnë dot.

    Hana kishte heshtur dhe, me një dashuri të thellë prindërore, e kishte shtrënguar të bijën në gjoksin e saj dhe e kishte puthur lehtas në flokët e saj të cilët në ato çaste po ia gudulisnin mjekrën e gushën. Shikimin e kishte tretur diku larg në një pikë të vetme thua se atje do të gjente fillin e këputur të asaj historie që sapo kishte treguar. Sa herë i qartësohej filli i mendimit, përsëri fantazma e të atit i shfaqej befas e ia ngatërronte përsëri lëmshin e jetës së saj. I dukej sikur në atë pikën e largët ku ishte përqëndruar shikimi i saj, hijet e së kaluarës po përlesheshin për jetë a vdekje duke grisur copëza shpresash e copëza ëndrrash që ajo kishte thurur gjatë gjithë kohës për vajzën e saj të vetme. Në konturet e atyre hijeve përvijëzohej herë-herë figura e së bijës foshnje e porsalindur e herë-herë i shfaqej figura e djalit në kthetrrat e fantazmës të babait të saj. Nuk kishte arritur ta fiksonte mirë fytyrën e tij pasi i ati ia kishte marrë shpejt e për këtë arsye fytyrat i ngatërroheshin me njëra-tjetrën e nuk dinte t’i dallonte mirë se cili ishte njëri e cili ishte tjetri fëmijë. Për një kohë të gjatë nuk folën dhe qëndruan ashtu në heshtje pa u shkëputur nga njëra-tjetra, sëcila në varkën e saj duke lundruar në oqeane dallgëtrazuara mendimesh.

    Dalëngadalë dita kishte filluar të thyehej më dysh e ato të dyja, pas një kohe të gjat që kishin qëndruar në heshtje, ishin ngritur për të vënë rregullin në shtëpi. Të nesërmen ishte nata e Vitit të Ri dhe duhej nisur me zbukurimet e me përgatitjen e ushqimeve. Tina filloi të zbukuronte shtëpinë me ca shirita letreje si dhe pemën e Vitit të Ri që ishte një dëllinjë në formën e bredhit të cilën Zefi e kishte marrë në kodrat sipër fshatit. Tashmë e kishin bërë traditë në familje ta festonin Vitin e Ri me çfarë ishte e mundshme për ta festuar. Sigurisht, gjendja e tyre ekonomike nuk ua lejonte të shpenzonin shumë, por ama ata e festonin thjeshtë e ndjenin gëzim kur vinte Viti i Ri. U vinin njerëz për vizita dhe u shkonin edhe ata fqinjëve, miqve edhe shokëve. Në mënyrë të heshtur kishte filluar edhe një farë gare mes tyre se kush e kishte përgatitur pemën e Vitit të Ri  më bukur e kush e kishte zbukuruar shtëpinë më bukur. Në pemën e Vitit të Ri vareshin karamele e fruta të ndryshme ku më të shpeshtat ishin portokallet e ndonjë mollë. Nganjëherë ishte e vështirë t’i gjeje këto gjëra se në dyqanet e fshatrave në atë kohë kishte mungesa të shumta, por në rastet e festave siç ishte Viti i Ri, në dyqane vinte ndonjë furnizim i varfër me ushqime që shpërndahej me lista sipas banorëve që kishte fshati. Nuk mund të merrje më tepër se racioni që të ishte caktuar edhe po të kishe se me çfarë t’i blije ato.

    Punët për përgatitjen për festën dalëngadalë e kishin fashitur zymtësinë e shpirtrave të tyre me të cilët e kishin filluar ditën e në ato çaste i ishin kthyer normalitetit të jetës më me qetësi. Megjithatë Hana herë pas here e çonte mendjen tek problemi i së bijës dhe ishte në dilemë të vazhdueshme se a duhej t’ia thoshte Zefit apo ta linte në heshtje derisa problemet të zinin vend më mirë. Pastaj i druhej ndonjë reagimi jo shumë të favorshëm nga ana e të shoqit, pavarësisht se e dinte se ai ishte ndryshe nga ç’kishte qenë i ati. E dinte se ishte më i qetë e më i arsyeshëm. Nga ana tjetër edhe vetë Tina nuk kishte thënë se ata ishin lidhur përfundimisht me njëri-tjetrin se edhe Engjëlli nuk ia kishte shprehur një gjë të tillë nga ana e tij. Ata ishin shokë të mirë e pak a shumë disi më shumë se shokë, por Tina nuk ishte e sigurtë në se Engjëlli do t’i propozonte apo jo. Gjerë atëherë ai s’e kishte shprehur një gjë të tillë, megjithëse Tina ishte e sigurtë se ai ndjente të njëjtën gjë siç ndjente edhe ajo dhe priste se në ndonjë rast ai do t’ia thoshte atë çka ajo priste prej tij. Pas shumë mëdyshjesh vendosi të mos ia thoshte Zefit për momentin, por të priste se si do të zhvillohej lidhja e tyre në të ardhmen. Megjithatë nuk e ndjente vetën të qetë dhe i dukej sikur një barrë tepër e rëndë kishte zënë vend në kurrizin e saj e po ia zinte frymën. Dëshironte ta shkarkonte sa më parë nga supet e saj atë barrë e të lehtësohej, por kishte frikë se barra e rëndë pasi të ishte shkarkuar nga supet e saj do të binte drejt e mbi supet e së bijës e do ta zinte nën vetë pa mundur dot t’ia dilte për ta përballuar, prandaj vendosi ta mbante vetë të gjithën për të kursyer të bijën.

    Me të bijën kishte biseduar mjaftueshëm dhe kishte formuar bindjen se e bija nuk do të gabonte aq më tepër se i kishte treguar historinë fatale të jetës së saj dhe Tina tashmë kishte se ku të mbështetej në përvojë jetësore për të mos iu dorëzuar çastit të dobët për të gabuar. E kishte pyetur e stërpyetur se çfarë ajo ndjente për atë djalë, si ishte ai si djalë e se a kishin patur afrim intim mes tyre e Tina e kishte siguruar se jo. I kishte thënë ta vazhdonte shoqërinë me të, pasi që ndihej e mbrojtur, por jo ta kalonin kufirin e një miqësie të sinqertë e të pastër. Ajo duhej të dinte ta ruante vetën edhe në qoftë se ai djalë do të dojë ta kalojë cakun dhe e kishte këshilluar se si duhej të vepronte në raste të tilla të mundshme. Tina e kishte siguruar se do t’i kishte parasysh këshillat e saj një për një e nuk do ta zhgënjente të ëmën dhe Hana u ndie më e lehtësuar. Kishte fituar besim tek e bija e nuk dyshonte se do të ndodhte ndryshe.

    Dalëngadalë dita ia kishte lënë vendin natës së errët të dhjetorit e Zefi ishte kthyer në shtëpi pasi që kishte kaluar pak më shumë se një orë natë, i lodhur e i dërrmuar nga puna e rëndë e ditës. Pasi u përshëndetën, ai u interesua për shëndetin e së shoqes dhe fytyra iu ndriçua disi kur pa që e shoqja ishte më mirë e nuk kishte probleme që mund ta shqetësonin shumë. Hana e pyeti se si i kishte shkuar dita e se çfarë kishte thënë brigadieri për mungesën e saj. Zefi i tha se kishte pasur një ditë të lodhshme e se brigadieri në fillim ishte nxehur, por kur ia kishte shpjeguar gjendjen e saj shëndetësore nuk kishte thënë gjë. Znakonisht punëtorët e brigadës, kur kishin ndonjë problem e u duhej të mungonin, duhej të kërkonin leje një ditë më përpara tek brigadieri e pastaj ai u thoshte se mund të qëndronin ose jo.

      Nganjëherë brigada kishte fushata e aksione që nuk lejonte askënd të mungonte  dhe nuk jepeshin lejet aq lehtë, prandaj edhe ata gjenin justifikime të ndryshme për të munguar. Java e punës në kooperativës fllonte të hënën në mëngjes e përfundonte të dielën në darkë, pra nuk kishte ditë pushimi e ditë të diela. Kishte raste që ndonjë grua qëndronte në shtëpi ditëve të diela, pasi i duhej të lante ndërresat e javës, por kjo nuk ishte e zakonshme. Zakonisht ditët e diela ishin ditë aksionesh (punë vullnetare e papaguar) e atëherë punëtorët e linin punën më herët se zakonisht, pasdreke. Ato dy a tri orë që e linin punën më herët se në ditët e zakonshme, konsideroheshin si kohë pushimi. Ky ishte bërë një zakon rutinë dhe punëtorët ishin mësuar me të, prandaj nuk u bënte shumë përshtypje. Për ta ditë pushimi ishin vetëm ditët e festave zyrtare si dita e shpalljes së Pavarësisë dhe ajo e Çlirimit, dita e themelimit të partisë dhe ajo e fitores së revolucionit socialist në Bashkimin Sovjetik, dita e Një Majit dhe kaq. Për Vitin e Ri kishin dy ditë pushim, datën një dhe datën dy, por nuk kishin ditë tjetër para ose pas. Zefi dhe Hana ishin nga punëtorët më të ndërgjegjshëm e kurrë nuk kishin abuzuar, prandaj edhe brigadieri e kishte besuar vërtetë atë e nuk kishte bërë shamatë. Edhe atij i kërkohej realizimi i planit ndryshe dënohej e gjithë brigada në zbritjen kolektive të ditëve të punës apo me punëra shtesë jashtë fshatit në favor të brigadave të tjera të kooperativës. Pagesat për ditë pune për brigadën do të ishin më të ulëta në se ata nuk do ta realizonin planin e vendosur nga kryesia e kooperativës. Edhe aq sa merrnin ishte tepër pak, lë më po t’ua zbrisnin edhe ata pak lekë që merrnin.

    Hana i kishte bërë gati ujin e nxehtë për të larë këmbët dhe i solli së bashku me të edhe sapunin e peshqirin. Zefi pasi lau këmbët u mbështet në anë të oxhakut dhe filloi të dridhte një cigare duhani. Hana u interesua se si i kishte shkuar dita dhe a kishte mundur ta përballonte punën vetëm. Nga pamja e tij dukej që kishte kaluar një ditë të lodhshme si zakonisht, por ai përpiqej ta fshihte lodhjen e tij sidomos në sy të së bijes.

    -Jam përpjekur ta realizoj normën edhe për ty, por nuk kam mundur t’i realizoj të dy normat. Pothuajse nuk kam pushuar fare. Megjithatë pak më ka mbetur pa i realizuar ato, po ti mos u shqetëso. Edhe brigadieri nuk tha ndonjë gjë. Nesër kemi prap për të hapur kanal, por besoj se do të punojmë veç paradreke se pasdrekën do të na lënë të lirë për t’u përgatitur për natën e Vitit të Ri. Ti po nuk e ndjeve veten mirë, mund të rrish edhe nesër se nuk kam shumë kanal për të hapur e mund të qëndroj ndonjë orë më tepër dhe e kryej edhe punën tënde. Pastaj edhe brigadieri ka dhënë leje për ata gra që dëshirojnë të rrinë në shtëpi nesër mund të rrinë.

     Kur punonin të dy në hapjen e kanalit, nuk e ndienin edhe aq shumë lodhjen se, kur Zefi gërmonte dhèun, Hana pushonte dhe, kur Hana nxirrte copërat e dhèut nga kanali, Zefi pushonte sa për të pirë ndonjë cigare duhani e kjo i jepte atij mundësinë si të thuash për të marrë frymë e për të rifituar fuqi të reja.

    -Jo nesër besoj se do të jem në gjendje për punë e do të vij edhe unë me ty e ti s’ke pse rri pas të tjerëve. Pastaj edhe Tina është këtu dhe mund të na përgatisë ndonjë gjë të mirë për darkë.

    -Mirë, si të duash ti, -ia ktheu Zefi. -Nesër s’kemi shumë për të bërë dhe pasdreke jemi në shtëpi dhe atëherë e ndihmojmë edhe Tinën për ndonjë gjë. Ti Tina s’e besoj se mërzitesh vetëm në shtëpi?

    -Jo, jo! Shkoni pa merak ju, por më përpara ti nënë më thuaj se çfarë deshiron të përgatis për darken e Vitit të Ri e si duhet ta përgatis.

    -Po ja, -tha Hana, -merr ca miell gruri që ke në raftin e ushqimeve dhe përgatit ca brumë për të holluar ca petë byreku, pastaj do t’i përgatitësh petët e, në se unë nuk kam ardhur gjer atëherë, përgatit furrën dhe thaji petat në furrën e skuqur më parë e ti besoj e mban mend se më ke ndihmuar edhe herë të tjera dhe e di se si bëhen.

    -Po, -tha Tina. -Mos u bëj merak se do t’i bëj vetë kësaj radhe dhe babi do të jetë arbitri për të thënë se kush i ka bërë më mirë: unë këtë vit apo ti vitet e tjera, -shtoi ajo me shaka.

    -Epo mirë, kësht le të bëhet, -tha Zefi me të qeshur, por arbitrit i duhet copa më e madhe për ta bërë vlerësimin sa më të saktë, apo jo.

    -Patjetër, patjetër, -shtoi Tina me të qeshur, -por mos mbaj anën e askujt e duhet të jesh arbitër i drejtë se ndryshe nuk të zgjedhim herë tjetër për të gjykuar.

