Blog

Parafjala me dhe ndajfolja më në pranëvënie

A-çast puneParafjala me dhe ndajfolja në pranëvënie

Shpeshherë, kur shkruajmë, na takon rasti t’i pranëvëmë parafjalën me me një që luan rolin e një fjale formuese të një shkalle krahasore të një ndajfolje sasie, apo kur luan rolin e një ndajfoljeje sasie më vete. Para se t’i analizojmë pak më hollësisht, le t’u hedhim një sy me vëmendje këtyre dy teksteve të shkëputura nga një rrjet social dhe pastaj të përpiqemi të arsyetojmë se kur është bërë vendosja me korrektësi e kur jo.

Qytetarët e Shqipërisë janë sot ndër popujt më pak të përfaqësuar në rajon dhe më me pak shpresa për ndryshim, sistemi përfaqësues vazhdon të jetë i mbyllur, sistemi klientelist është dominues, oligarkia kontrollon shumicën e sektorëve përfshirë vendimmarrjen politike dhe sektorin ekonomik, dhe qytetarët ndjehen të braktisur nga një sistem i cili e ka emrin demokratik, por që në të vërtetë është një kopje e largët e sistemit demokratik që është premtuar 30 vjet më parë.

Ky investim do të lehtësojë transportin e qytetarëve të cilët do kenë mundësi që të presin biletat online përmes telefonit, të zgjedhin shërbimin më të mirë, të udhëtojnë me më pak kosto. Projekti do të formalizojë tregun e transportit, çka do të rrisë cilësinë e shërbimit për qytetarët dhe do të rrisë të ardhurat në buxhetin e shtetit,” shkruhet në njoftim.

Në tekstin e parë kombinimi me plus mendoj se nuk është korrekt dhe do të duhej: …me më pak shpresa…. Le ta zbërthejmë më konkretisht sikur tekstin ta ndryshonim disi: Qytetarët e Shqipërisë janë sot…..me shpresa(me pak shpresa, me shumë shpresa). Pra aty nuk e kemi përdorur pjesëzën fjalëformuese dhe koncepti është i qartë i përdorur nga ana gjuhësore. Po sikur ta ndryshonim përsëri formimin e fjalisë pa e prishur kontekstin dhe konceptin: Qytetarët e Shqipërisë sot kanë… shpresa(më shpresa, më pak shpresa, më shumë shpresa). Konceptimi nuk ndryshon, por nuk e kemi përdorur parafjalën me.

Po ta bëjmë pyetjen: Me çfarë janë qytetarët e Shqipërisë? Përgjigjja del: Me () pak shpresa.

Nga paraqitja grafike e fjalëve, fjalën e kemi vënë në kllapa për të treguar se edhe mund të mos e përdornim, po qe se ndajfolja që vjen pas saj përdoret në shkallën pohore dhe jo krahasore.

Nga gramatika e gjuhës shqipe kemi mësuar se disa ndajfolje mënyre dhe sasie, ashtu si dhe mbiemrat përdoren në tri shkallë të cilat janë:

Pohore: mirë, bukur, keq, drejt, saktë, shumë, pak, tepër, etj.

Krahasore: më mirë, më bukur, më keq, më drejt, më saktë, më shumë, më pak,

më tepër,etj.

Sipërore: shumë mirë, shumë bukur, shumë keq, shumë drejt, shumë saktë,

shumë pak, shumë tepër, etj., por nuk mund të themi: shumë shumë, por tepër shumë, jashtzakonisht shumë që mund t’i përdornim edhe për ndajfoljet e tjera të sipërshënuara.

Nga të dhënat gramatikore të sipërshënuara i bie se përdorimi: më me pak shpresa parafjala me është futur në trup të ndajfoljes pak që për rastësi konteksti është përdorur në shkallën krahasore. Pra janë më pak të përfaqësuar dhe kanë më pak shpresa se popujt e tjerë të rajonit.

Përfundimisht shohim se rendi më-me është i gabuar dhe duhej me-më dhe jo ashtu siç është përdorur në shkrimin në fjalë. Në tekstin tjetër është përdorur drejt. Por mund të ketë edhe raste kur ndajfolja vendoset para parafjalës me në renditje. Kjo ngjet kur theksi logjik bie tek ndajfolja që shoqëron një emër të rasës kallëzore të shoqëruar me parafjalën me. Edhe herë të tjera duhet të vazhdosh të punosh me kujdes! Por mundet të përdoret edhe kështu: Herë tjetër mendoj se duhet të punosh me(shumë) kujdes! Në rastin e parë duam të tregojmë vazhdimësinë e të treguarit kujdes, ndërsa në rastin e dytë duhet punuar me kujdes të shtuar(më shumë) kujdes. Fjalën “shumë” e kemi vënë në kllapa duke menduar mospërdorimin e saj, por kontekstin e nënkuptuar.

EMRA MASHKULLORË ME TEMË NË ZANORE

thumbnail_IMG_1297 (1)Në gjuhën shqipe ka disa emra të gjinisë mashkullore që mbarojnë me zanore. Këta emra kanë dallime në marrjen e nyjes shquese, prandaj shpeshherë njerëzit, kur i përdorin ata në trajtën e shquar, i shqiptojnë apo shkruajnë gabim në disa raste. Kështu, në një reklamë televizive për syzet optike, folësi thotë mes të tjerave:”…me lehtësi peun në gjilpërë.” Emri pe është përdorur në trajtën e shquar të rasës kallëzore në numrin njëjës, por është shqiptuar krejt gabim kur duhej të thoshte: “…perin në gjilpërë.” Pra duhet të shquhet peri dhe jo peu.

Le të shohim më shumë raste emrash të gjinisë mashkullore që dalin me temë në zanore dhe mënyrat se si duhen shqiptuar apo shkruar në trajtën e shquar. Së pari le të sjellim disa emra të këtij lloji: sy, hu, gju, li, gji, ulli, mulli, kalli, bri, dre, dru, fre, gdhe, kërci, hi, kufi, kërcu, dry, etj. Duke i marrë me radhë, mund të tregojmë fare lehtë se si e marrin trajtën e shquar këta emra.     

Sy-syri. Siç shihet nyja shquese është i, por para saj vendoset një r. Ka mjaft raste kur e shqiptojnë apo e shkruajnë gabimisht në formën: syu “As ma fal syun e zi!”, apo “Ma ka shkelë syun.”

Hu-huri. Edhe këtu është përdorur e njëjta gjë në mënyrën e formimit të trajtës së shquar. Imagjinojeni sikur të përdornim format e gabuara të shquarsisë që i theksuam më sipër për rastin pe-peun: hu-huun, a do të kishte kuptim ky lloj përdorimi? Sigurisht që jo.

Gju-gjuri. Pra edhe këtu para nyjes shquese i është vendosur një r si një antihiatus.

Li-liri. E njëjta dukuri dhe asnjëherëliu.

Gji-gjiri.Por asnjëherë gjiu, megjithëse shpeshherë përdoret edhe kjo forë e gabuar në shumë raste.

Ulli-ulliri, dhe asnjëherë ulliu.

Mulli-mulliri dhe jo mulliu.

Kalli-kalliri dhe jo kalliu.

Bri-briri dhe jo briu, porbari-bariudhe jo bariri.

Dre-dreri dhe jo dreu.

Dru-druri dhe jo druu.

Fre-freri dhe jo freu.

Gdhe-gdheri dhe jo gdheu.

Kërci-kërciri dhe jo kërciu.

Kufi-kufiri dhe jo kufiu.

Hi-hiri dhe jo hiu.

Kërcu-kërcuri dhe asnjëherë kërcuu.