    Shtruan darkën për të ngrënë e, pasi hëngrën e lanë duartë e gojën sëcili, shkuan të flinin. Tina qëndroi më pas të pastronte shtëpinë e të lante enët pas një insistimi të saj, pasi Hana nuk donte t’ia linte të gjitha punët asaj. Hana dhe Zefi të nesërmen do të kishin një ditë tjetër të zakonshme e të lodhshme si përherë e atyre u duhej prap të ngriheshin herët e t’u drejtoheshin lopatave që i prisnin për t’i përdorur ato në betejen e zakonshme për jetën, prandaj edhe nuk nguli këmbë shumë, por shkoi e fjeti.

     Nga lodhja e ditës si dhe nga pagjumësia e mundimshme e një nate më parë, nuk vonoi dhe fjeti paq. Tashmë beteja e një nate më parë për të nuk ishte aq fort e ashpër sa ç’kishte qenë, por edhe forcat e saj i ishin dobësuar mjaft, prandaj gjumi triumfoi shpejt mbi fuqitë e saj dhe e mori në krahët e tij të ëmbël duke e mbrojtur nga sulmet tinëzare të mendimeve të pabindura e të paftuara. Megjithatë gjumi nuk mundi dot ta mbronte nga ëndrrat të cilat kishin qenë aleatët më besnikë të fijeve të pakëputura të mendimeve e të dilemave tronditëse të një nate më parë.

     Në ëndërr pa vajzën e saj të bërë nuse e figura e saj i alternohej me vetë Hanën herë–herë e dhëndrri ishte një djalosh që i ngjante shumë ish të dashurit të saj, por ishte më i largët e nuk i dallohej mirë fytyra, ose më mirë të themi, fytyra e tij ishte ajo, por mjaft e zbehtë dhe shumë e vuajtur. Ai sikur kërkonte t’i thoshte diçka asaj me ngulmim, por zëri i tij nuk i dëgjohej. Përpiqej me të gjitha fuqitë e tij të fliste dhe e hapte gojën e lëvizte buzët me ankth pa mundur të nxirrte zë e dukej nga kjo gjë mjaft i dëshpëruar, se askush nuk mund ta dëgjonte atë çka ai donte të thoshte. Pastaj pa në ëndërr sikur dhëndrri u zhduk e ajo po e kërkonte në mes njerëzve, por nuk po e dallonte gjëkundi, ndërsa Tina ishte rrethuar nga shoqet e saj që po e përgëzonin në ditën e saj të dasmës e ndërkohë në prehrin e saj ajo mbante një bebe që nuk dihej se nga i kishte ardhur e se ç’ishte ai fëmijë.

    Në të vërtetë, ishte zakon në ato anë që, kur nusja vinte në shtëpinë e dhëndërrit, në prehër i vinin një fëmijë të vogël që duhej të ishte djalë, si një ogur i mirë për çiftin e sapomartuar për t’u trashëguar. Për çudinë e saj, foshnja ia kishte drejtuar krahët e saj të vegjël Hanës dhe kërkonte që ajo ta merrte ndër duar dhe po qante sikur donte t’i shpëtonte një grabitqari të rrezikshëm. Hana përpiqej ta arrinte fëmijën që tashmë i dukej sikur të gjithë e kishin braktisur dhe ishin zhdukur kushedi se ku e kishte mbetur vetëm ajo dhe ajo foshnje që kërkonte shpëtim prej saj. Bënte të shtrinte krahët e ta merrte, por foshnja sa vinte e i largohej e për një moment ajo gati e arriti, por u pengua e ra në një pellg me ujë. Atëherë i doli gjumi dhe u lehtësua kur pa se kishte qenë në gjumë e ajo që kishte përjetuar para pak çastesh kishte qenë një ëndërr, por ishte bërë ujë në djersë dhe nga që mbulesat i kishte hedhur tej në përpjekje për të arritur fëmijën e braktisur, kishte mbërdhirë e i ishte dukur sikur ishte zhytur në një pellg me ujë. Tashmë nata ishte duke u thyer e nuk pati më kohë për gjumë, po u ngrit e pasi lau sytë, bëri gati mëngjesin e u përgatit për të shkuar në punë. Edhe Zefi ndërkohë ishte ngritur e u bë gati edhe ai e të dy dolën duke lënë Tinën që po flinte gjumë vetëm në shtëpi.

                                              *        *        *

      Pushimet e janarit kishin ikur më shpejt se ç’e kishte menduar Tina. Kur ishte ndarë me Engjëllin atë ditë që kishte marrë rrugën për në shtëpi, mendonte se nuk do të mund ta kalonte kohën larg tij, por historia që i kishte rrëfyer e ëma sikur e kishin zbehur disi ankthin e mungesës së Engjëllit për ato ditë dhe ishte menduar gjatë për periudhën kohore që do ta priste në shoqëri me të. Megjithëse nuk e kishte imagjinuar më parë se Engjëlli do të kërkonte ta kalonte cakun, pas asaj që e ëma kishte treguar, kishte filluar të kishte një farë frike e asaj i duhej të reagonte që ai të mos lëndohej e të mos prishej ajo miqësi e bukur që kishte lindur mes tyre. Ajo e donte vërtetë atë dhe ishte e gatshme të bënte çdo gjë për të. Mund të jepte edhe jetën e saj për të shpëtuar të tijën, por nuk mund të imagjinonte një marrëdhënie intime me të. Lidhja e tyre ishte shumë e forte dhe ajo tek Engjëlli shihte heroin e saj, por një hero të shenjtë të zhveshur nga çdo anë tjetër që mund të cënonte figurën e tij të pastër si kristal. Edhe momentet kur ishin afruar e bërë gati për t’u puthur, ajo i konsideronte si momente normale, por jo me ndonjë qëllim të intriguar nga ana e tij. Prej çdo djali tjetër që ajo kishte njohur aty ose ndokund tjetër ajo priste që të mund kërkonin të abuzonin me të, por kurrësesi jo nga Engjëlli. Këtë e ndjente nga thellësia e shpirtit dhe e zemres së saj e nuk i druhej.

     Atobusi i linjes e kishte sjellë përsëri në qytetin ku vazhdonte studimet e më pas do të bënte edhe ca minuta rrugë me këmbë për të shkuar në konvikt. Me të kishin ardhur edhe mjaft konviktorë e konviktore e nuk ishte vetëm për ta bërë atë rrugë me këmbë. Zefi e kishte përcjellë herët në mëngjes dhe e kishte vënë në autobus e pastaj ishte kthyer për në punë. Me Hanën ishte përshëndetur në shtëpi pasi rruga gjer tek autobusi ishte mjaft e largët dhe asaj i duhej të paraqitej në punë herët. Zefi kishte marrë leje për ta përcjellë të bijën e pastaj të paraqitej në punë. Kishte pasur valixhen mjaft të rëndë e, me që rruga ishte e largët i ishte dashur detyrimisht ta përcillte të bijën gjer tek autobusi. Me që bashkë me të kishte edhe mjaft shokë e shoqe të saj, ai nuk ishte më shumë në merak për të bijën e ishte kthyer i qetë.

     Në konvikt kishin arritur një pjesë e mirë e konviktorëve, por ajo dëshironte të takonte Engjëllin i cili ende nuk kishte arritur. U përshëndet me shokët e shoqet e saj të njohur dhe me sy e kërkoi atë gjithandej e nuk i pritej sa ta takonte, por ai nuk kishte ardhur ende e asaj nuk i zihej vendi në vend deri sa ta shihte e ta takonte. Në ato minuta pritjeje që asaj i dukeshin shekuj, i dukej se s’do mund ta takonte më e gjithnjë e më shumë e zinte ankthi i pritjes.

    Për nga largësia, Engjëlli e kishte shumë më afër qytetin ku ata studionin, por ai nuk ishte ngutur e kishte dalë të priste makina rasti së bashku me Franin pasdreke dhe kishin gjetur një atë pasdreke vonë. Kishin udhëtuar me një kamion që po kthehej nga një rrugë e largët e ata kishin qenë pasagjerët e vetëm pasi të tjerët kishin zbritur aty ku ata po prisnin, ose edhe më përpara. Me qenë se Franin e kishte bashkëfshatar e fati u kishte paracaktuar ta kryenin të gjithë shkollën bashkë, vazhdimisht e bënin rrugën së bashku. Kishin krijuar një lidhje në mes tyre si të ishin vëllezër dhe asnjëherë, për asnjë arsye nuk e bënin rrugën veç e veç.

    Zakonisht, edhe pse ajo ishte një rrugë nacionale, nuk kishte qarkullim të shpeshtë automjetësh. Ishte llotari pritja për të udhëtuar në ato rrugë aso kohe. Mundej që të gjeje shpejt, por mundej edhe të prisje me orë të tëra që të kalonte ndonjë kamion i rastit. Gjoni e kishte përcjellë në një pjesë të rrugës, por Engjëlli kishte ngulmuar që ai të kthehej e pastaj ata kishin rrugëtuar vetëm deri sa kishin arritur tek rruga e asfaltit. Autobusat rrallë e përshkonin atë rrugë, por në atë kohë ishte orari që nuk lëviznin, prandaj u duhej të prisnin edhe ndonjë kamion rasti. Shpeshherë u kishte takuar rasti të udhëtonin në karrocerinë e ndonjëreit prej kamionave dhe atëherë era t’i grinte sytë e lëkurën e faqeve, por s’kishin zgjedhje më të mira e ata e kishin pranuar atë mundësi siç bënin shpesh të gjithë njerëzit e asaj zone.

     Gjatë rrugës, si dhe në kohën që po prisnin për makinë, ata biseduan për gjëra të ndryshme. Përsa u përket ditëve të pushimeve ata s’kishin shumë për të folur, pasi i kishin kaluar në shoqëri me njëri-tjetrin dhe me shokët e tjerë bashkëmoshatarë, por ata biseduan më tepër për problemet e shkollës, për detyrat që u ishte dashur për t’i realizur gjatë atyre ditëve të pushimeve e për mësimet që u ishte dashur për t’i përgatitur. Atë vit kishin provimet e matures dhe pedagogët u kishin dhënë për të përsëritur mjaft kapituj nga lëndët mësimore që bëheshin në shkollë. Që të dy ishin nxënës të mirë e të kujdesshëm, prandaj nuk i neglizhonin detyrimet shkollore. Me qenë se ata mësonin rregullisht, përsëritja dhe detyrat suplementare që kishin pasur ishin të lehta për të dy dhe nuk kishin shumë paqartësi për të diskutuar mes tyre.

     Për Engjëllin ato pushime kishin qenë jo aq të gëzueshme sa në vitet e tjera dhe jo më shumë për faktin se mezi priste të takonte Tinën; edhe kjo ishte një arsye më shumë, por se udhëheqësin e tij shpirtëror nuk e kishte më aty për t’u konsultuar për shumë probleme siç kishte bërë deri para një viti. Tashmë ai person tani ishte burgosur si “armik i rrezikshëm” i partisë e i pushtetit popullor. Kjo kishte ndodhur në marsin e vitit që sapo ishte lënë pas, kur ishin shembur kishat e xhamitë në të gjithë vendin nga diktatura. Në pranverën e atij viti ishin arrestuar e inskenuar gjyqe kundër klerikëve katolikë duke i cilësuar ata si armiq të popullit. Me ata priftërinj kishte qenë edhe don Luigji, i cili kishte qenë mjaft i lidhur me Engjëllin dhe e kishte dashur si një bir në shpirt që nga çastet e para të jetës së tij e deri sa atë e kishin arrestuar për agjitacion e propagandë antikomuniste e antipopullore. Kur e kishte marrë vesh lajmin Engjëlli, jo vetëm ishte hidhëruar pamasë, por edhe ishte habitur se asnjëherë don Luigji nuk kishte folur keq për shtetin e asaj kohe, përkundrazi, edhe kur predikonte në kohën kur çonte meshën në altarin e kishës, por edhe kur ata ishin vetëm për vetëm, ai gjithnjë këshillonte: “duhet me iu bindë ligjeve të Zotit dhe të shtetit, se shteti është vullneti i Zotit në tokë”.

     Në shumë raste ai i kishte mësuar Engjëllit si të bëhej një njeri i mirë e i respektueshëm nga të gjithë. I kishte folur për shkencën, për historinë, për letërsinë e për shumë gjëra të tjera të bukura. Engjëlli e dëgjonte atë me një vëmendje të veçantë, pasi ai ia shpjegonte gjërat bukur e thjeshtë, pa ia rënduar me gjëra të hollësishme e të vështira për t’u kuptuar. Kishte një të folur të ëmbël e shumë tërheqës sa nuk e kuptoje fare si kalonte koha edhe në qoftë se kishe qenë atje duke e dëgjuar për orë të tëra. Gjithnjë kishe dëshirë të madhe ta dëgjoje për çdo gjë që ai të fliste. Ai fliste me pasion të madh jo vetëm për fenë në përgjithësi, por fliste për historinë e Shqipërisë e sidomos për letërsinë. Kishte shkruar edhe ai poezi të ndryshme, por nuk i kishte botuar. Megjithatë ai kurrë nuk fliste për vete. Fliste me dashuri të veçantë për At Gjergj Fishtën e për veprat që ai kishte shkruar, për Vinçens Prenushin, për Ndre Mjedën e për shumë të tjerë.