Dry-dryri dhe asnjërë dryu.

Këtu bëjnë prjashtim disa emra si: va, ka, vëlla, shkja, tra, dhè, licè, etj. si dhe disa emra të përveçëm njerëzish që mbarojnë me zanore si: Loro, Hodo, Jaho, Kristo, Çomo, Lodo, Ilo, Shaqo, Rrapo, Myrto, Rambo, Ronaldo, Xhino, etj.

Emrat që mbarojnë me a, si zakonisht shquhen me u, e po kështu edhe emrat dhè e licè.

Va-vau; ka-kau, shkja-shkjau, tra-trau, por nganjëherë edhe trari, dhè-dhèu, licè-licèu, por bën një përjaashtim të vogël vëlla- vëllai dhe jovëllau.

Emrat e përveçëm që përmenda më sipër si dhe të gjithë të tjerët të të njëjtit tip që mbarojnë me zanoren o marrin si nyje shquese ja, njësoj si disa emra të gjinisë femërore. Le t’i shohim me radhë se si e formojnë trajtën e shquar këta emra: Loro-Loroja, Hodo-Hodoja, Jaho-Jahoja, Kristo-Kristoja, Çomo-Çmoja, Lodo-Lodoja, Ilo-Iloja, Shaqo-Shaqoja, Rrapo-Rrapoja, Myrto-Myrtoja, Rambo-Ramboja, Ronaldo-Ronaldoja, Xhino-Xhinoja, Zyko-Zykoja, ose birbo-birboja, gringo-gringoja, leshko-leshkoja, Balo-Baloja, Kuqo-Kuqoja, Koko-Kokoja, (këta të fundit janë emra të përveçëm kafshësh) etj.

Janë disa emra të tjerë që mbarojnë me i të theksuar dhe kur shquhen marrin trajtën shquese me u, prandaj nuk duhen ngatërruar me emrat e mësipërm si: kufi, li, mulli, ulli, kalli, gji, bri, hi, etj.

Rastin e tipit bari e solla edhe më sipër, por këtu po sjell si shembull disa emra të tjerë:

gjeni-gjeniu dhe jogjeniri dhe as gjenia,

dori-doriu dhe jo doriri dhe as doria,

ari-ariu dhe jo ariri, por flori-floriri dhe jo floriu,

zotëri-zotëria dhe jo zotëriri e as zotëriu,

jabanxhi-jabanxhiu dhe jo jabanxhiri e as jabanxhia,

myshteri-myshteriu dhe jo myshteriri a myshteria,

komshi-komshiu, hanxhi-hanxhiu, dallaverexhi-dallaverexhiu, kallajxhi-kallajxhiu, spahi-spahiu, spathi-spathiu, suvari-suvariu, hallexhi-hallexhiu, etj.

Sipas shembujve që solla më sipër nxjerrim si konkluzion se emrat e gjinisë mashkullore që mbarojnë me një zanore, në trajtën e shquar dalin në forma të ndryshme dhe jo sipas një parimi strikt, prandaj duhet btë kemi shumë kujdes gjatë përdorimit të tyre kur i shqiptojmë ose i shkruajmë.

 

Pjesorja e gegnishtes në normën letrare shqipe

Pjesorja e gegnishtes në normën letrare

thumbnail_IMG_1297 (1)Dihet tashmë se norma letrare e vendosur me Kongresin Drejtshkrimor të vitit 1973 vendosi në një shumicë mjaft të madhe dukuritë gjuhësore të toskërishtes dhe kjo u bë gjoja mbi përvojën më të madhe letrare të pranuar të letërsisë. Meqë jemi këtu, mendoj se duhet fare pak analizë historike, pa u shmangur shumë nga objekti i këtij shkrimi.

Nuk kishte si të ndodhte ndryshe, pasi shteti komunist i Enver Hoxhës e shumëzoi gati me zero letërsinë e gegnishtes dhe përvojën e saj të gjatë dhe mjaft të ngulitur në fondin e artë të letërsisë shqiptare. Kjo ndodhi sidomos, se shkrimtarët më të shumtë të gegnishtes vinin nga shtresa e klerikëve katolikë me të cilët ky regjim i egër komunist ishte në luftë të papajtueshme me të. Nuk po i hy me detaje se si diktatura i përndoqi dhe i përsekutoi deri me pushkatim e varje priftërinjtë katolikë, pasi duhen libra të tërë dhe jo vetëm pak fraza, apo faqe libri, por po mjaftohem me kaq.. Po kështu, edhe letërsia kosovare nuk u lejua të depërtonte në letërsinë shqiptare dhe pak e aspak ishte e njohur në Shqipëri, gjoja se atë mund ta servirte UDB-ja jugosllave. Gjithashtu edhe mjaft pena që nuk kishin realisht lidhje me fenë katolike u ndaluan të publikonin letërsinë e tyre me pretekste se ishte letërsi reaksionare dhe autorët e tyre, ose u dënuan me burgim, ose, më e pakta, nuk u lejuan të shkruanin e të publikonin në Shqipëri. Të tillë qenë Kin Dushi, Haki Stërmilli, Bernardin Palaj, Ernest Koliqi, Martin Camaj, Arshi Pipa e mjaft të tjerë që nuk shkruanë letërsi komuniste të servirur. U lejuan veç disa prej tyre që u përpoqen të mos dilnin nga vija e kuqe marksiste-leniniste e Enver Hoxhës. Po kështu edhe shumica e veprave të përkthyera nga gjuhët e huaja nga klerikët katolikë të Veriut, ose nuk u pranuan, ose u shpall letërsi e ndaluar dhe kështu që gjuha e gegnishtës e përdorur në përvojën e letrave shqipe u errësua shumë duke lënë si mbizotëruese gjuhën toskërishte të Naimit që herë shkruante shqip e herë persisht, të Hasan Zyko Kamberit me një gjuhë të përzier turko-shqipe ku më shumë zotëronte turqishtja se shqipja e mjaft të tjerë të Paraçlirimit si dhe mjaft shkrimtarë partizanë shumica dërmuese jugorë. Do të kisha dëshirë të mos i fusja të gjithë në një thes, por ama shumica prej tyre u pranuan, pse shkruanë letërsi partiake komuniste, prandaj edhe u pranuan dhe u promovuan fuqishëm.

Kërkoj ndjesë se u largova paksa nga objektivi i temës, por m’u desh të bëja një ekspoze të shkurtër të asaj gjoja “arsyeje”, pse u këmbëngul të pranohej në shumicën dërmuese dukuria gjuhësore e toskërishtes letrare dhe tashti le të hidhemi tek thelbi i temës.

Si në çdo rast tjetër, edhe në rastin e formimit të pjesoreve të foljeve dukuria kryesore dhe në të gjitha rastet pothuajse është pranuar dukuria e toskërishtes, megjithatë janë pranuar disa dukuri të vogla pothuajse sporadike të formimit gegnisht të pjesores të disa foljeve dhe kryesisht të:

-foljeve që dalin me temë në bashkëtingëlloret: rr, l, ll. Këtë temë e kam shtjelluar në një material tjetër mjaft gjerësisht, prandaj këtu po ndalem veç duke sjellë disa shembuj: marr, nxjerr, dal, vjel, mbjell, sjell, etj. Këto folje, pasi në kohën e kryer të thjeshtë të mënyrës dëftore e ndryshojnë zanorën para bashkëtingëlloreve rr,l,ll o. Marr-mora; nxjerr-nxora; dal-dola; vjel-vola, sjell-solla; mbjell-mbolla, etj. Pra dalin: (kam, ke, ka) marrë; nxjerrë; dalë; vjelë; mbjellë; sjellë, etj. Por duhet pasur kujdes, pasi ka mjaft folje që dalin me ndonjërën prej këtyre bashkëtingëlloreve, po nuk e formojnë pjesorën ashtu si: fal: kam falur dhe jo kam falë, ose e tipit: flas-fola, por veç kam folur e jo kam folë. Po kështë edhe foljet e tipit mbledh, zgjedh, hedh, etj si këta pasi në kohën e kryer të thjeshtë e ndryshojnë zanoren e o. Si: mbledh-mblodha-mbledhur dhe jo kam mbledhë; zgjedh- zgjodha- zgjedhur dhe jo kam zgjedhë; hedh-hodha-hedhur dhe jo kam hedhë e kështu me radhë.