     Regjimi komunist në atë kohë veprat e Gjergj Fishtës, të Vinçens Prenushit, të Ernest Koliqit e të mjaft shkrimtarëve e potëve të tjerë, jo vetëm i kishte lënë në harresë, por i kishte cilësuar si letërsi reaksionare. Vërtet ishte e habitshme se në veprat e Gjergj Fishtës nuk gjeje qoftë edhe një varg të vetëm të kishte një kuptim “reaksionar” e as kundër pushtetit të diktaturës. Gjergj Fishta kishte vdekur disa vite para se të instalohej regjimi komunist në Shqipëri, prandaj s’kishte si të kishte një qëndrim të tillë  kundër atij regjimi. Kjo ishte totalisht absurditet dhe ishte vërtëtë koha që pillte absurditete orë e çast. Absurditeti ishte rrënjosur thellë në gen të atij regjimi totalitar.

     Gjergj Fishta ishte tamam një Homer i eposit heroik shqiptar sidomos me kryeveprën e tij “Lahuta e Malësisë” ku i kishte kënduar me madhështi heroizmit mbarëpopullor në mbrojtjen e tërësisë tokësore nga pushtimi serbo-malazes. Në vitet e para ishte e kuptueshme të ishte lënë në harresë ky kolos i letrave shqipe, se do të binte ndesh me “krushqinë” që kishte bërë diktatori me jugosllavët, por lufta kishte vazhduar e ashpër edhe pas prishjes së kësaj “krushqie” nga diktatori.

     Zakonisht letërsia që kishte origjinën e saj nga autorë me prejardhje klerikësh e sidomos të klerikëve katolikë, ose ishte e ndalur totalisht për t’u lexuar, ose lexohej e studjohej pjesërisht. Si shkarazi përmendeshin autorë si Frang Bardhi, Pjetër Budi e Pjetër Bogdani apo Gjon Buzuku, edhe pse libri i tij “Meshari” kishte vlerë të  madhe se ishte libri i parë i shkruar në shqip, Marin Barleti, megjithëse vepra e tij ishte shkruar në gjuhën latine, por ama kishte mjaft vlera njohëse sidomos për historinë e Skënderbeut, pasi kishte qenë bashkohës i tij dhe kishte mundësitë më të mëdha për të qenë reale. Pashko Vasa studjohej veç për poemthin “Shqypnisë së robnueme”, pasi në të kishte vargun “Mos shikoni kisha e xhamia, se feja e shqyptarit asht shqyptaria!” e kjo ishte motoja kryesore e regjimit komunist, kundër çdo besimi fetar. Pashko Vasa kishte shkruar mjaft vepra të tjera me vlerë, por as që përmendeshin në kohën e atij regjimi.

    Për njëfarë kohe regjimi komunist e kishte lënë fenë të lirë në Shqipëri, por nën vëzhgim e survejim të vazhdueshëm njerëzit e fesë. Pastaj me hipokrizinë më të madhe kishte organizuar turma të rinjsh për t’i prishur e shembur kishat e xhamitë si “vullnet” i masave popullore gjoja. Ai kurrë nuk kishte qenë vullneti i popullit, por urdhër i diktatorit dhënë drejtuesve të rinisë shqiptare të asaj kohe e pastaj ishte cilësuar si “dëshirë” e “vullnet” i rinisë e të popullit. Në të vërtetë masat e të rinjve me metoda staliniste e maoiste(atëherë diktatura i kishte drejtuar sytë nga Kina dhe ndiqte format e revolucionit të kuq kinez të Mao Ce Dunit) ishin urdhëruar t’u drejtoheshin vendeve të kultit për t’i shkatërruar ato.

    I kishte takuar edhe Engjëllit të ishte pjesë e këtyre grupeve të rinjsh, por edhe ai si të gjithë të tjerët ishin të ndërgjegjshëm se po e bënin jashtë çdo dëshire e vullneti të tyre. Engjëlli kishte qenë një besimtar i mirë e kishte shkuar në të gjitha rastët në kishë kur kishte qenë në fshat para se të vinte e të vazhdonte shkollën e mesme, por pastaj nuk e kishin lejuar as atë dhe as të tjerët të frekuentonin as kisha e as xhami, pasi ashtu ishin rregullat e konviktit e të shkollës.

     Në kohën kur po shembeshin kishat e xhamitë, Engjëlli kishte qëlluar në aksionin e madh këmbëtar të ndërtimit të hekurudhës Rrogozhinë-Fier. Shkolla e tij me vitet e treat e të katërta ishte pozicionuar në sektorin e Lushnjës dhe ishin të parët ata që kishin inaguruar fillimin e punimeve. Kishte ardhur edhe Kryeministri i asaj kohe, numri dy i diktaturës dhe aty ku punonte brigada e shkollës së tyre kishte ngulur lopatën e parë të dhèut në trasenë e re të hekurudhës që do të ndërtohej tërësieht me punë vullnetare nga masat e të rinjve nga i gjithë vendi. Në fillimet e punimeve po merrnin pjesë kryesisht rinia shkollore dhe studentore e pastaj gama e pjesëmarrjes do të shtrihej edhe tek rinia fshatare e qytetare.

     Puna ishte mjaft e lodhshme se duhej të kryehej e tëra me forcën e krahut pa mjete të mekanizuara e veglat e punës ishin primitive dhe të thjeshta. Disa gërmonin dhèun me kazma e lopata dhe disa të tjerë e trnsportonin atë me ca karroca druri që më shumë rëndonin ato se masa e dheut që mbartnin brenda tyre e ishin mjaft të vështira për t’u shtyrë. Disa të tjerë e ngjishnin dheun me ca tokmakë të përgatitur me copa trungje pemësh e ishte vërtetë një punë mjaft e lodhshme, pa marrë parasysh se atë kohë ishte palca e dimrit që e vështirësonte akoma më shumë punën.

    Në disa pjesë të tjera të hekurudhës që po ndërtohej puna edhe mund të paraqiste rrezikshmëri për jetën e aksionistëve. Askush nuk kishte marrë masa sigurimi teknik në punë e, nga momenti në moment, po të mos kishe kujdes, edhe mund të të rrezikohej jeta. Disa muaj më vonë, në një nga këto sektorë të vështirë pune, do të shembej dheu e nën të do të zinte një vajzë të re nga malësia e Dukagjinit duke i marrë jetën në moshën pesëmbëdhjetë vjeçare. Emri i saj pastaj do të bëhej i njohur në të gjithë vendin si heroina e kësaj vepreje madhështore e do të shpallej, jo vetëm heroinë, por edhe komunistja më e re. Emri i saj ishte Shkurta Pal Vata dhe do t’i lakohej emri për të frymëzuar masën e të rinjve e të rejave nga e gjithë Shqipëria. I ati, Pal Vata, do të shkonte pastaj në hekurudhë për ta zënë vendin e lënë bosh               nga e bija e do të bëhej shembull në të gjithë Shqipërinë si një hero. Diktatori do ta takonte e do ta “përgëzonte” për nismën që ai kishte marrë duke treguar, gjoja, se ai ishte njeri i thjeshtë e takohej me njerëzit e thjeshtë të popullit. Palit të shkretë dikush mund t’ia kishte mbushur mendjen në atë mënyrë, mundej edhe me forcë, e pastaj ai kishte shkuar atje, jo nga qejfi, por nga halli se nuk mund të bënte aspak ndryshe.

    Diktatura gjithmonë pillte “heronj”. Edhe po të mos ekzistonin, ajo i sajonte ato. I tillë ishte edhe shembulli i Fuat Çelës, një njeriu të verbër që s’dihej se nga kishte dalë e gjoja punonte njësoj sikur të ishte me sy normal si të gjithë të tjerët. Diktatori do ta merrte edhe atë si shembull frymëzimi e do t’i thoshte:”Ti je trim mbi trima, o Fuat Çela, se jet trim pa sy!” e kështu “Lei Fen-at” shqiptarë do të lindnin sa herë diktatura kishte nevojë për to. Fuat Çela filloi të bëhej sinonim i supërheroit dhe merrej si shembull frymëzimi për masat punonjëse. Shumë herë merrte edhe role organizuese e këshilluese për punëtërët e ndërrmarrjeve ku atë e çonin për të dhënë gjoja eksperiencë pune.

    Një herë, thonë se kishte shkuar në një kantier ndërtimi e u kishte sugjeruar mjeshtrave t’i drejtonin qoshet e mureve se gjoja, sipas tij, i kishin vendosur shtrembër. Mjeshtrat s’kishin se ç’të bënin, veçse të përsërisnin anekdotën e Leonardo Da Vinçit me bustin e Davidit, kur i thonë t’ia zvogëlonte pak hundën se gjoja e kishte pak më të madhe se sa duhej e ai për t’ia bërë qejfin atij që po i bënte vërejtjen, kishte marrë një grusht pluhur nga toka dhe me limën në dorë bënte sikur po ia zvogëlonte hundën duke lëshuar ngadalë e pa kuptuar askush pluhurin që kishte në grusht. Edhe pse nuk e kishte prekur fare hundën e skulpturës së tij, pasi e kishte përfunduar të gjithë sasinë e pluhurit që kishte pasur në grusht, ai e kishte pyetur kritikun:

    -Po tashti si duket?

    -Jashtzakonisht bukur, -kishte thënë mediokëri.

    Më vonë nuk dihej saktësisht se çfarë u bë me këtë “Lei Fen-in” qorr, por qarkulluan fjalë se kishte qenë spiun i huaj dhe e kishin futur në burg. Kjo nuk ishte gjë që nuk mund të ndodhte, se diktatura herë të bënte “hero” e herë të bënte “armik” të popullit sipas interesave të saj. Por sigurisht, Fuat Çela mundet edhe të kishte përfunduar edhe në burg si armik ose si spiun, por jo Pal Vata e aq më tepër e bija, Shkurta që po kalbej nën tokë. Nuk ishte gjë çudi që vetë dikush mundet edhe ta kishte mbytur Shkurtën e shkretë në mënyrë misterioze për ta bërë si shembull frymëzimi për të rinjtë punëtorë, fshatarë, studentë e nxënës shkollash që do të shkonin “vullnetarë” në aksionet e rinisë.

    Ishte akoma edhe më e vështirë puna në të ashtuquajturat “vepra arti” që ishin urat apo nënkalimet. Engjellit i kishte takuar të punonte me kompaninë e tij që drejtohej nga Bejtoja, njëri nga shokët e tij të klasës, në njërën nga këto “vepra arti” që ishte ura mbi lumin e Lushnjes, ose më mirë të themi mbi kanalin kullues që mblidhte ujërat e asaj zone e që ishte mjaft i madh e ngjante me një lumë. Aty puna jo vetëm që ishte e rëndë, por edhe mjaft e vështirë. Disa nxënës ishin caktuar të gërmonin dhëun në thellësinë e gropave që po hapeshin në të dy anët e kanalit ku do të hidhej betoni i këmbëve të urës që do të ngrihej aty. Mirëpo gropat ishin thelluar shumë dhe ishin mbushur me ujë e në bazament të gropave ishte formuar një llucë që e bënte punën akoma më të vështirë, prandaj më parë, ca nxënës njëkohësisht përpiqeshin me ca kova të nxirnin nga gropat ujin që nuk kishte të ndalur së mbushuri ato. Nxënësit që punonin në bazamentin e gropave ishin pajisur me çizme llastiku, por lluca e uji u hynte që nga sipër e ua bëte këmbët gjithë ujë e baltë. Megjithatë ata ishin të detyruar të duronin të ftohtin e lagështirën e të vazhdonin të nxirnin llucën me lopata që nga fundi i gropave dhe ta hidhnin në një dërrasë aty gati në buzë të gropave sipër tyre. Të tjerë nxënës “të privilegjuarit”, e merrnin që aty dhe e fusnin nëpër karroca e ca të tjerë e largonin duke e hedhur diku tutje.

    Puna zakonisht fillonte rreth orës shtatë të mëngjesit e përfundonte rreth orës tre të pasdrekës. Disa që e kishin punën larg kapanonëve (kampit të aksionit i cili kishte rreth një mijë e dyqind aksionistë), ishin të detyruar të ngriheshin herët e të bënin me këmbë më shumë se pesë-gjashtë kilometra për të shkuar tek vendi i punës. Brigada e tyre kishte pasur shansin ta kishte jo shumë larg vendin e punës e ende më afër e kishte pasur klasa e Engjëllit. Klasat e tjera e kishin gradualisht gjithnjë e më larg. Qemali, komandanti i brigadës, i organizonte çdo mëngjes dhe i niste për në punë nxënësit e shkollës. Ai ishte zgjedhur nga komiteti i rinisë i shkollës si komandant se ishte sekretar i atij komiteti e ishte nxënës i vitit të katërt të asaj shkolle.

     Çdo mbrëmje para se të shkonin në mensën e kampit të hanin darkën, të gjithë aksionistët rreshtoheshin në bazë brigadash e komandanti i aksionit, Llambi, u komunikonte rezultatet e arritura për atë ditë ku shpallte edhe më të mirët e më të dobëtit në realizimin e normave. Më të mirëve u jepej flamuri i shtabit të aksionit për ta mbajtur e për të parakaluar me të për tek puna në ditën e nesërme. Kështu bënte edhe Qemali me brigadën e tij duke ia dhënë flamurin kompanisë më të dalluar e komandantët e kompanive shpallnin nxënësit më të dalluar në punë duke u dhënë titullin “sulmues” e ata merrnin nga një pllakë plastike ku ishte gdhendur shkronja “S”. Ata mburreshin me njëri-tjetrin e ishin vënë në garë se cili do të kishte të rreshtuara në gjoksin e tij më shumë “S”.

     Engjëllit kjo punë i kujtonte kohën kur ai kishte qenë një fëmijë i vogël katër-pesë vjeç dhe kur ishte hapur kanali i madh kullues që kalonte pranë fshatit të tij. Për hapjen e këtij kanali kishin sjellë të burgosur e nën forcën e dajakut i kishin detyruar ta hapnin atë kanal gjigand. I shihte çdo ditë të kalonte pranë shtëpisë së tij rreshti i gjatë i të burgosurve mjeranë e i gardianëve zevzekë që shpesh godisnin me dajak ndonjërin që merrte guximin e prishte rreshtin. Atëherë Engjëlli kishte qenë i vogël e nuk e kuptonte tamam thelbin e asaj pune, por tashti që po e provonte në kurrizin e tij lodhjen e mundimin e asaj pune të rëndë, e çonte mendjen shpesh tek ata fatkeqë që, veç të tjerave, veç lodhjes e mundimeve, provonin mbi kurriz edhe dajakun e gardianit.

                                                 *        *        *

     Në njërën nga ato pasdreke shkurti kishte rënë boria e alarmit dhe i gjithë kampi ishte rreshtuar në sheshin para mensës. Komandanti i aksionit, Llambi doli para aksionisteve dhe u foli shkurt e prerë:

     -Rinia jonë heroike, e udhëhequr nga partia dhe shoku Enver Hoxha është ngritur në këmbë në tërë vendin tonë e po i shkelmon me këmbë zakonet prapanike e  paragjykimet fetare, prandaj edhe ne, kështu siç jemi, duhet të solidarizohemi me to e do të marrshojmë drejt kishës dhe xhamisë së qytetit të Lushnjës e t’i shembim ato dhe gjithë ideologjinë obskurantiste që ata po mbjellin tek populli!

      Si tha këto u dha urdhër komandantëve të brigadave të merrnin aksionistët e tyre pa përjashtim e të niseshin drejt qytetit e në mënyrë të veçantë drejt kishës dhe xhamisë së atij qyteti. U bë një pelegrinazh i gjatë të rinjsh që kësaj here nuk po shkonin drejt objekteve të kultit për të gjetur shpëtim nga mëkatet e të këqijat, por për t’i thelluar ato më shumë duke u vënë kazmën atyre objekteve që në kohëra të tjera kishin qenë vende të qetësisë së tyre shpirtërore.

      Kisha dhe xhamia e qytetit kishin qenë mjaft pranë njëra-tjetrës thua se po të dilje nga dera e njërës do të priste dera e tjetrës gjithnjë e hapur për besimtarët e saj të devotshëm, thua se kishin lidhur besën për t’i qëndruar pranë njëra tjetrës e për të krijuar një harmoni e lidhje të ngushtë mes atyre dy komunitetesh. Pra këtij pelegrinazhi nuk iu desh rrugë e gjatë për të shkuar prej njërit objekt kulti tek tjetri e ata ashtu siç ishin nisur, krejt të pavetdijshëm e të pavullnetshëm për atë çka ata po bënin, ishin futur branda tyre e kishin përmbysur të gjitha atë gjëra me vlerë që u kishin dalë përpara. Kishin përmbysur altarët. Kishin përmbysur rafte me libra e i kishin grisur ato. Kishin hequr nga muret ikonat e pikturat e kushtueshme e me mjaft vlerë artistike e i kishin prishur e grisur. Këto gjëra, sigurisht, nuk i bënin të gjithë sa ishin të pranishëm, pasi disa e ndër ata edhe Engjëlli, vetëm sa kishin hyrë e dalë prej andej pa prekur asgjë me dorë. Por, gjithësesi, edhe indiferenca e një pjese mjaft të madhe e të rinjve, nuk kishte mundur t’i shpëtonte ato objekte kulti nga shkatërrimi.

    Shumëherë Engjëlli e kishte çuar nëpër mend atë masakër që ishte bërë në emër të tyre dhe nuk arrinte ta kuptonte se si kishte mundësi që shteti tallej me popullin e vet, kur në themel të tij quhej pushtet popullor. Për ironinë më të madhe, shteti i dikaturës më të egër të kohës siç ishte në atë periudhë të jetës së shqiptarëve, çdo gjë të mbrapshtë e që ishte totalisht kundër dëshirës së popullit, e bënte po në emër të poppullit. Kishat e xhamitë u shembën në emer të popullit. Në emër të popullit u arrestuan dhe u asgjësuan bijtë me të mirë të popullit, ata qe kishin shërbyer për dekada të tëra për kulturën, dijet dhe ekonominë e vendit e u cilësuan armiq të popullit e të kombit. Njerëzit e fesë u cilësuan armiq të popullit e të shtetit komunist, të vetquajtur “pushtet popullor”, dhe u arrestuan e u dënuan me vdekje e burgime të rënda politike ku shumica prej tyre nuk rezistuan dot dhe vdiqën të harruar nëpër galeritë e minierave po në emër të popullit.

     Ishte standarde shprehja: “Në emër të popullit” sa herë që bëhej një arrestim i ndonjë personi për çfarëdo lloj akuze që do t’i vihej. Populli e kuptonte fare mirë anën bajate të kësaj shprehjeje, por nuk kishte se çfarë të bënte veç ta përqeshte nën zë me ndonjë barcoletë të thekur e me kuptim të tërthortë. Kështu duke përqeshur gjoja policët që zakonisht nuk kishin as dy gramë shkollë e shumica ishin injorantë e nuk dinin të shkruanin as emrin e tyre, në të vërtetë, njerëzit përqeshnin shtetin e diktaturës. Thoshin se një herë i kishin shkuar një personi për ta arrestuar në orën dy të natës dhe i kishin thënë shprehjen e zakonshme: “Në emër të popullit je i arrestuar!” e ai u kishte thënë:

    -Shshsh! Se populli është duke fjetur gjumë tashti e mos e çoni prej gjumit! Pritni deri nesër në mëngjes të zgjohet populli prej gjumit dhe pyeteni popullin a do ai të më arrestojë mua apo jo. Në qoftë se po ejani e më arrestoni.

    Atëherë policët kishin shikuar njëri-tjetrin të habitur si të zënë në faj e kishin ikur pa e arrestuar. Kishin shkuar në degën e punëve të brendshme e i kishin takuar eprorët e tyre. Ata i kishin pyetur se ku e kishin të pandehurin. Policët kishin treguar se çfarë u kishte thënë ai përsoni. Eprorët kishin bërtitur e i kishin sharë:

     -Ju jeni injorantë! Pse nuk qëndruat atje deri sa të dilte drita e të zgjohej populli, pastaj ta arrestonit?!

     Policët ishin nisur përsëri për atje, por përsoni ndërkohë ia kishte mbathur e kështu i shpëtoi arrestimit.

     Edhe kur ishin arrestuar priftërinjtë, policët dhe njerëzit e sigurimit të shtetit të asaj kohe, kishin përdorur shprehjet e tilla standarde. Priftërinjtë e dinin fort mirë se kjo nuk ishte dëshira e vullneti i popullit, pse populli i kishte dashur e i donte, pasi ata i kishin shërbyer popullit në ditë të mira e në ditë të këqija. Shumë herë edhe e kishin shprehur mosaprovimin e shprehjes: “Në emër të popullit” por kjo gjë nuk i kishte shpëtuar ata nga arrestimi e dënimi me pushkatim apo varje po në “emër të popullit”. Këtë gjë e dinte edhe Engjëlli dhe të gjithë, por s’kishin rrugë tjetër veçse ta pranonin apriori si një aksiomë që duhej pranuar pa vërtetim se kështu e donte ajo diktaturë e egër që s’të linte të shpreheshe ndryshe nga ç’donte ajo vetë.

     Në pranverën e vitit kur u shembën kishat e xhamitë e kur u arrestuan pjesa më e madhe e njerëzve të fesë, sidomos të asaj katolike duke i akuzuar si armiq të popullit e të pushtetit, si agjentë të Vatikanit, Italisë, Francës dhe të shteteve të tjera përendimore, u inskenuan edhe të ashtuquajturat “gjyqet popullore” kundër tyre. I merrnin njerëzit nëpër ndërrmarrjet shtetërore apo nëpër auditorët e institutive apo klasat e shkollave e mbushnin sallat e kinemave për të marrë pjesë në ato gjyqe. Kështu u bë gjyqi famëkeq në sallën e kinoklub rinia të qytetit që pak muaj më parë kishte qenë kisha e murgeshave. Edhe shkolla e Engjëllit e bashkë me të gjithë shokët e shoqet e tij edhe ai, ishin dërguar atje duke ndërprerë rrjedhën normale të mësimit. Jo vetëm salla e madhe e asaj ndërtese ishte mbushur sa nuk zinte më, por edhe oborri ishte plot e përplot me njerëz të dërguar atje pothuajse forcërisht. Ishin vënë altoperlantë në shumë pika në ndërtesë brenda si dhe jashtë në oborr e nëpër rrugicat e afërta të lagjes ku bëhej gjyqi. Priftërinjtë e akuzuar, jo vetëm nuk i pranonin akuzat e pabazuara, por me zgjuarsi e dinjitet i hidhnin ato poshtë. Megjithatë, edhe pse nuk i pranuan akuzat të cilat as që u vertetuan ndonjëherë, përsëri nuk u shpëtuan dënimeve të rënda me burgim të rëndë ose me pushkatim. Edhe don Luigji ishte në mes tyre e u dënua me njëzet e pesë vjet burg të cilat nuk do t’i plotësonte kurrë, pse do të vdiste diku në një qeli të errët të burgut nga lodhja e punës së rëndë në galeritë e minierave e nga sëmundja që ia kishte shkaktuar puna e rëndë. Dhe gjithë kjo, në emër të popullit ku edhe Engjëlli si të gjithë të tjerët ishte pjesë e këtij populli, por që kurrë s’e kishte dashur e pranur një gjë të tillë.

     Ishte i bindur se edhe i gjithë populli dhe rinia në përgjithësi nuk e kishin dashur kurrë të ndodhte një gjë e tillë. Edhe komunistët e thjeshtë nuk e kishin dashur, pavarësisht se ishin detyruar të pohonin të kundërtën. Atëherë kush ishte nismëtari i kësaj batërdie që padrejtësisht i ishte atribuar popullit të thjeshtë? Sigurisht, koka e meduzës diktatoriale, Don Kishoti më i krisur i mbarë historisë njerëzore, Enver Hoxha, kishte qenë ideatori i këtij absurditeti të radhës. Engjëlli dhe të gjithë e dinin këtë gjë, por nuk guxonin t’ia pohonin as vetës së tyre se ndryshe “agjitacion e propogandë” ishin gati të të ngjiteshin pas si mortaja e të të çonin në galeritë e thella të minierave për të nxjerrë bakër e krom të lidhur me zinxhirë burgu e kjo ishte e papërballueshme për të. Kështu ishte shkatërruar edhe kisha e vjetër prej më shumë se treqindvjeçare e fshatit të tyre dhe priftin, don Luigjin, e kishin arrestuar. Engjëlli ishte mërzitur e pikëlluar pamasë, por nuk mund ta shprehte pikëllimin. E kishte përjetuar keq e kishte qarë fshehurazi për fatin e don Luigjit, se nuk i dihej a do ta përballonte burgun apo jo. Nga ana tjetër s’do mund ta shihte më e as të mund ta ndihmonte me se ai kishte nevojë se rrezikonte ta burgosnin edhe atë vetë.

    Pasi ishin ndarë prej Gjonit që i kishte përcjellë një pjesë të mirë të rrugës me gjithë këmbënguljen e tyre për të mos i përcjellur aq gjatë, Frani në një moment e pyeti Engjëllin për Tinën si me shaka:

    -Besoj se mezi pret që ta takosh apo jo?

    -Sigurisht, por edhe ti mezi pret ta takosh Amalinë, apo s’është kështu?

     Amalia ishte shoqja më e ngushtë e Tinës e studionin në të njëjten klasë. Edhe Frani e kishte njohur atë nëpërmjet Tinës dhe kishin krijuar një miqësi të mirë në mes tyre. Rrinin pothuajse gjatë gjithë kohës në grup të të katër e diskutonin për probleme të ndryshme. Frani ishte shumë i tërhequr pas saj edhe ajo pas Franit. U pëlqente kjo shoqëri që kishin krijuar dhe ndjeheshin mirë.Megjithatë ishte thjeshtë një shoqëri e mirë dhe vetëm kaq, por më të tërhequr drejt njëri-tjetrit ishin Tina me Engjëllin e kjo kishte rënë në sy të shumicës së konviktorëve.

     -Fran, a do të vazhdosh shoqërinë me Amalinë edhe pasi të mbarosh shkollën apo jo? – pyeti Engjëlli me seriozitet.

     -Nuk e di, pasi Amalia më pëlqen si vajzë, por nuk kam diçka të vendosur për veten time në lidhje me të ardhmen. Ajo është në vit të parë e nuk i dihet se si mund të rrjedhin ngjarjet më vonë. Tashti për tashti është herët për të vendosur. Të shoh deri në përfundim të vitit, -tha ai me seriozitet. -Po ti a e ke vendosur?