-të disa foljeve të parregullta si: jap; them; bie; lë; ha, etj. Le t’i analizojmë këto folje duke i vendosur në tri format e duhura: koha e tashme; koha e kryer e thjeshtë dhe pjesore.

jap – dhashë – dhënë; them – thashë – thënë; bie – rashë – rënë; lë – lashë – lënë; ha – hëngra – ngrënë; e kështu edhe mjaft të tjera si: shtie – shtjeva – shtënë; përzë – përzura – përzënë, etj. Dy foljet e fundit si zakonisht nuk i përkasin fondit të gegnishtes. Në gegnisht përdoren: qit (me pushkë), largoj(dëboj), megjithatë, edhe pse ato dy fjalë nuk janë të fondit të gegnishtes së folur, përsëri aty ka ndikuar fenomeni gegnishte në formimin e formës së pjesores.

Po kështu edhe mbiemrat prejfoljor të formuar nga këto folje formohen mbi bazën e atyre pjesore të paraqiture ashtu, veç duke shtuar nyjet e përparme i ose e apo e . Ja disa shembuj: i/e dhënë, i/e thënë, i/e rënë, i/e lënë, i/engrënë, i/e shtënë, i/e përzënë, ashtu si edhe: i/e marrë, i/e mbjellë, i/e sjellë, i/e dalë, i/e vjelë, etj.

Pra, siç shihet nga shembujt e mësipërm, janë përdorur dukuritë e pjesores së gegnishtes edhe pse të moderuara në njëfarë mënyre, pasi në rastet e mësipërme mund të kishim edhe: dhanë, thanë, ra, lanë, ngranë, ose në rastin ma të rëndomtë (hangër).

Këtu dua të shtoj edhe një fakt tjetër. Toskërishtja nuk e ka në tërësi atë dukuri të gegnishtes në të formuarit e pjesores në këta folje dhe të tjera si këto. Nuk dua të bëj përgjithësime këtu, por po sjell në mendje veç dy vargje nga Andon Zako Çajupi tek poezia e famshme e tij “Mëmëdheu”.

Mëmëdhe quhet toka

ku më ka rënurë koka, etj.

Po të kërkohet, mund të gjenden plot shembuj të tillë që flasin për një kulturë e normë të ngulitur të toskërishtes qoftë në të shkruar, qoftë në të folur dhe sidomos këtu. Përsëri mund të thuhet, ndoshta(nuk mund ta them me saktësi këtë) kam marrur, por kur vjen problemi për të formuar një mbiemër me këtë folje nuk thuhet i/e marrur, por i/e marrë për i/e çmendur dhe jo me kuptimin e të marrit të një objekti.

Megjithatë, siç e kam cilësuar edhe në shkrimin tjetër, dukuria dhe tradita toske në formimin e pjesoreve dhe të mbiemrave prejfoljorë nga ato folje që e formojnë pjesoren sipas fenomenit gegnisht përsëri devijohet aty-këtu si: mbjellur/ i/e mbjellur; nxjerrur/ i/e nxjerrur; vjelur/ i/e vjelur etj. Për këtë arsye theksoj se duhet pasur mjaft kujdes në këtë drejtim.

FOLJET NË FORMËN JOVEPRORE DHE RASTET E KEQPËRDORIMIT

thumbnail_IMG_1297 (1)

Jo rrallë, po gjithnjë e më shpesh, sidomos këto kohët e fundit, ndeshim me dukuri gjuhësore të gabuara në përdorimin gramatikor të foljeve. Kjo gjë vërehet, jo vetëm në komunikim gojor, por edhe në të shkruar. Rastet janë të shumta, por këtu po paraqesim një dukuri sidomos në përdorimin e gabuar të foljeve në vetën e tretë njëjës në kohën e tashme të mënyrës dëftore, lidhore dhe kushtore.

folje me përdorim të gabuar 1Në foton e mësipërme foljet e nënvizuara janë përdorur në formën joveprore, por janë përdorur në formën e gabuar. Për ta konceptuar më saktë, le të bëjmë analizën morfologjike të tyre:

të bëhesh – folje; mënyra lidhore; koha e pakryer; veta e tretë; numri njëjës. Por kjo folje nuk është vendosur me mbaresat e vetës së tretë njëjës. Saktësisht ka marrë mbaresën e vetës së dytë njëjës në kohën e tashme. Shikojmë kontekstin e përdorimit: Cili filloi të bëhej? Përgjigjja është: ai(oazi) dhe jo ti.

jetohesh – folje; mënyra dëftore; koha e pakryer; veta e tretë; numri njëjës. Përsëri është përdorur si folje e vetës së dytë njëjës koha e tashme. Shikojmë kontekstin e përdorimit të kësaj foljeje: Cili/cila jetohej? Përgjigjja: mënyra e jetesës.(ajo) e jo ti.

mbyllesh – folje; mënyra dëftore; koha e pakryer; veta e tretë; numri njëjës. Edhe? kjo folje ka marrë mbaresa si folje e kohës së tashme të vetës së dytë njëjës. Shikojmë kontekstin e përdorimit: Cili mbyllej? Përgjigjja: njëri sy(ai) dhe jo ti.

Këtu më poshtë po sjellim edhe një shembull tjetër me këtë foto:folje me përdorim të gabuar 2

do bëhesh – folje; mënyra kushtore; koha e tashme; veta e tretë; numri njëjës. Si përdorim ka qenë i gabuar, pasi është përdorur si e vetës së dytë e kohës së ardhshme e mënyrës dëftore. Por ka edhe një tjetër përdorim të gabuar, se mungon pjesëza “të” që duhej përdorur në këtë rast, por nuk po e theksojmë këtë gjë, nga që objekti është tjetër. Këtu nuk po i analizojmë edhe gabimet e tjera, sidomos në pikësim.

Si këto raste mund të sjellim edhe plot shembuj të tjerë, por për momentin le të shohim se si zgjedhohen këto folje në formën joveprore, formë në të cilën janë vendosur foljet e mësipërme:

  Mënyra dëftore

               koha e tashme                                                koha e pakryer

unë         bëhem; jetohem; mbyllem              bëhesha; jetohesha; mbyllesha

ti             bëhesh; jetohesh; mbyllesh              bëheshe; jetoheshe; mbylleshe

ai/ajo      bëhet; jetohet; mbyllet                      bëhej; jetohej; mbyllej

ne            bëhemi; jetohemi; mbyllemi            bëheshim; jetoheshim; mbylleshim

ju             bëheni; jetoheni; mbylleni                bëheshit; jetoheshit; mbylleshit

ata/o        bëhen; jetohen; mbyllen                     bëheshin; jetoheshin; mbylleshin.

Duhet të bëjmë një sqarim: folja “jetoj” si zakonisht nuk përdoret në formën joveprore, sidomos për vetën e parë njëjës dhe shumës, por e paraqita aty vetëm si shembull mbaresor dhe asgjë më shumë. Le të shohim edhe zgjedhimin në kohën e ardhshmemënyrës dëftore për foljet: bëhem, mbyllem:

unë     do të bëhem; do të mbyllem        ne              do të bëhemi; do të mbyllemi

ti         do të bëhesh; do të mbyllesh        ju              do të bëheni; do të mbylleni

ai/ajo  do të bëhet; do të mbyllet             ata/ato     do të bëhen; do të mbyllen.

Le t’i shohim këta dy folje të zgjedhuara në mënyrën lidhore dhe kushtore:

                                              mënyra lidhore

               koha e tashme                                      koha e pakryer

unë      të bëhem; të mbyllem                         të bëhesha; të mbyllesha

ti           të bëhesh; të mbyllesh                        të bëheshe; të mbylleshe

ai/ajo   të bëhet; të mbyllet                               të bëhej; të mbyllej

ne         të bëhemi; të mbyllemi                        të bëheshim; të mbylleshim

ju           të bëheni; të mbylleni                          të bëheshit; të mbylleshit

ata/ato të bëhen; të mbyllen                              të bëheshin; të mbylleshin.

                                                   mënyra kushtore

                                                      koha e tashme

unë    do të bëhesha; do të mbyllesha;        ne do të bëheshim; do të mbylleshim;

ti         do të bëheshe; do të mbylleshe;        ju do të bëheshit; do të mbylleshit;

ai/ajo do të bëhej; do të mbyllej                    ata/o do të bëheshin; do të mbylleshin.

Nga tabelat e mësipërme shohim se mbaresën -hesh e ka vetëm veta e dytë në numrin njëjës të kohës së tashme si në mënyrën dëftore, ashtu edhe në mënyrën lidhore si dhe në vetën e dytë numri njëjës të kohës së ardhshme të mënyrës dëftore. Në vetën e tretë njëjës ka tjetër mbaresë dhe jo ato mbaresa që janë paraqitur në fragmentet e fotove të mësipërme. Më poshtë po paraqesim edhe disa shembuj me foto fragmentesh të ndryshme me përdorime të gabuara edhe me folje të tjera dhe ia lë në dorë lexuesit që t’i bëjë analizat dhe konkluzionet.

folje me përdorim të gabuar 3

folje me përdorim të gabuar 4folje me përdorim të gabuar 5folje me përdorim të gabuar 6

Megjithëse mund të paraqitja edhe shumë shembuj të tjerë, mendoj se mjaftojnë këto shembuj sa për ta kuptuar se aty nuk paraqitet vetëm për ndonjë folje të veçantë duke krijuar idenë e një tradite të krijuar në mënyrë të gabuar.

HESHTJA E HISTORISË PËR ZADRIMËN

thumbnail_IMG_1297 (1)

Një mik i imi, mjeshtër fotografie, pak para disa ditësh më postoi një fotografi mjaft nostalgjike për mua, por që nga ana tjetër mbart mjaft histori mbi veten e saj. Mjeshtri i magjishëm Llesh Prendi me një shkrepje intuitë ka skalitur në celuloid një foto-histori me vlera të jashtzakonshme. Ajo godinë që paraqitet në atë foto të thjeshtë, por me vlera të magjishme dokumentare ka qenë shkolla e vjetër e Dajçit ku me qindëra djem e vajza, të rinj e të reja, burra e gra të moshave të ndryshme u ulën në bangot e saj dhe u brumosën me edukim e dije shkencore që nga parashkollorët e deri në nivelet e arsimit të mesëm e shumë prej tyre drejt arsimit të lartë në universitetet e vendit e të huaja duke u specializuar në fusha të ndryshme të dijes e të jetës duke spikatur dukshëm si intelektualë të dobishëm për shoqërinë. Aty, me shumë përkushtim, punuan dhe dhanë kontributin e tyre në fushën e dijes dhe të edukimit edhe një plejadë prej dhjetëra e qindëra mësuesish nga Dajçi, por edhe nga i gjithë rrethi i Lezhës dhe i Shkodrës si dhe nga rrethe të tjera deri edhe nga Vlora e largët.

Fotografia është marrë aty nga fundi i viteve ’80 të shekullit të kaluar dhe tregon ndërtesën e shkollës së vjetër të Dajçit të Zadrimës disa ditë, ndoshta edhe orë para se të fillonte procesi i shembjes së saj. Nuk e di se çfarë mund të ketë zënë vend në hapësirën që dikur zinte ajo ndërtesë, ndoshta në një pjesë të asj hapësire mund të ketë zënë vend ndonjë ndërtesë tjetër, ose ndoshta është ndonjë vreshtë apo ndonjë pemtore a diçka tjetër, por di të them se kur ishte në këmbë, zinte një sipërfaqe mjaft të madhe dhe kishte përveç një korridori të gjatë e mjaft të gjerë mu në mesin e saj fund e krye, kishte dhjetë klasa të mëdha dhe dy dhoma më të vogla që ishin dhoma e mësuesve dhe drejtoria e shkollës. Kishte dy hyrje, njëra në perëndim në pjesën ballore dhe e dyta në drejtim të jugut në mesin e ndërtesës. Edhe kjo hyrje lidhej me pjesët e tjera të brendshme dhe me korridorin gjatësor me një korridor mjaft të gjerë që dilte përballë drejtorisë dhe dhomës së mësuesve.

I bëra një përshkrim disi të hollësishëm kësaj ndërtese, pasi jo gjithmonë dhe jo kryesisht ajo ka qenë ndërtuar për të qenë godinë e një shkolle të caktuar. Sipas gojëdhënave, ajo ndërtesë ka qenë godina e garnizonit turk në epokën e Perandorisë Osmane dhe populli i zonës e ka quajtur atë godinë “Sarajet e turkut”, pasi atë e patën ndërtuar turqit si kazermë të ushtrisë së tyre të dislokuar aty, për vite e vite me radhë, ndoshta edhe shekuj, kjo lë vend për t’u gjurmuar dhe saktësuar mbi bazë dokumentash që mund të ekzistojnë në arkivat e shtetit turk.

E cilësova edhe më sipër se ajo foto mbart shumë nostalgji për mua, pasi aty e nisa pothuajse karrierën time si mësues dhe punova me mjaft përkushtim në dy periudha mjaft të rëndësishme të jetës sime. E para qe periudha kur sapo kisha dalë nga bangot e shkollës dhe po hidhja hapat e para në jetën time si mësues, hapat me të cilat do ta formoja fuqishëm bazën time profesionale dhe kryesisht nga shtatori 1969 deri në tetor 1972 kur do të transferohesha për në Blinisht e prej aty në shërbimin ushtarak. Periudha e dytë i përket kohës kur tashmë unë i kisha kompletuar edhe bazat shkollore e studimore, pasi i kisha përfunduar edhe studimet universitare. Gjithashtu edhe nga ana profesionale isha edhe më i konsiliduar e me mjaft produktivitet. Kjo përiudhë i përket: shtator i vitit 1985 deri në shtator 1999 kur u shkëputa për fare nga arsimi.