     -Të them të drejtën Tina për mua është një njeri i veçantë dhe e dua me gjithë fuqinë e shpirtit. Jam gati të bëj çdo gjë për të, por, sa herë që e mendoj të ardhmen time me të sikur më duket si një cënim i një gjëje tepër të shenjtë. Një zë i panjohur në ato çaste sikur më thotë me forcë “Jo!” Ndoshta nga që më duket më tepër si një fëmijë e vogël dhe e parritur. Ndoshta nga që brenda meje është gjaku i saj që më ka dhënë  atëherë kur unë kisha nevojë për të e ajo pjesë e gjakut më thotë: “S’duhet! Është e palejueshme!”Tashti për tashti ajo më duket më tepër si një motër se sa një shoqe jetë. Më duket vetja sikur jam midis dy gjërave krejt të ndryshme e më duhet të zgjedh vetëm njërën gjë. Pra jam në kufijt e dy dashurive: atë të vëllait për motrën dhe atë për shoqen e jetës e nuk e di se cila prej tyre ka për të qenë ajo që do të më rezervojë vend për të. Pastaj nuk e di se sa e kupton ajo këtë lidhjen tonë. Është një kohë mjaft e shkurtër për të përcaktuar qëndrueshmerinë e kësaj miqësie. Ti e the mirë; ato tani janë në vit të parë e ndofta me kalimin e kohës do të ndryshojnë në qëndrim ndaj nesh. Unë nuk i kam propzuar gjer tani se më duket tepër shpejt. Të shohim deri në fund të vitit. Veç një gjë është e sigurt; unë nuk tallem me të dhe nuk lejoj askënd të tallet me të edhe sikur ajo të mos dojë të lidhet me mua. Ti e di se unë nuk kam as motër e as vëlla e në qoftë se ajo nuk do të zgjedhë të më ketë shok jetë, unë do ta konsideroj si motrën që nuk e kam pasur gjer tani. Besoj se edhe ajo do të më shikojë mua si vëlla në atë rast. Unë do të vazhdoj edhe pas përfundimit të shkollës të vij e ta takoj këtu në konvikt sido që ajo të vendosë. Në qoftë se vendosim për ta lidhur jetën bashkë, e unë nuk kërkoj një vajzë më të mirë se Tinën, se, besoj se nuk mund ta gjej, unë do ta pres atë për sa kohë ajo dhe prindërit e saj do të dësirojnë.

    Bisedën nuk e vazhduan më tej, pasi ai kamion që do t’i merrte me vete kishte ardhur e ata kishin hipur në të. Kishin shkëmbyer ca llafe me shoferin e kamionit për gjëra të ndryshme. Ai i kishte pyetur për shkollën, për shokët e për gjëra të përgjithshme, por pastaj, pasi kishin arritur në qytet, kishin paguar shoferin për udhëtimin e ishin nisur për në konvikt. Shoferi s’kishte dashur t’ua merrte lekët, me që ata ishin nxënës shkolle, por ata kishin këmbëngulur e ai u kishte marrë veç për gjysmën e vlerës së biletës. Pasi falënderuan shoferin dhe e përshëndetën miqësisht, morën valixhet e iu drejtuan rrugës për në konvikt. Në një ëmbëltore diku pranë rrugës u futën e morën nga një zupë për vetë e ca gurabia e pasta për dy shoqet e tyre që po i prisnin në konvikt. Tines i pëlqenin pastat e Engjëlli shpesh e qeraste me to. Në atë ëmbëltore i bënin të mira e i pudrosnin me krem vanilje, prandaj atje blinin pothuajse vazhdimisht kur u binte udha ose dilnin në shëtitje me raste të rralla. Edhe Amalisë i pëlqenin pastat, por më shumë ishte e dhënë pas gurabiave, sidomos pas atyre që sipër kishin një shtresë sheqeri të kuq të shkrirë.

     Tina, pasi kishte rehatuar valixhen e saj në fjetore, kishte dalë së bashku me Amalinë në oborrin e konviktit për të pritur Engjëllin. Konvikti ishte i rrethuar nga dy anët me mure të larta deri në tri metra, ndërsa në dy anët e tjera mbyllej me godinen e madhe në formën e shkronjës “L” nga ku kishin edhe një derë hyrëse e që vazhdonte me një si korridor të gjatë po në formë “L”. Ky korridor në njërën anë të fuste në sallat e studimit në pjesën më të gjatë të tij dhe në pjesën tjetër ishte salla e madhe e lojërave, infermieria dhe përfundonte me bibliotekën dhe pastaj ishin banjot. Në krahun tjetër ishte oborri i cili ngjante me një oborr burgu më tepër se sa një oborr konvikti. Tek dera hyrëse qëndronte gjithmonë një roje që nuk lejonte askënd nga konviktorët të dilte pa lejen e drejtorit ose të kujdestarit të konviktit. Muret e larta e mbronin konviktin nga ndonjë keqbërës, por edhe i pengonin konviktorët të hynin e të dilnin nga konvikti lirisht sa herë të dëshironin.

     Një herë, kur Engjëlli ishte nënës i vitit të parë, së bashku me disa shokë të tij, desh u përjashtuan nga shkolla, pasi kishin shkuar pa leje në kinema. Dy ditë më parë konvikti kishte organizuar shikimin kolektiv të filmit “Kali i Trojës” dhe pas tij jepej filmi “Legjenda e Eneas” që ishte si një vazhdim i të parit. Kishin kërkuar leje për të shkuar e për ta parë, por kujdestari nuk u kishte dhënë leje. Atëherë ikën pa leje fshehurazi, një grup jo i vogël i konviktorëve. Filmi ishte dhënë pasdreke, por kishte përfunduar pasi ishte errur e kishte kaluar më shumë se një orë natë.

     Pasi që filmi kishte përfunduar, konviktorët që ishin pothuajse nga të gjitha vitet, kishin organizuar kthimin në konvikt fshehtas në një rrugë tërthore e që i vinte konviktit nga pas. U organizuan pararojat zbuluese dhe shkuan për të hetuar se a ishte kujdestari afër derës hyrëse apo jo. Të tjerët u fshehën pas një muri dhe po shikonin nga dera duke pritur sinjalin nga shokët e tyre. Mirëpo siç i thonë një fjale, se “dardha e ka bishtin prapa” dhe atyre u doli vërtetë një dardhë e madhe me një alamet bishti sa desh u kushtoi shkollën. Kujdestari i konviktit që e kishte vënë re mungesën e shumë konviktorëve i kishte gjurmuar ata dhe u kishte dalë nga pas andej nga ata s’e prisnin e i kishte kapur në befasi. I kishte marrë të gjithë si varg specash e i kishte çuar në drejtorinë e konviktit. Drejtori i konviktit ishte një burrë në moshë jo shumë të re, por kishte një pamje mjaft të frikshme. Buza nuk i qeshte kurrë dhe vështrimin e kishte të një njeriu që të përçmon gjithë neveri, për vdekje.

     Pasi kishin hyrë të gjithë aty, filloi t’i godiste të gjithë me radhë me shuplakë në fytyrë e pastaj me një vizore në shuplakat e duarve, pasi që filluan t’i dhëmbnin duartë. Pasi u ngi me rrahjet e tyre, u komunikoi se do t’i propozonte drejtorisë së shkollës që t’i përjashtonte nga shkolla dhe vërtetë e bëri një gjë të tillë. Të nesërmen, në pushimin e madh, nxënësit u mblodhën në palestrën e shkollës me urdhërin e drejtorit të shkollës dhe drejtori komunikoi vendimin e tij për thyerje të notës në sjellje dhe paralajmërim për përjashtim nga shkolla të gjithë atyre konviktorëve që kishin qenë në kinema një natë më parë. Nga ajo ditë e më pas askush nuk guxoi t’i thyej rregullat e konviktit e askush nuk dilte nga konvikti pa leje e ishin të detyruar të mbylleshin brenda mureve të konviktit si delet në vathë, tamam si nën një regjim të rreptë ushtarak. Pra pothuajse bënin jetë kazerme, për të mos thënë jetë burgu.

     Zakonisht ditën vendoseshin me shërbim roje djemtë më të rritur të konviktit e sidomos ata që ishin mirë në mësime, por gjatë natës kishte një roje me pagesë. Atë ditë ishte atje ende roja me pagesë, pasi ende nuk kishin ardhur të gjithë konviktorët e nuk ishte bërë ende organizimi i dezhurnit nga kujdestari i konviktit. Kujdestaria merrej pasdreke sapo vinin nga shkolla dhe dorëzohej të nesërmen pasdreke në të njëjtin orar, pas ngrënies së drekës nga konviktorët. Dezhurni i radhës qëndronte tek dera në një dhomëz ngjitur me derën e duhej të kishte kujdes, jo vetëm të hapte e mbyllte portën, por edhe t’i binte ziles kur fillonte e mbaronte studimi, të kujdesej për mbarëvajtjen e kuzhinës së konviktit, të shpërndante e të mblidhte pajisjet për pastrimin e sallave të studimit, të thërriste konviktorët kur atyre u vinin njerëzit e tyre të afërm për t’i takuar, me një fjalë të mbante gjithë rregullin e konviktit.

     Sapo Frani dhe Engjëlli u dukën në derën e konviktit Amalia dhe Tina rendën me vrp drejt tyre dhe u përqafuan me mallë. I kishte marrë shumë malli për njëri-tjetrin, por nuk mund ta tepronin se mund të binin në sy të kujdestarit e pastaj, në se do të guxonin të putheshin qoftë edhe në faqe do të merrej si shfaqje e huaj e në këto raste edhe mund të dënoheshin për sjellje të pahijshme në shoqëri. Të tilla ishin konceptet e kohës së tyre. Për një gjë shumë të vogël kritikoheshe në sy të të gjithë konviktorëve ose të vinin ndonjë “Fletë rrufe”. Edhe këto e kishin prejardhjen nga mtodat kineze dhe ishin imitim i “Do Cie Ba-ve” të tyre. Nëse dikush linte paksa flokë të gjata, ose vishte pantallona të gjera, menjëherë vihej në qendër të kritikës nga opinioni publik i kolektivit ku bënte pjesë. Për momentin aty të klasës, të shkollës apo të konviktit. I deskriditonin në sy të të gjithëve nganjëherë edhe duke i nxjerrë në karikatura nga më të ndryshmet.

                                                *        *        *

    Hana gjithnjë mendonte për vajzën dhe për jetën e saj në shkollë dhe s’e hiqte asnjëherë nga mendja sidomos pasi e mori vesh për lidhjen e saj me Engjëllin. Dëshironte të shkonte e ta vizitonte të shkolla, por jo vetëm që ishte larg, por i duhej gjithashtu të merrte leje në kooperativë tek brigadieri e leje nuk jepeshin lehtë, pse ishin kohë fushatash e ata s’kishin të mbaruar asnjëherë. Çdo ditë e çdo muaj kishte fushatën e vet e zgjatnin gjatë gjithë vitit. Kooperativistet shpeshherë thoshin se viti kishte dymbëdhjetë muaj, po ata kishin trembëdhjetë fushata. Pra nuk dilnin as ditët e as muajt e vitit për t’i realizuar ato fushata pune.

    Një natë Hana pa në ëndërr sikur Tina po martohej me një djalë dhe kishin shkuar para altarit të një kishe të shembur. Prifti nuk ishte aty dhe djali me të cilin po martohej Tina kishte zgjatur dorën drejt tyre e po i lutej dikujt aty me një zë të mekur sikur po kërkonte lëmoshë:

     -Eja nënë e na beko martesën tonë.

Në fillim kishin qenë shumë njerëz të pranishëm e Hana nuk po e kuptonte se kujt i ishte drejtuar djali, prandaj kishte shikuar rretherrotull të dallonte atë person të cilit po i drejtohej dhëndërri. Donte ta njihte nënën e atij djali. Për çudinë e saj të gjithë ishin zhdukur e atëherë Hana ishte drejtuar nga dhëndrri për ta pyetur se kujt po i thërriste ai, por edhe ai ishte zhdukur e aty kishte mbetur vetëm Tina e veshur nuse e që këmbët e saj po zhdukeshin në një batak dheu që ishte shfaqur nën këmbët e saj. Tina sa vinte e po fundosej, ndersa nga bataku dilnin stërpikla gjaku që po ia ndotnin fustanin e saj të nusërisë. Pastaj ajo po fundosej gjithnjë e më thellë dhe gjithashtu kishte zgjatur dorën drejt saj dhe po e thërriste ta ndihmonte. Hana bëri ta ndihmonte por ajo u zhduk e nuk u pa më se ku shkoi. Hana bërtiti e lemerisur dhe në atë moment i kishte dalë gjumi. Zefi e kishte dëgjuar britmën e saj dhe ishte zgjuar edhe ai.

     -Çfarë ke moj grua, që po thërret ashtu? –e pyeti ai.

     -Kam parë një ëndërr të keqe sikur Tina po mbytej në një pellg gjaku e po më thërriste mua ta shpëtoja. Unë nuk arrita ta kap se ajo m’u zhduk, -tha Hana, por nuk i tha më hollësisht se si e kishte parë Tinën në ëndërr.

     -Mos u shqetëso, moj grua, se e ke nga malli për të e prandaj ke parë atë ëndërr të keqe. Tina është mirë e është e sigurtë në shkollë e asgjë nuk do t’i ndodhë asaj, -e qetësoi Zefi.

     -Vërtet më ka marrë malli për të, por unë dua të shkoj e ta shoh kësaj të diele. Ti a mundesh me na nxjerrë leje tek brigadieri?

     -Do t’i them, por zor se mund të na japë leje të dyve e të duhet ty të shkosh vetëm pastaj, se ti e di si janë këto punët e fushatave e të aksioneve në kooperativë.