Në periudhen e parë pata mjaft kolegë e kolege, shokë e shoqe pune me shumë përvojë dhe mora mjaft eksperiencë pune duke i pasur si modele të shkelqyera në procesin e mësimit dhe të edukimit. Aty kishte mësues që spikatnin mbi të gjithë mësuesit e rrethit të Lezhës dhe këtu nuk mund të rri pa përmendur mësuesen e talentuar Fatbardha Mileti, një mësuese e shkelqyer që arriti të bënte epokë aty, por që pati fatin e saj të keq, jo vetëm të mos e konsideronin për vlerat që kishte e transmetonte edhe në punën e saj, por edhe ta përçmonin dhe së fundi ta përjashtonin për më absurdin faj të saj, se ishte mbesa e ish-prefektit të dikurshëm të Tiranës. Ajo kishte arritur të bënte një kabinet biologjie jashtzakonisht të pasur që do t’ia kishte zili edhe një universitet i asaj kohe, lë pastaj shkollat e të gjithë rrethit të Lezhës. Në vitin 1972 arriti ta fitojë olimpidën e biologjisë me nxënësit e klasës së tetë në shkallë republike duke zënë vendin e parë për zonën e Veriut dhe kjo nuk ishte pak për një shkollë fshati siç ishte ajo e Dajçit duke triumfuar mbi shkolla me mjaft emër edhe të qyteteve të mëdha të vendit. Tri vjet më vonë do ta largonin nga puna me një përçmim e përbuzje të neveritshme nga elitat drejtuese të partisë komuniste të asaj kohe e ashtuquajtura parti e punës, si të ishte një leckë e një person që kishte tradhtuar keqas atdheun, apo si një kriminele e dorës së parë kur ishte veç një mësuese që gëzonte dashurinë maksimale dhe respektin e veçantë të të gjithë nxënësve të saj dhe mirënjohjen e thellë të popullatës së zonës së Dajçit dhe fshatrave përreth.

Por nuk ishte veç kjo mësuese e atyre viteve që spikati në atë shkollë. Aty pati mjaft djem e vajza vendas dhe të ardhur nga të gjitha anët e vendit, por sidomos nga Lezha e Shkodra që spikatën me punën e tyre shembullore. Do të ishte e pamundur t’i përmend të gjithë sa ishin dhe punuan aty në atë kohë, më parë e më pas, madje do të ishte e padrejtë të përmendja ata që i kam njohur më nga afër e të lë pa përmendur shumë të tjerë që kanë punuar aty me përkushtim më parë, ose edhe sot në shkollën e re, pasi historia e asaj shkolle është sot 118-vjeçare që nga momentet e hapjes së saj nga patrioti i shquar Dom Ndre Mjeda në vitin 1902. Pra, a mund të përmendet ajo plejadë e tërë mësuesish prej qindra vetësh që punuan aty. Besoj kushdo e merr me mend se është gati e pamundur kjo gjë.

Shkolla, sigurisht, që kur u hap për herë të parë nga i madhi Ndre Mjeda dhe që në nder të tij ajo sot e gëzon plot madhështi emrin e themeluesit të saj të lavdishëm, nuk u hap në atë ndërtesë, pasi do të kalonin të paktën edhe nja dhjetë apo dymbëdhjetë vite të tjera që do të funksiononte si “saraje të turkut”. Ajo do të fillonte në shtëpinë e një fshatari aty afër qelës së Dajçit. Unë pata fatin ta lexoja historikun e shkollës së Dajçit, historik të krijuar aty nga vitet ’80. Aty nga vitet e para ’80 punoja si mësues në shkollën e mesme të bashkuar të Kalivaçit dhe ma ngarkojnë si detyrë që të shkruaja historikun e asaj shkolle. Meqenëse nuk kisha ndonjë eksperiencë të posaçme për hartimin dhe shkrimin e një historiku shkolle, ma rekomandojnë historikun e shkollës së Dajçit dhe mora “leje krijimtarie” e shkova dhe e vizitova shkollën time të dikurshme. Drejtori i asaj shkolle të asaj periudhe, Latif Muhja, me shumë respekt e bujari ma lejoi mundësinë që ta lexoja dhe ta shikoja me vëmendje e të mbaja shënime të posaçme për kapitujt dhe të dhënat. Ishte një historik i detajuar me shumë kujdes e përkushtim, megjithëse jo i plotë me të dhëna konkrete për plejadën e mësuesve që kishte punuar aty. Aty thuhej sesi ishte hapur dhe si Ndre Mjeda vinte na Kukli çdo ditë dhe mësonte fëmijët e Dajçit e nga ata nxënës dolën mjaft figura të shquara ku mund të veçojmë vëllezërit Gjon e Nikollë Gazulli, martirët e fesë të ekzekutuar përkatësisht me varje nga regjimi mbretëror i Ahmet Zogut dhe me pushkatim nga diktatura komuniste e Enver Hoxhës. Pas Ndre Mjedës, si mësues pasues ishte Kolë Zezaj dhe historia vazhdonte më tej. Mjerisht sot ai historik i mirëdetajuar nuk gjendet gjëkundi dhe shkolla e Dajçit mbetet sot pa historinë e saj të shkruar.

Fotoja që shikoni aty më poshtë, është fotoja në fjalë, një foto që mbart mbi vete dy histori mjaft të spikatura për Dajçin e Zadrimës. Histori e dy periudhave. Atë të periudhës së dytë, të funksionimit të saj si vatër e dijes dhe të edukimit, sapo e paraqita shkurtazi pak më sipër. Historia e periudhës së parë, ajo e ndërtimit dhe e funksionimit të asaj ndërtese që fotoja paraqet, është historia ndërtimi nga qeveria turke e Periudhës së Pushtimit Osman të Shqipërisë dhe funksionimit të saj si kazermë e garnizonit turk. Por ka edhe një histori edhe më të trishtë, atë të një lufte të përgjakshme mes forcave turke të dislokuara aty dhe të ardhura nga Bushati e nga Shkodra dhe të ushtrive serbe të zbritura nga malet e Mirditës e kryesisht nga malet që rrethonin Zadrimën; Vela dhe Kreshta. Këtë histori pakkush e di, madje, as historia sot nuk e pëshkruan

Lleshi-Shkolla e vjetër e Dajçit në vitet '80Foto dokument. Shkolla e vjetër e Dajçit në fund të viteve ’80 para se të shembej. Aty, siç e cilësova edhe më sipër, pata nderin dhe fatin që në dy epoka të ndryshme të jetës time, të isha pjesë e asja plejade të madhe mësuesish.

Ajo ishte një luftë mjaft e përgjakshme, ndër më të përgjakshmet që sytë e shqiptarëve kishin parë gjer atë kohë, por, për çudi, historia nuk e përfshin pothuajse fare. Ajo ishte një luftë mes dy forcash pushtuese dhe deri këtu e mirëkuptoj historinë që nuk e ka marrë edhe aq në konsideratë, por ishte një luftë që ndikoi së tepërmi, jo vetëm në jetën e popullatës së zonës, por edhe në ndërgjegjen e memorien e saj. Ndikoi në jetën e popullatës, se pas asaj lufte të përmasave të jashtzakonshme, në Dajç dhe në krejt zonën e Zadrimës nuk pati më këmbë turku e kjo nuk ishte pak për popullatën që po merrte frymë më lirshëm se më parë. Nuk pati as këmbë serbi aty pas asaj kasaphane të paparë ndonjëherë. Pra edhe kjo ishte mjaft për popullatën.

Ndikoi në ndërgjegjen dhe memorien e popullatës, se përmasat e saj u përcollën përmes tmerrit e llahtarit dhe do të linte gjurmë të pashlyeshme për një kohë të gjatë, sidomos tek ajo pjesë e popullatës që e jetoi atë kohë. Unë kam pasur fatin ta kisha dëshmitarin okular të asaj lufte, gjyshin tim i cili shpeshherë më ka përcjellë të gjalla panoramën e asaj lufte. Ai ka qenë rreth moshës 14 vjeç kur ajo luftë u zhvillua dhe aq sa ai kishte parë e dëgjuar, ishin mjaft reale dhe me vërtetësi përfekte. Gjithnjë tregonte data, ditë dhe orë të caktuara, por unë asokohe, i pavëmendshëm dhe i pamotivuar sa duhet për të mbajtur shënime, nuk i fiksova ashtu si duhet dhe sot përpiqem ta shtrydh kujtesën time për të riprodhuar ato që ai m’i tregonte me aq realizëm dhe plot kolorit.

Unë nuk jam një historian i mirëfilltë që ta paraqes historinë e Luftës Serbo-Turke të Dajçit mbështetur në fakte e të dhëna nga historia e kronikat e kohës, në qoftë se ato ekzistojnë, por po e paraqes atë ngjarje nëpërmjet kujtimeve mjaft të freskëta të gjyshit tim, Zek Shtjefni(Gjokhilaj), por mjerisht nuk mund të pretendoj t’i mbaj mend me ekzaktësi datat e ditët kur ato ngjarje ndodhën, edhe pse ai m’i kishte thënë me ekzaktësi dhe përpikmëri të admirueshme. Mendoj se ishte prenverë, ndoshta e vitit 1912, kur një ditë ushtritë serbe u varën poshtë malit të Velës dhe Kreshtës dhe në një buzëmbrëmje u dislokuan në Kodhel. Në shtëpinë e kushëririt të gjyshit tim, Zog Bardhit, që ishte ngjitur me kullën tonë, ishte vendosur shtatmadhëria e ushtrisë serbe e kryesuar nga Feldmarshalli i cili nxori urdhërin që menjëherë popullsia ta braktiste fshatin duke paralajmëruar luftë të madhe dhe gjakderdhje të paparë që mund të vinte edhe deri aty në Kodhel që të paktën ishte nja 5km larg nga garnizoni turk i dislokuar tek sarajet e turkut në Dajç, d.m.th. tek ajo ndërtesë që më vonë do të kthehej në shkollë fshati. Forcat serbe numëronin rreth 6 mijë ushtarë dhe oficerë, ndërsa ushtria turke, sipas të dhënave, apo hamendësimeve të popullatës i kapte të 10 mijë vetët sa ishin aty dhe të ardhura me të shpejtë nga Bushati e Shkodra. Pra, ajo mizëri ushtarësh nga të dyja palët, ishte e nënkuptueshme se do të kishte një fushbetejë me një shtrirje mjaft të madhe e mund të vinin edhe deri në Kodhel, prandaj masat duheshin marrë nga ana e popullsisë vendase. Po kështu, edhe popullsia e Dajçit, duke e nuhatur atë luftë të përgjakshme me përmasa katastrofike, ishte shpërngulur dhe kishte kapur malin e Nënshatit dhe Shitën e Hajmelit. Banorët e Kodhelit u strehuan në Rregën e Kishës dhe qëndruan aty për afro tri ditë deri sa u shua çdo gjurmë e asaj lufte.

Sulmi i ushtrisë serbe që ishte afruar që gjatë natës pa u ndjerë mu tek brigjet e lumit Gjadër që asokohe nuk ishte i kalueshëm lehtësisht dhe pa zbardhur drita nisi me një batare të madhe armësh të shkrepura në drejtim të sarajeve dhe llogoreve turke. Lufta u bë e përgjakshme dhe e menjëhershme, por siç thamë, lumi Gjadër ishte një pengesë e madhe për përparimin e ushtrisë serbe. Pas lufte u përhap legjenda se oficerët serbë kishin vrarë ushtarët e tyre e i hidhnin në lumë për ta bërë si urë kalimi me trupat e atyre ushtarëve, por ky ishte thjesht një hamendësim i pavërtetuar e s’kishte si të vërtetohej, se askush nuk kishte qenë aty për ta parë një gjë të tillë me sytë e vet. Po një fakt ekzisronte ama, se, pasi lufta kishte përfunduar, lumi Gjadër në një segment gjatësie mjaft të konsiderueshëm ishte mbushur plot me kufoma dhe jo vetëm nga uniformat serbe, por mjaft edhe me uniforma turke. Megjithatë, një thënie të tillë e gjejmë edhe në ndonjë kronikë dhe në shkrimin: “Kasaphana e ushtrisë serbe në Bërdicë, më 9 shkurt 1913”, Perparim Rexhepaj, pasi përshkruan me imtësi rrethanat e sulmit të ushtrisë serbe për të ndihmuar ushtritë malazeze në marrjen e qytetit të Shkodrës, konstaton:

“ Toka pranë telave me gjemba, në shumë raste, ishte me gropa të thella të mbushuar me ujë dhe llucë. Disa gropa ishin aq të thella, sa luftëtarët duhet ti mbushnin me trupat e tyre që të kalonin të tjerët.”

Pra edhe mundet të ketë ngjarë ashtu edhe në Dajç, ku i dihet, por gjithsesi, thënia përsëri mbetet në kufijtë e legjendës dhe të gojëdhënës përderisa nuk kemi ndonjë të dhënë konkrete me kronika të shkruara që nuk e dimë në ekzistojnë realisht ose jo e kjo mbetet për t’u vertetuar.

Ashtu siç e cilësuam edhe më sipër, ajo luftë gjigande mes dy ushtrive me numër mjaft të madh forcash, sigurisht që fushbetejën do ta shtrinin në një territor mjaft të gjerë që do ta përfshinte të gjithë Dajçin, së paku. Lufta u bë nëpër sheshe e kodra, u bë nëpër rrugë e rrugica dhe në çdo lagje të fshatit, madje edhe brenda shtëpive. E ruaj mjaft mirë në kujtesën time që gjyshi im më kishte treguar se brenda shtëpisë së Gegë Llesh Milotit, në çordakun e asaj shtëpie, kishin gjetur dy kufoma të kapërthyera me njëra-tjetrën, ashtu siç ishin vrarë bajonetë më bajonetë, e sa e sa të tjerë nga të dyja palët e ushtrive të vrarë në rrugë, në cep të ndonjë oborri, në ahure bagëtish e kudo, puthuajse në çdo pëllëmbë të territorit të Dajçit. Lagjja e Milotëve ku ishin gjetur ata dy ushtar të dy ushtrive kundërshtare të kapërthyer, ishte gati dy kilometra larg nga sarajet e turkut dhe nga brigjet e Gjadrit, prandaj ishte e kuptueshme se kishte pasur mjaft mësymje dhe kundërmësymje gjatë atyre dy ditëve lufte të përgjakshme.

Pas tri ditësh, kur të gjitha krismat dhe poterat e luftës kishin pushuar, ishte dhënë thirrja që kush ishte banor i zonës prej 14 deri më 70 vjeç të shkonin në fushën e betejave dhe të mblidhnin kufomat e t’i varrosnin ku dhe si të mundnin. Edhe kjo punë zgjati në mjaft kohë dhe rrezikonte të përhapej ndonjë epidemi mortaje e kolere me pasoja të pakthyeshme. Pamjet ishin mjaft të llahtarshme, por nuk kishte më kohë për panik e analiza e bilanca lufte, por me sa mundën, të gjithë sa ishin burra nga e gjithë Zadrima shkuan aty dhe hapën varre të mëdha sa mund të zinte grupe ushtarësh, ashtu siç i gjenin, pa marrë parasysh se ishin turq, apo ishin serbë, i varrosnin në varre të përbashkëta. Nuk pati kush mundësi të përcaktonte numër të vdekurish, por nuk u gjenden, gjithashtu, as të mbijetuar.