      Në të vërtetë brigada e tyre ishte angazhuar atë kohë në hapjen e taracave në kodrat përreth fshatit. Përgjithësisht fshati i tyre ishte fshat fushor dhe kishin mjaft fusha për të punuar sa, shumë prej tyre ngelnin djerr, pasi nuk arrinin t’i punonin nga që kishin shumë, por me orientim të partisë fshatarët në të gjithë vendin ishin urdhëruar të punonin çdo cep toke e sidomos kodrat e malet t’i bënin taraca-taraca e t’i mbillnin edhe pse fushat shpeshherë ngelnin djerr.

    Dikush nga udhëheqësit e shtetit kishte shkuar për vizitë në Kinë dhe atje kishte vizituar fshatin kinez Ta Xhai. Kishte ardhur këtu e kishte “shprazur” eksperiencë kineze. Marrëzia ishte shoqëruar me një lumë revistash e pamjesh të ndryshme që tregonin njerëz duke mbartur dhè me shporta e duke e ngjitur atë mbi shkëmbinjët e thepisur e duke krijuar atje kopshte e pastaj duke i mbjellë ato me oriz. Edhe ujin që siç dihet është tepër i domosdoshëm për kultivimin e orizit, e mbartnin me kova dhe e shpraznin në këto kopshte artificiale. Me një fjalë këto marrëzi e këto absurditete ishin bërë motoja e ditës si atje ku ishte e arsyeshme, ashtu edhe atje ku ishte fare e panevojshme. Parrulla e ditës ishte: “T’u qepemi kodrave e maleve e t’i bëjmë ato pjellore si dhe fushat!” e shpeshherë këto veçse hapeshin me shumë mund e sakrifica, por asgjë nuk prodhohej atje.

    Zefi i tha brigadierit, por ai i kishte dhënë leje vetëm për njërin e atëherë vendosën që të shkonte vetëm Hana me që ishte e merakosur shumë. Ajo nuk i kishte thënë Zefit për lidhjen e Tinës me Engjëllin se kështu e kishte menduar. Ajo nga ana tjetër, donte më parë ta njihte atë djalë e të bisedonte veçmas me të për t’ia blerë mendimin se si e shikonte ai lidhjen e tyre dhe se deri ku donte ta çonte atë lidhjje. Instinkti i nënës, por edhe përvoja e saj e hidhur e jetës së saj i thoshin se diçka mund të dilte si pengesë për ta prishur atë lidhje e që për Tinën do të ishte një plagë e madhe që do të mund t’i shkaktohej në shpirt, prandaj donte që sa më shumë të ishte e mundur ta parandalonte atë gjë me sa fuqi që ajo do të kishte. I dukej se ai djalë edhe mund të tallej me të bijën e, pasi ai të mbaronte shkollën, as që do të interesohej për ekzistencën e saj, se mund të krijonte një lidhje tjetër dhe ishte normale, pasi ai në ato çaste ishte veçse një tetëmbëdhjetvjeçar a diçka më shumë, ndërsa e bija ishte veçse një pesëmbëdhjetvjeçare. Pra ata ende ishin fëmijë që nuk kishin rënë në kontakt me jetën. Edhe ëndrra që kishte parë atë natë, kishte qenë si rezultat i këtij gjykimi e i mendimeve të trazuara e mjaft konfuze që bluante gjatë gjithë kohës në trurin e saj.

    Të dielën që pa zbardhur drita doli e u nis për udhë. Gjer sa gjeti makinën që do ta çonte tek qyteti ku studjonte e bija, e shoqëroi Zefi e pastaj ai u kthye se e priste aksioni i taracimit të kodrave të fshatit. Hana vazhdoi udhën me një kamion rasti, pasi autobusat niseshin më vonë e asaj i duhej të shihte vajzën e të kthehej përsëri në mbrëmje në shtëpi.

    Rruga shkoi shumë mirë dhe arriti herët në qytet. Pasi zbritën të gjithë pasagjerët që kishin udhëtuar me atë kamion dhe zbriti edhe ajo, pyeti disa prej tyre se ku ishte konvikti i shkollës ku studionte e bija. I thanë se ku ishte dhe njëri prej tyre e shoqëroi deri afër konviktit se andej edhe e kishte rrugën. Në një ëmbëltore rrugës, u ndal të blinte diçka për të qerasur Tinën dhe shokun e saj. Në të vërtetë kishte marrë me vetë prej shtëpisë ca byrek që Tinës i pëlqente shumë dhe ca petulla, por mendonte se nuk ishte e mjaftueshme, prandaj vendosi të blente ndonjë gjë tjetër që do t’i kënaqte më shumë ata.

     Kur arriti tek dera e konviktit ishte ora rreth nëntë e paradrekës. Ishte një ditë e bukur pranvere. Ishte mesi i muajt prill dhe dielli shkëlqente hareshëm duke e bërë ditën e saj edhe më të bukur, por kjo nuk arriti t’ia heqë asaj ankthin e atij takimi. Nuk e dinte se si do të mund të bisedonte më Engjëllin e se çfarë ai konkretisht do t’i thoshte asaj. Nga ana tjetër, edhe s’i pritej të takonte të bijën që kishte disa muaj pa e parë, prandaj as që e vinte re bukurinë e asaj dite pranverore dhe të flladit dehës të pranverës që po ia rrihte me përkëdheli faqet e saj.

    Trokiti në derë lehtas sikur të kishte frikë se mos zgjonte ndokënd nga gjumi, por dera u hap para saj e bashkë me të edhe gjallëria e atij konvikti me zërat gazmore të konviktorëve që ishin shpërndarë gjithandej përgjatë oborrit e të korridorit të gjatë të konviktit. Para saj u shfaq një djalosh i rritur dhe e pyeti gjithë mirësjellje se kë po kërkonte.

     -Ju lutem a mund të ma thërrisni Kristina Vatën? Jam nëna e saj.

     -Goca! Thirreni Kristina Vatën se e kërkojnë! –u thirri djaloshi ca gocave që ishin aty afër.

     -Kush e kërkon Kristinën? -u dëgjua një zë djali nga një grup djemsh që ishin diku nga fundi i korridorit e po bisedonin ndërmjet tyre. Djali që pyeti doli të shihte se kush ishte në të vërtetë përsoni që kërkonte Kristinën dhe pa një grua tek dera e konviktit.

      Gruaja shtangu në vend nga ai zë. I dukej një zë i njohur, por edhe mjaft i largët. Nuk e dallonte prej larg në fytyrë djaloshin, por edhe nga që ishte turbulluar nga ai zë, nuk arrinte të shihte qartë.

    -E kërkon e ëma, -thirri djaloshi që ishte dezhurni i radhës.

     Djaloshi u kthye nga Hana për t’i ofruar karrigën e tij ku rrinte gjatë kohës së shërbimit, por mbeti edhe ai i shtangur nga pamja që kishte marrë ajo grua e cila në ato çaste ngjante më shumë me një shtatore të ngrirë se sa me një njeri të gjallë. Në fytyrë nuk i qarkullonte pikë gjaku dhe sytë i kishin ngrirë të çakeritur në drejtim të pikës nga kishte ardhur zëri i atij djali që pyeste se kush e kërkonte Tinën. Gojën e mbante gjysëm të hapur sikur kishte dashur të thoshte diçka, por diçka papritur ia kishte ngrirë në grykë tingujt e ia kishte ngurtësuar së bashku me tërë qenien e saj.

    -Nënë, e ndjeheni mirë? –pyeti djaloshi dhe më i vendosur se më parë i afroi karrigën e tij e pastaj një gotë uji.

    -Si the? –pyeti Hana që ende nuk kishte dalë plotësish nga ai elektroshok i trurit të saj.

    -Uluni ju lutem e çlodhuni sa ta thërrasin Kristinë të vijë, -iu drejtua djaloshi me mirësjellje. Merreni këtë gotë uji se jeni lodhur nga rruga e gjatë dhe pijeni se mund t’ju freskojë sadopak.

     -Faleminderit! –tha Hana, pasi e kishte marrë pak vetën. Mori gotën e ujit dhe e piu e pastaj u ul në karrigën që i kishte ofruar djali. Filloi ta mblidhte vetën, por tashmë zbehtësisë së fytyrë së më parshme ia kishte zënë prushi i gjakut që ia kishte përskuqur e përcëlluar lëkurën e hollë të mollëzave të faqeve të saj. I erdhi turp për gjendjen e saj të mëparshme e prandaj u përpoq ta mblidhte vetën.

     Pas afro dhjetë minuta pritjeje e pasi e kishte marrë vetën diku larg, nga fundi i korridorit, u shfaq Tina së bashku me Engjëllin dhe me Amalinë, shoqen e Tinës. Tina nuk priti shumë e ia shpërtheu vrapit drejt saj, ndërsa Engjëlli e Amalia mbetën pas dhe shpejtuan hapin për ta arritur. Tina kishte hapur krahët e saj dhe rendte me vrap drejt saj duke ia zënë shikimin së ëmës në mënyrë të pavullnetshme. Hana në fillim i kishte parë të tre të vinin drejt saj, por nuk kishte mundur dot t’i dallonte saktë figurat e tyre edhe pse dëshironte të shihte shumë djalin që po vinte me Tinën duke e ditur se duhej të ishte i dashuri për të cilin Tina i kishte folur për të kur kishte qenë me pushime.

    Përqafimi i përmallshëm kishte zgjatur mjaft kohë e gjatë asaj kohe kishin arritur edhe Amalia me Engjëllin. Sapo u shkëput nga krahët e së bijës dhe desh të përshëndetej me shoqëruesit e së bijës, përsëri shtangu me shikim të ngrirë në fytyrën e Engjëllit e u përplas pa ndjenja në karrigën ku kishte qenë e ulur pak më përpara.

      -Nënë! Nënë! Çfarë ke kështu? –thirri Tina e alarmuar. Edhe të sapoardhurit e tjerë u alarmuan e u shqetësuan pamasë.

      -Nuk e di se çfarë pati, -tha djali i dezhurnit. –Edhe pak më parë nuk ishte mirë e pastaj sikur e mori pak vetën para se të vinit ju. Ndoshta e ka nga malli për Tinën, -shtoi ai.

      -Mundet, -tha Engjëlli ndërkohë që Tina po përpiqej ta sillte në vete duke i hedhur në fytyrë ca pika të freskëta uji. –A do të ishte më mirë të thërrasim infermierin e konviktit? –shtoi ai dhe ndërkohë u larguan me gjithë Amalinë për të gjetur infermierin.

     Tina e mori të ëmën dhe e ndihmoi të shtrihej në krevatin e rojës së natës që ndodhej në dhomën e vogël ngjitur me derën. Hana ia mbërtheu gishtat në mëngët e fustanit të saj e duke e tërhequr si me ankth, u përpoq t’i thoshte diçka, por fjala nuk po i merrte tingull zanor. Po lëvizte vetëm buzët pa mundur t’i nxirrte fjalët.

     -Çfarë? –pyeti Tina që s’po merrte vesh asgjë nga atë lëvizje buzësh.

Hana bëri përsëri një përpjekje dhe me zor nxori nga goja fjalët:

     -Është ai!

     -Kush ai? –pyeti Tina si me habi se s’po kuptonte se përse e kishte fjalën e ëma.

     -Është… yt… vëlla! –-i doli asaj zëri nga goja sikur po i dilte nga gryka e një pusi të thellë që s’i dihej se ku i ishtë fundi.

     -Çfarë… për cilin … djalë po flet? –pyeti Tina e hutuar nga që s’po kuptonte se për cilin djalë e kishte fjalën e ëma.

     -Ai që er-dhi me ty, –rrokëzoi duke pëshpëritur Hana.

     -Çfarë po thua kështu? Ai… -foli Tina e tronditur jo më pak se e ëma që sapo kishte shkelur këmbën për herë të parë në atë derë konvikti, por shqetësimi për gjendjen e së ëmës kishte qenë si një vaksinë mbrojtëse për ta bërë edhe atë të zalisej e të binte edhe ajo pa ndjenja përtokë. Në të vërtetë, ishte bërë edhe ajo shumë keq e i dukej vetja se po shihte ndonjë ëndërr të llahtarshme e dëshironte që dikush ta pickonte e ta zgjonte nga ai gjumë i keq e i padëshiruar. Dhe ai që do ta nxirrte atë nga ajo ëndërr e keqe do të ishte pikërisht Engjëlli me Amalinë dhe infermierin e konviktit.

    Infermieri kishte marrë me vetë kutinë e ndihmës së shpejtë dhe, duke nxjerrë nga kutia një shishe me eter, mori një pincetë dhe pak pambuk. E njomi pambukun në eterin e shishes dhe ia afroi Hanës tek hundët. Era e eterit që u perhap jo vetëm në zgavrat e hundës së Hanës, por që mbushi edhe ajrin e asaj dhome të vogël, i solli në vete nënë e bijë. Atëherë infermieri i zgjati Hanës dy kokrra aspirinë dhe një gotë uji. Hana i piu ato dhe e falënderoi infermierin. Tashmë ishte më mirë dhe e  kishte mbledhur vetën.

     -A ndihesh më mirë? –e pyeti infermieri.

     -Po, -tha Hana si e turpëruar. –Ju faleminderit!

     -Epo mirë! Unë tani po largohem e po të lë këtu me vajzën tënde. Po të të duhet përsëri ndihma ime unë këtu rrotull jam dhe më thirr! –iu drejtua ai Tinës që po qante heshturazi. –Ti mos qaj se nuk të ka ndonjë gjë të rëndë nëna sa për t’u shqetësuar. Është pak e lodhur nga rruga e nga malli që ka pasur për ty. Ka për t’u bërë mirë shpejt e ju mund edhe të dilnin e të merrni ajër të pastër jashtë konviktit.