Thuhej se nuk kishte mbetur këmbë turku dhe as serbi pa u vrarë, por mendoj se mund të kishin mbetur edhe pa u vrarë dhe kishin marrë ikën nga kishin mundur të mbeturit gjallë, megjithëse askush nuk i pa të mbijetuarit e asaj lufte kasaphanë. Ndoshta edhe pse askujt nuk ia mbante të dilte e të bënte sehir në atë gjurulldi, por mendohet se edhe në kishin shpëtuar pa u vrarë, mjaft pak kishin shpëtuar nga të dyja ushtritë. Fushbeteja fliste për një shfarosje masive.

Një gjë dihet saktë. Pas asaj kasaphane, në Dajç nuk mbeti më asnjë këmbë turku e as serbi e as u kthyen më aty. Godina e sarajeve të turkut mbeti për një kohë bosh dhe ato gjëra që kishin mbetur aty e armatimet e gjetura aty e në fushëbeteja u morën nga popullata vendase dhe e zonës që kishin shkuar atje të varrosnin të vrarët dhe të parandalonin një katastrofë humane të pashmangshme.

Besoj se, aq sa paraqita më sipër, kishte përmasa aq të mëdha sa nuk mund të kalonte ashtu në heshtje, të paktën nga kronikat e të dyja kancelarive përkatëse dhe duhet të gjendet material i bollshëm dhe i mirëdetajuar, por mjerisht historia e vendit tim nuk e përmend pothuajse fare. Nga kjo, mendoj se pakkush në Dajç, por edhe në zonë di për këtë betejë të përmasave kolosale, veç në mos qofshin pak individë si unë që patën fatin ta dëgjonin me veshët e tyre direkt nga gojët e atyre që e përjetuan ankthshëm atë kohë të përgjakshme. Historia ka heshtur dhe hesht ende për ta vënë në qendër të kujtesës sonë kombëtare. E mirëkuptoj historinë, pasi kjo betej, pavarësisht përmasave të saj, nuk ishte mes shqiptarëve dhe pushtuesve, por mes vetë palëve pushtuese dhe për qëllimet e tyre e në kurriz të interesave tona kombëtare, por ama, duhet përmendur si fakt që u zhvillua në territorin shqiptar, por edhe për vetë ngarkesën e rëndë psikologjike që rëndoi tek popullata e zonës sonë.

Meqenëse nuk i përkas fushës së historisë, kam pyetur shpesh historianë të epokave të ndryshme se mos kanë ndonjë informacion të detajuar, por jo vetëm të detajuar që nuk kishin, por nuk e kishin as edhe informacionin më të vogël. Por dikur, kur unë lexoja veprat e Ali Abdihoxhës “Një vjeshtë me stuhi” si dhe “Tri ngjyrat e kohës” në njërin prej tyre dhe ka mundësi tek ky i fundit, nuk jam plotësisht i saktë, pasi ka mbi 40 vjet që e kam lexuar, njëri nga personazhet e romanit, një djal beu i shkolluar jasht vendit, po merrej me studimin e Luftës Serbo-Turke të Dajçit dhe kjo përmblidhej veç me një frazë të shkurtër. Nuk është gjë për t’u çuditur, pasi kjo mund të kishte qenë si pronë e bagazhit të njohurive të autorit që kishte studjuar në Universitetin “Maksim Gorki” të Rusisë dhe atje mund ta kishte mësuar si histori të asaj ngjarjeje.

Po historia shqiptare, të paktën në nivelet e shkollave të larta pse hesht totalisht? A nuk do të ishte mjaft me rëndësi të transmetohet historia e vendlindjes tek nxënësit e shkollave të zonës së Zadrimës dhe të ruhet në kujtesën e popullatës sa më gjatë që të ishte e mundur, jo për simpati e antipati për njërën palë, apo tjetrën, jo për lavdi të njërës apo të tjetrës palë, se kjo nuk na intereson fare, pasi të dyja palët ishin pushtues të vendit tonë dhe si pasojë kishin dhe meritonin urrejtjen dhe përbuzjen e thellë të popullatës, por për atë pjesë që i takon kujtesës së popullit tonë e sidomos të Zadrimës në përgjithësi e Dajçit në veçanti.

Po, e mirëkuptojmë historinë, po qe se bëhet fjalë se aty u ndeshën dy ushtri të huaja që kishin ardhur për ta pushtuar Shqipërinë dhe u ndeshën mes vetës së tyre veç për të grabitur tokat tona dhe nuk ia dolën, ose fundja e bënë betejën diku jasht atdheut tonë. Por si ta harrojmë faktin se në ushtrinë turke kishte shumë djem nënash shqiptare dhe se turku nuk kishte si t’i kishte thjesht robot të krijuar prej tij, a, fundja, të gjithë të ishin turq, apo ushtarë të rekrutuar nga vende dhe popuj të tjerë. Por ne mund të sjellim një fakt tjetër mjaft domethënës, sidomos nga kronika: “Kasaphana” e ushtrisë serbe në Bërdicë nga autori i lartpërmendur Përparim Rexhepaj i cili konstaton se:

“Sipas gazetarit serb Jasha Tomiq, i cili ka qenë dëshmitar okular, ushtarët serbë, të tmerruar dhe të zënë në befasi, ja filluan në kor një ulurime kobzezë “Lele, kuku majko za mene”°.Redifët shqiptarë (rezervistët dibranë, devolli dhe elbasanli,) si dhe nizamët u hodhën në kundërsulm, duke i goditur nga krahët dhe nga prapa ushtarë serbë, të mbërthyer nga paniku…..Një numër ushtarësh serbë të plagosur u vranë nga redifët në vend, për shkak të urrjejtjes, që kishin krijuar luftëtarët shqiptarë për serbët nga masakrat e tyre në Kosovë e Shqipëri. Për hakmarrje, forcat serbe vranë dhe shkuan në bajonetë të gjithë banorët shqiptarë që gjetën në Barbullush.” Pra kjo është një dëshmi tjetër se bilancët tragjike kishin rënë edhe mbi popullin shqiptar, se mund të jenë vrarë me qindra djem e burra shqiptarë, pavarësisht se për llogari të kujt luftonin e ndoshta kishin shkuar edhe si rezervistë duke u bërë palë me ushtrinë turke për të mos e lënë atdheun në duart e një pushtuesi të ri e ndoshta nuk kishin shkuar aty për të mbrojtur Turqinë dhe as islamin, pasi më poshtë do të shohim se edhe klerikët katolikë shqiptarë do të bashkëpunonin me qeverinë dhe forcat turke për të mos e lënë Serbinë dhe Malin e Zi ta pushtonin e ta copëtonin Shqipërinë. Por edhe masakrat e serbëve ndaj popullatës vendase duhet të merren në konsideratë.

Po, e mirëkuptojmë historinë, edhe veç për aq sa mund ta mirëkuptojmë për këtë ngjarje, por historia ka heshtur edhe për shumë luftëra dhe përpjekje të përgjakshme që Zadrima ka pasur e zhvilluar kundër pushtuesve në të gjitha kohërat, madje edhe aty tek ato saraje, siç do ta trajtojmë pak më poshtë. Po, fundja, pse ka heshtur edhe për këto dhe që në diapazonin tim të dijeve nuk janë të pakta?