    Tina në të vërtetë po qante jo vetëm për gjendjen e së ëmës, por edhe për atë që i kishte thënë e ëma. “Si ka mundësi që ai është vëllai im?! Pastaj a nuk ia kishin marrë e hedhur në greminë nënës së saj fëmijën sapo e kishte lindur? Atëherë përse e kishte fjalën nëna? Mos vallë ajo po i thoshte se me që ajo i kishte dhuruar gjak e konsideronte si vëlla të së bijës e këtë donte të thoshte ajo?” mendonte në trurin e saj lëmsh Tina.

    Me qenë se dhomëza ishte tepër e vogël e nuk zinte shumë njerëz brenda, nuk i la të tjerët të hynin aty infermieri, prandaj Engjëlli dhe Amalia kishin qëndruar e po prisnin jashtë. Hana e mori vetën dhe e mblodhi mendjen top se duhej ta takonte e ta pyeste se kush ishte ai djalë. Në fund të fundit duke iu dorëzuar emocionit ajo nuk do të mund ta zgjidhte atë lëmsh që i ishte ngatërruar në trurin e saj të lodhur. E mori Tinën përsëri në krahët e saj dhe e përqafoi duke i thënë se duhej që edhe ajo të qetësohej. Pastaj i kërkoi ta takonte atë djalë e, po të ishte e mundur, të shkonin në ndonjë vend që të ishin vetëm ata të tre pa praninë e ndokujt tjetër. Tina ishte qetësuar disi dhe e aprovoi me kokë kërkesën e saj dhe e mori nga dora e dolën jashtë dhomës. Jashtë u ndesh me shikimin pyetës të Engjëllit dhe ajo gjithashtu i kishte ngulur sytë e saj në bebëzat e syve të tij e sikur kërkonte mëshirë e shpjegim njëkohësisht prej atyre syve të pafajshëm.

    Thellë në retinën e në likuidin e syve të saj, vetetimthi u shfaqen po ata sy, po ai ballë, po ata vetulla që valëviteshin si dy krahët e një zgalemi mbi hundën e tij të drejtë e fisnike, po ata flokë gjithë onde, veçse me një ngjyrë më të çelët e po ashtu edhe ajo lëkurë faqesh që nuk kishte pasur ndonjë ndryshim të dukshëm me përjashtim se ishte më e shëndetshme dhe më e çelët. Të gjitha këto tipare të djaloshit sikur i kishte regjistruar me një fanatizëm të padiskutueshëm një fotokopjues magjik e i veçantë nga ish i dashuri i saj i vdekur.

     -A ndihesh më mirë? –e pyeti ai Hanën me një shqtësim të dukshëm. Ishte po ai zë magjik që e kishte tronditur shumë që në momentin e parë që kishte hyrë në atë konvikt.

     -Po, besoj se po, -tha ajo me gjysëm zëri.–Po deshe mund të dalim ne të tre jashtë në ajër të pastër.

     -Ne po dalim pak përjashta, -i tha Engjëlli shokut të tij. –Në qoftë se do të pyesë kujdestari i thuaj se nuk vonohemi shumë dhe se jemi me nënën e Tinës, -shtoi ai.

      Dolën në rrugë gati në heshtje duke i lënë Amalisë të kuptonte se donin të dilnin ata të tre vetëm.

     Amalia e kuptoi dhe me mirësjellje u përshëndet me të dhe u largua duke thënë se i duhej të shkonte e të lante rrobat që kishin lënë përgjysëm bashkë me Tinën para se t’i thërrisnin. E pyeti Tinën se a mund t’i lante edhe rrobat që ajo i kishte lënë atje e Tina iu përgjigj me kokë se mund ta përfundonte ajo punën që kishin nisur së bashku.

    Dolën nga dera e konviktit dhe ajri i pastër e flladi i lehtë që po fryente sikur ua largoi sëkëlldinë që i kishte kaplluar që të tre ata. Hana ndihej disi më e lehtësuar e donte ta hapte bisedën, por përsëri ishte e sikletosur e nuk dinte si ta pyeste atë për prejardhjen e tij. Ecën ca metra në heshtje përgjatë oborrit të shkollës tetëvjeçare që ishte ngjitur me konviktin e tyre. Aty Engjëlli bënte praktikën mësimore herë pas here, por edhe e njihnin mirë atë vend se aty kalonte edhe rruga që ata bënin çdo ditë për të shkuar tek shkolla e tyre. Në anët e atij oborri kishte ca stola e ata u ulën në njërin prej tyre. Aty ishin larg syve dhe veshëve të të tjerëve. Tina rrinte në njërën anë gjithënjë e mbështetur në supin e së ëmës, ndërsa Engjëlli i kishte ndenjur Hanës nga krahu tjetër.

     -U shqetësuam shumë për ty, -foli Engjëlli më shumë sa për të thënë diçka se sa të shprehte merakun e shqetësimin e madh që vërtetë ata kishin pasur kur Hana ishte bërë aq keq.

     -Faleminderit, por besoj se tashti kaloi, -tha shkurt Hana ndersa Tina gjithnjë po heshtte e s’po merrte pjesë në bisedë.

     Pasi u përçap shumë herë për ta nisur bisedën, më në fund Hana e pyeti atë shkurt:

    -Nga je ti Engjëll?

     Edhe Engjëlli iu përgjigj shkurt duke i thënë emrin e fshatit të tij dhe të rrethit nga vinte.

    -Si e ka emrin nëna jote?

    -Unë nuk kam nënë, -iu përgjigj Engjëlli dhe uli kokën si i zënë në faj. Kishte disi frikë t’ia thoshte të vërtetën e jetës së tij, pasi njerëzit e asaj kohe i paragjykonin fëmijët e braktisur e të lindur jashtë martese. Mendonte se pikërisht kjo gjë mund të ndikonte keq tek ajo e mund t’ia thoshte të bijës. Mendonte se pikërisht për këtë arsye ajo nuk do ta miratonte lidhjen e tyre. Megjithatë ai ishte edukuar të mos gënjente asnjëherë e s’mund të gënjente as kësaj radhe. Pastaj ai i kishte treguar Tinës çdo gjë që kishte pasur të bënte me jetën e tij, por Tina nuk ia kishte treguar së ëmës, ndoshta për të njëjtën arsye që po i druhej edhe Engjëlli në ato çaste. –kam vetëm babain.

     -Po pse nuk ke nënë ti? Kur të ka vdekur ajo? –u interesua Hana të dinte më shumë.

     -Nuk e di tamam, por babai më ka thënë se ka vdekur disa kohë para se të lindja unë.

     -Si disa kohë para se të lindje ti?

     -Po ja, babai im më ka gjetur mua disa kohë pasi i ka vdekur gruaja e tij edhe fëmijët që ka pasur me të.

     -P o si të ka gjetur dhe ku të ka gjetur?

     -Më kanë gjetur pëllumbat në një cep livadhi afër rrugës jo shumë larg shtëpisë sime. Ata e kanë tërhequr babain tim duke e drejtuar në atë drejtim ku kisha qënë unë dhe babai im, Gjoni, më ka marrë e më ka rritur si fëmijën e tij me qenë se nuk ka pasur fëmijë të tjerë e, pasi i pati vdekur gruaja e fëmijët e tij, nuk është martuar më, por më ka rritur mua e unë atë kam për baba, -tha Engjëlli dhe gjithnjë me kokën drejtuar mënjëanë e me shikim të ngulur në një pikë të vetme aty para këmbëve të tij vazhdoi ta tregonte historinë e jetës së tij.

    Tina si gjithnjë kishte heshtur, ndërsa Hana gjithashtu nuk e pyeti më tej, veçse në trurin e saj filluan të lidheshin e shkuara dhe e tashmja. Jeta e atij djali që po fliste aty pranë saj dhe jeta e saj po i drejtoheshin një pike krejt të përbashkët. Po endej në kushedi se çfarë qielli mendja e saj sa nuk e kishte dëgjuar të gjithë atë çka ai po i thoshte me vëmendje. E kishte pyetur se në çfarë dite e çfarë muaji i ati e kishte gjetur e atëherë gërshetimi i dy kohërave ishte bërë edhe më dyshues dhe më i qartë njëkohësisht. Gjithnjë e më tepër po bindej se ai ishte i biri, jo vetëm për faktin se të gjitha tiparet e tij flisnin për këtë gjë, por edhe koha e lindjes së saj dhe gjetjës së tij nga Gjoni po përputheshin plotësisht. Pastaj, po ai zë tingëllues, po ata sy, ai ballë, ato flokë gjithë onde ishin sikur ish i dashuri i saj të ishte shfaqur krejt papritur pas nëntëmbëdhjetë viteve mungese, veçse lëkura e këtij këtu ishte paksa më e çelët.

    Planeti, ku ajo në ato çaste po udhëtonte, po i thoshte me këmbëngulje se ai ishte i biri të cilin ajo e dinte të vdekur. Mrekullia ishte kryer e ajo nuk dinte në se duhej të gëzohej apo të shqetësohej më përpara se ngjarjet të merrnin udhë më tej. Të gëzohej se kishte gjetur djalin e humbur? Po si do t’ia shpjegonte atij se pikërisht ajo me të cilën ai po fliste ishte ajo që e kishte sjellë në këtë botë dhe që dikush tjetër e kishte rritur? Si do të mund justifikohej një gjë e tillë nga një nënë? Si do ta priste ai në fund të fundit? Po Zefit si do t’ia thoshte e si do t’ia shpjegonte e pastaj, si do ta merrte ai këtë gjë krejt të papritur? Opinioni ishte mjaft vrastar e do t’i paragjykonte ashpër edhe në qoftë se ai do ta pranonte këtë djalë në familjen e tij. Pastaj a do të arrinte që Egjëlli ta falte për atë që ajo kishte lejuar të bënte babai i saj? Dihej që lidhja e tij me Tinën si shokë jete tashmë kishte marrë fund e për këtë mundej edhe të gjendej justifikimi, por a ishte e drejtë t’i mohohej e vërteta atij pas kaq e kaq vitesh të humbur për njëri-tjetrin?

    Thellë në qenien e saj ndjehej e lumtur që i biri s’kishte vdekur e kishte jetuar jashtë barbarisë së babait të saj. Ajo kurrë nuk ia kishte falur të atit të saj atë gjë dhe, pasi kishte ndodhur ashtu, ajo gjithnjë e kishte shikuar atë jo si babain e saj, por si xhelatin e armikun më të madh të jetës së saj. Atëherë nuk kishte guxuar ta pyeste se ç’kishte bërë me atë foshnje e tashti ishte tepër vonë pasi ai kishte vdekur prej para shumë kohësh e nga varri ai nuk mund t’i përgjigjej edhe po ta pyeste tashti. Gjithnjë e kishte paragjykuar të atin e thoshte me vetë se për të ferri ishte pak, por nuk e kishte ditur tamam se si kishte ndodhur që ai të mos ia kishte mbytur foshnjen, po ia kishte lënë diku në një cep livadhi të një vendi të panjohur. Po ta kishte ditur, mundet edhe ta kishte kërkuar në njëfarë mënyre, të paktën për ta ditur se si jetonte e si ishte me shëndet. Tashmë s’kishte se kë të pyeste, e varri s’kishte gojë të tregonte. Me vete ajo me një zë që askush nuk e dëgjoi shfryu:

    -Ah i mallkuar! Dil nga varri tashti e thuaj se çfarë ke bërë me tim bir!

Po çfarë kishte ndodhur në të vërtetë?

                                                *        *        *

     I ati i Hanës e kishte marrë foshnjën që në orët e para të lindjes së saj, të mbështjellë me pelena ashtu siç e pati rehatuar Hana, e kishte futur në një sepet dhe, sapo ishte errur e s’kishte kaluar më shumë se një orë natë, kishte dalë nga shtëpia duke lënë të tria gratë në një zi vdekjeje. Kishte triumfuar ashpërsia e burrit, fanatizmi i egër dhe mentaliteti i mykur i asaj kohe përballë dashurisë së gjyshit, brishtësisë së femrës e pse jo këto kishin përgjakur e masakruar brutalisht për vdekje edhe dashurinë e nënës dhe e kishin përdhunuar atë duke e injoruar në mënyrën më banale të mundshme.

    Rruga kalonte nëpër mal dhe përgjatë saj kishte një humnerë ku shkëmbinjtë binin thik në një shtrat përroi nja dyqind metra poshtë. U afrua në buzët e saj dhe u mat ta hidhte foshnjën drejt e mbi shtratin e përroit përgjatë shkëmbinjve të humnerës. Për një çast e vështroi foshnjën para se ta hidhte e përnjëherësh vështrimi i tij u ndesh me rrezatimin e dritës së syve të foshnjës që kishte përcjellë një buzëqeshje të pafajshme e mjaft dashamirëse. Doçkat e vogla ishin drejtuar drejt tij sikur kërkonin një përqafim lamtumire e sikur po i luteshin përsekutorit për mirëkuptim e mëshirë. Burri u trondit nga kjo gjë dhe u zmbraps sikur të kishte shkelur në një minë që ishte gati për të shpërthyer. E mori foshnjën dhe vazhdoi rrugën pa menduar më tej se si do të vepronte. Ishte ndalur disa herë në mëdyshje se a duhej të kthehej e ta përfundonte punën e nisur a çfarë duhej të bënte me atë krijesë që po mbante ndër duar. Shikimi i foshnjës tashmë i kishte lëshuar një dritë të veçantë e të çuditshme në trurin e tij e nuk e linte të qetë. E kishte ndërgjegjësuar se po bënte një krim ndaj një krijese të pafajshme, po si duhej të vepronte. Ta çonte në shtëpi do të thoshte të vuloste jetën e tij dhe të familjes së tij me një njollë turpi të pashlyeshme. S’do mund të dilte më ndër shokë e as ndër miq. Të gjithë do ta tregonin me gisht e askush nuk do të kërkonte më të lidhte krushqi e miqësi me të. S’do të kishte më festa e gostira as në shtëpinë e tij e as ai e familja e tij s’mund të shkonin tek miqtë e të afërmit për raste të tilla. Kishte rënë në pikë të hallit e s’dinte se si të vepronte.

    Mes shumë dilemash e mendimesh kishte zbritur nga malet dhe ishte drejtuar për nga qyteti që ishte mjaft larg nga fshati i tij; pothuajse një ditë larg me këmbë. Mendonte ta çonte foshnjën në një jetimore. Kishte bërë mjaft rrugë në drejtim të qytetit dhe tashmë ishte ende natë. Kishte edhe shumë rrugë për të bërë, por ishte lodhur nga rruga që kishte bërë gjer atëherë, prandaj u ul të pushonte në një cep rruge. Pa zbardhur drita u bë gati përsëri për rrugë. Menjëherë i shkoi në mendje: “Çfarë duhet t’u them atyre të jetimores për foshnjën? Po sikur të mos e pranojnë? Po sikur të më kërkojnë t’u them për atësinë e amësinë? Po sikur të lajmërojnë policinë e t’u thonë se kush unë jam a nuk do të dalë e vërteta? Jo, nuk duhet bërë një gjë e tillë!” Me këto mendime e dredhoi rrugën e qytetit që tashmë nuk ishte edhe aq larg veçse dy-tri orë larg me këmbë e u fut në rrugën që të çonte në një fshat të panjohur për të. U fut në ca livadhe që nuk ishin shumë larg nga shtëpitë e para të fshatit e në rrëzë të ca shkurreve në krye të livadhit, jo shumë larg rrugës kryesore e la foshnjën të mbështjellë me pelenat e saj dhe të futur në sepetin që kishte përdorur për ta mbajtur gjer atje. Sa e la atje, u nis të largohej, por një zë i brendshëm i thirri të kthehej e ta vështronte edhe një herë. U kthye dhe foshnja përsëri i buzëqeshi e lëvizi me këmbë e duar sikur i lutej të mos e braktiste e ta linte ashtu në mëshirë të fatit. Padashje iu dhimbs e, pasi shikoi përreth se mos e vështronte njeri, u përkul mbi ballin e foshnjës dhe e puthi nxitimthi sikur të kishte frikë se mos buzët do t’i ngjiteshin atje e s’do mund t’i shqiteshin dot më. Pastaj mërmëriti dy fjalë ashtu mbyturazi: “Zoti të mëshiroftë!”. Për një çast të vetëm ishte kthyer tek ai gjyshi, por një gjysh tepër fanatik e mjaft kontradiktor që nuk ia dha kurrë kurajon për t’i dalë me forcë e burrëri në ballë rutinës së egër të mentalitetit vrasës së kohës. Atëherë u nis me vendosmëri, por edhe si vjedhurazi duke hetuar se mos e vinte re ndokush, megjithëse akoma pothuajse ishte natë.

     Gati sa nuk ia kishte shpërthyer vrapit sikur dikush po e ndiqte nga pas kushedi se prej çfarë arsyeje. I bëhej se po e ndiqnin duke e gjuajtur me gurë për ta ndëshkuar për një krim e turp që sapo kishte realizuar, i vinte sikur dikush thërriste pas shpinës së tij: “Kapeni hajdutin! Kapeni hajdutin! Kapeni xhelatin! Kapeni xhelatin!”, i dukej sikur një ushtri e tërë foshnjash po e ndiqnin nga pas e po i kërkonin llogari pse po i braktiste duke i lënë në mëshirën e egërsirave e të shpendërve grabitqarë. Miti, legjenda dhe Bibla kishin zbritur dhe ishin ulur këmbëkryq në atë cep livadhi. Asaj ushtrie foshnjash i printe Edipi e nga pas e ndiqnin edhe Romuli e Remusi. Moisiu nga ana tjetër po i drejtohej me një mallkim profetik. Aty ishin të gjitha foshnjat e braktisura të botës që nga muzgu i njerëzimit e deri tek ajo foshnjë e gjorë që sapo kishte lënë atje në atë cep të atij livadhi të panjohur.

    Koka i ziente nga gumëzhitje të çuditshme që nuk i kishte provuar kurrë më parë në jeten e tij. I vinte sikur po çmendej e njerëzit po e ndiqnin nga pas duke e tallur e përçmuar si një monstër të rrallë. Në trurin e tij kaotik po luhej tashmë një dramë me përmasa tragjike që nuk po mundej t’ia gjente fundin e saj. Megjithatë vazhdonte të ecte pa u ndalur nëpër livadhe e ara më shumë duke u orientuar nga drita e diellit që sapo kishte nisur të lëbyrte hapësirën qiellore dhe majat e maleve përreth. Ishte në një vend të panjohur dhe të pashkelur më parë prej tij. Nuk e dinte se ku ishte e se cila ishte rruga më e drejtë që do ta çonte drejt vendit të tij. Nuk kishte njeri nëpër rrugë që të mund të pyeste për t’u orientuar, por nga ana tjetër, më shumë do të dëshironte të mos takonte njeri të gjallë derisa të mos ishte larguar mjaft larg nga ai vend i panjohur.

     Pas më shumë se një orë udhëtimi më shumë të orientuar nga instinktet se sa nga përvoja apo shqisat pamore, kishte arritur të dilte në xhadenë e makinave që përshkonte atë zonë. Kishte pritur për ndonjë makinë rasti dhe më në fund një kamion që kishte targat e rrethit nga ai vinte e kishte marrë me vete dhe e kishte çuar  afër vendit të tij pas më pak se një orë e gjysëm udhëtimi me të. Kishte zbritur dhe i kishte dhënë paratë shoferit që ishin disa herë më shumë se vlera e asaj rruge udhëtimi. Shoferi kishte dashur t’i kthente kusurin, por ai kishte ikur gati si me vrap sikur po e ndiqte dikush nga pas. Shoferi e kishte thirrur, por ai, ose nuk po e dëgjonte atë, ose nuk donte ta dëgjonte sikur shoferi ta kishte me ndokënd tjetër muhabetin. Shoferi kishte zbritur nga makina dhe e kishte ndjekur nga pas për disa çaste, por më pas kishte hequr dorë e ishte kthyer tek makina. Nuk kishte pasur pasagjer të tjerë, por edhe atë nuk e njihte, pasi ishte nga një zone tjetër e rrethit të tij. Kishte tundur kokën me çudi e ishte nisur përsëri për udhë.

                                             *        *        *

        Pasi dëgjoi atë pjesë të historisë se si e kishin gjetur e si ishte rritur nën kujdesin e veçantë prindëror nga Gjoni, Hana psherëtiu e me një gjest amësor e përqafoi dhe e puthi në faqe pastaj tha me një zë të zhytur në vajë:

      -Oh! më fal biri im i dashur!

       Engjëlli ndjeu tek ai përqafim një ndjesi që kurrë nuk e kishte provuar më parë. Ndjeu ngrohtësinë e përqafimit të nënës, por shtangu i habitur se nuk po kuptonte se nga buroi ajo ndjesi e çuditshme e se çfarë ishte ai përqafim aq i ngrohtë e aq i beftë nga ana e asaj gruaje dhe nga habia nuk mundi të thoshte e as të vepronte në ndonjë mënyrë veçse ia dorëzoi vetvetën moshës së tij të fëmijërisë së hershme dhe e mirëpriti me dashamirësi atë ngrohtësi nëneje. Edhe Hana nuk foli më tej se ai përqafim e se ato fjalë që thellë kërkonin falje për diçka që dikush tjetër duhej t’ia kërkonte faljen asaj, por ai dikush që duhej t’u kërkonte falje të dyve atyre për atë çka kishte bërë me jetën e tyre, s’ishte aty i pranishëm e po kalbej i varrosur në një varr krejt të harruar prej saj e prej krejt njerëzisë, se ai s’kishte pasur askënd tjetër të afërt përveç Hanës e ajo as që donte t’ia dinte në se kishte ekzistuar ndonjëherë apo jo ai përbindësh.

      Pasi e kishte mbajtur ashtu të përqafuar për disa çaste, Hana e mori kokën e tij me të dyja duart sikur të merrte kokën e një foshnjeje të njomë e me sytë e saj të mjegulluar nga lotët nguli vështrimin thellë në bebëzat e syve të tij e i tha prap:

     -Më fal biri im, por edhe unë duhet të të rrëfej një sekret të jetës time. Para se të martohesha me babain e Tinës unë kam dashur një djalë. Ai djali vdiq kur shkoi të kryente shërbimin ushtarak e unë pata ngelur shtatzënë me të…

     Hana i foli për të gjithë historin e saj deri kur kishte lindur fëmijën e saj shkurt, por duke i theksuar ato momente kyçe që nënkuptonin se ajo ishte e ëma e munguar e tij e ai ishte biri i saj që e kishte ditur të vdekur gjer atëherë.

     -Pasi e linda fëmijën tim, erdhi im atë përbindëshi dhe e mori foshnjën që sapo kishte lindur e ai fëmijë je ti. Këtë ma thotë jo vetëm historia jote, por edhe zemra ime prej nëne. Zemra ma tha që në momentin e parë që ta dëgjova zërin e prandaj edhe u bëra keq atje brenda. Zemra e nënës nuk gabon kurrë, biri im.

     Si tha këtë fjalë, ajo përsëri e përqafoi Engjëllin me dashurinë e mallin zhuritës të nënës pas një ndarjeje të gjatë dhe heshti. Tani më askush nuk foli. Sëcili në vetën e tij po bluante mendime në mullirin e trurit, i peshonte në kandarin e shpirtit dhe i sitte në sitën e zemrës. Pasi kishin qëndruar ca kohë ashtu në heshtje, ajo u ngrit të merrte udhën e kthimit. Engjëlli dhe Tina e përcollën gjer tek autobusi i linjës dhe pritën aty gjer sa autobusi u nis. Ajo i përshëndeti që nga dritaret e autobusit me dorën e djathtë e me të majtën kishte nxjerrë një shami dore e po fshinte lotët që po i rrëshqitnin poshtë syve duke ia përcëlluar mollëzat e faqeve. Kishte shkuar aty për të lehtësuar një barrë të madhe që e kishte mbajtur e i kishte rënduar mbi supet e saj për muaj me radhë, por kishte ngarkuar mbi shpatulla edhe një tjetër barrë jashtëzakonisht të papërballueshme e nuk dinte si ta shkarkonte atë në të ardhmen. Kjo barrë e rëndë sa e kishte vrarë aq edhe e kishte lumturuar, por gjithësesi po ndjente pështjellim ndiesish e mendimesh që nuk po mund t’ua gjente fillin e lëmshit të ngatëruar të tyre. Autobusi ku ajo ishte ulur e po udhëtonte me të sikur po groposej e nuk po udhëtonte në ato çaste. Barra e rëndë që kishte ngarkuar Hana mbi shpatulla sikur ia kishte shembur balestrat jo vetëm asaj, por edhe automjetit me të cilin po udhëtonte.

     Tina dhe Engjëlli, pasi që përcollën Hanën, u përqafuan, tani jo më si dy të dashuruar, por si vëlla e motër e, ashtu siç ishin, u nisën drejt konviktit. Engjëlli ia hodhi krahun e tij mbi supe Tinës, ndërsa ajo me të djathtin e saj qarkoi belin e tij. Ajo ditë u kishte sjellë surprizën më të bukur, por edhe më të papriturën e më të papërfytyruarën e jetës së tyre. Kalendari i jetës së tyre tani më s’do mund të shënonte një të dytë datë më të shënuar e më të ngarkuar emocionalisht se atë ditë që po përjetonin ende si në një ëndërr që s’do të mund të mbaronte kurrë. Përpara kishin një të ardhme që ende nuk po dinin se si do ta menaxhonin që nga ai çast bashkimi e ndarjeje njëkohësisht. Ishin bashkuar nënë, motër e vëlla, por ishin ndarë të tjera ndjesi e s’dihej se nga e si do t’i mërgonin ato. Koha mundej dhe duhej të ishte mjeku më i mirë për t’ua mbyllur plagët e hapura, të rënda e me shumë dhimbje që vetë ajo ua kishte shkaktuar aq mizorisht.

 

Lini një Përgjigje

Plotësoni më poshtë të dhënat tuaja ose klikoni mbi një nga ikonat për hyrje:

Stema e WordPress.com-it

Po komentoni duke përdorur llogarinë tuaj WordPress.com. Dilni /  Ndryshoje )

Foto Google

Po komentoni duke përdorur llogarinë tuaj Google. Dilni /  Ndryshoje )

Foto Twitter-i

Po komentoni duke përdorur llogarinë tuaj Twitter. Dilni /  Ndryshoje )

Foto Facebook-u

Po komentoni duke përdorur llogarinë tuaj Facebook. Dilni /  Ndryshoje )

Po lidhet me %s