Po, e mirëkuptojmë historinë, po qe se nuk ka pasur ku t’i vjelë faktet, të paktën për ta përmendur qoftë edhe shkarazi. E unë e di fort mirë se historia nuk bazohet në folklor e gojëdhëna për t’u shkruar, megjithëse shpeshherë edhe aty është mbështetur, kur nuk ka pasur kronika e kronikanë e këtu mund t’ju sjell veç një shembull të thjeshtë. Mbi 12 shekuj para Lindjes së Krishtit u bë Lufta dhjetëvjeçare e Trojës e atëherë askush nuk i pati shkruar, veçse historia u bazua mbi kënget epike të Homerit. Po në fakt, ngjarjet e Luftës serbo-turke të Dajçit nuk i përkasin një epoke shumë të largët, nuk i përkasin antikitetit kur ende askush nuk dinte të shkruante e të lexonte dhe që t’i evidentonte, por nuk mund ta pranoj kur ato ngjarje ndodhnin, Dajçi kishte një shkollë të tijën që po nxirrte figura mjaft të spikatura të dijes e kryesisht të fesë që edhe mund t’i kishin shënuar, veç mos ndoshta për kohërat që do të vinin, feja do të bëhej shkas që që të përbuzej popullsia aty nga regjimet që do të vinin më pas në këto 100 e ca vitet e mëpastajme e kjo u demonstrua me ekzekutimet me varje e me pushkatim të dy figurave të shquara të Dajçit nga regjimi mbretëror dhe më pas tij ai diktatorial i Enver Hoxhës.

Por ne nëpër shkollat shqiptare mësuam edhe historitë e vendeve dhe popujve të tjetër të botës, për betejat që u zhvilluan atje në kohë e epoka të ndryshme e nuk e kuptoj pse nuk mund të dinim pak më shumë se çfarë konkretisht kishte ndodhur në vendin tonë. Po kështu, edhe kronikat e kronikanët ekzistonin, ishin të gjallë, ishin dëshmitarët më të përpiktë të atyre ngjarjeve mjaft të bujshme dhe mjaft tronditëse për popullin e Zadrimës e më gjerë. Po për faj të kujt po mohoheshin? Mendoj se ishte vetëm një faj që ekzistonte dhe ky ishte veç fakti se e gjithë Zadrima, por edhe Mirdita i kishin qëndruar të pamposhtur pushtimit turk e nuk kishin pranuar ta këmbenin krishtërimin me islamin. Nuk dua të bëj aludime të gabuara, por logjika aty të çon, pasi në Zadrimë e në Mirditë u bënë mjaft kryengritje me armë në kohën e pushtimit turk dhe mjaft të kujtojmë se kurrë pushtuesi turk nuk arriti të futej në Mirditë, as me ushtarë e as me fe. Po kështu edhe në Zadrimë, edhe pse kishte arritur të hynte me ushtri, por jo pa gjakderdhje, kurrë nuk arriti të depërtonte me fe dhe Zadrima mbeti gjithnjë katolike e me moton “Për fe e atdhe!”. Regjimet që pasuan e sunduan në shekullin e kaluar nuk e donin fenë e krishtërë e në veçanti fenë katolike, se ndryshe nuk shpjegohet që vetëm nga një fshat i Zadrimës u ekzekutuan ata dy priftërinj të dalë nga dera e përmendur e Gazullorëve, por edhe nga fshatrat e tjerë të Zadrimës e që këtu mund të përmend mjaft prejt tyre.

Veç të mos harrojmë se ishin pikërisht figurat më të shquara të fesë katolike në Veri të Shqipërisë që u vunë në krye të lëvizjeve patriotike në luftën për liri e pavarësi dhe organizuan mjaft kryengritje popullore me armë kundër çdo pushtuesi të të gjitha ngjyrave që qenë: turq, malazezë, serbë, austriakë, bullgarë, apo italianë e kjo ka qenë e mirëparaqitur dhe e shkruar nëpër materialet kishtare, apo të shoqatave të tyre fetare siç ishte ajo e françeskanëve me organet dhe shkrimet e tyre, jo vetëm fetare, por edhe shoqërore e politiko-patriotike për kohën kur vepruan e ushtruan ndikimin e tyre të gjithanshëm. Regjimi diktatorial komunist që u instalua në Shqipëri pas Luftës së Dytë Botërore, jo vetëm nuk i mori në konsideratë ato shkrime e kronika, por bëri çmos që me inkuizicionin e tërbuar që ushtroi që në fillimet e sundimit të tij, i shkatërroi, i dogji dhe shkruesit e tyre i ekzekutoi me pushkatim a më e lehta, me burgime të gjata ku një pjesë e mirë e tyrja nuk doli gjallë nga ai ferr komunist ku i kishin dërguar. Megjithatë, atyre flakëve të inkuizicionit komunist diçka shpëtoi dhe që nga hiri i atij zjarri arrijnë të flasin sadopak për historinë.

Sot ka mjaft dëshmi të ruajtura në mënyrë klandestine për kronikat e kohës nga autorë të ndryshëm dhe mund të paraqes këtu para jush mjaft syresh, po sa për një ilustrim të thjeshtë nga shkrimi i At Vitor Demaj ofm, me një analizë disi të hollsishme për kronikat e At Justin Rrotës, po shkëpus e paraqes këtë fragment:

“Ndërmarrja për me shkrue këto kujtime për Át Justinin nuk qe e lehtë, tue e pá rrethanat në të cilat shkroi Ati Françeskan, e sidomos tue pasë parasysh edhe se çështja e rrethimit të Shkodres âsht trajtue shumë herë në mënyra të njëanëshme e subjektive që nuk pasqyronin aspak ngjarjen reale e historike të atyne muejve. Qe, pse, bash në parathanjen e librit Át Justini shkruen tue largue prej sish çdo hije dyshimi për njianëshmëni: “Ndërkaq, na prej anet sanë, tue krye këtu detyrën e kronistit të ndërgjegjshëm, do të mundohemi ndër shprehje gjithkun të diftohemi sa ma objektiv, të drejtë e të paanshëm, sidomos në theksimin e ngadhnjëmevet të të dyja palëvet.” (Po aty, fq. 19).”

Siç shihet, vetë analisti i shkrimeve dhe kronikave të të ndriturit At Justin Rrota e vë theksin se historia “âsht trajtue shumë herë në mënyra të njëanëshme e subjektive që nuk pasqyronin aspak ngjarjen reale e historike të atyne muejve.” . Të gjithë këtu mund të konstatojmë se historia është shkruar jo sipas kronikave reale, por sipas dëshirave e porosive të atyre që kanë dashur të paraqitet pikërisht ashtu siç është paraqitur. Dhe unë, do ta sjell këtu para jush atë histori reale qoftë duke u mbështetur tek ato kronika të shkruara në kohë reale, megjithëse nuk pretendoj se mund ta bëj në mënyrën më shteruese.

At Justin Rrota na jep edhe një dëshmi të atyre ngjarjeve që unë i kam dëgjuar disa herë nga goja e gjyshit tim, po nuk pretendoj se ai i kishte shkruar me aq imtësi dhe të ishte ndalur ta trajtonte me themel. Megjithatë, në një kronikë të tij në formën e ditarit ai shkruan:

“E prende, 22 nanduer 1912.

Serbët në Dajç të Zadrimës

Ndërsa veshët e të rrethuemvet ránë diçka në fashë, prejse përnjëherë u duk se prani gjithkahë bombardimi, sod prap filloi me u ndie pushkë e top andej kahë Bardhanjorët.
Njëkohësisht, turku edhe prej kodravet të Bërdicës i drejtoi të gjuemet e topavet ushtrís s’anmikut, që synonte me i bá rrethin qytetit të Shkodrës kahë jugu. Artileria ngjati veprimet strategjike të vetat gati gjithë ditën e lume.
Moti i mirë, si pisha. Malazezët kambë-kambë njëmend, por shtýhen tue zanë pozicjone luftarake maje kodrinash, ku nemose s’janë në rrezik me u mbytë prej ujnash e kënetash e baltash.
Mbramë serbët kanë mbërrijtë deri në Dajç të Zadrimës. Lajmin ma i pari e pruni në qytet telegrafisti, i cili kishte pasë ikë si tinëz prej atij katundi. Njëherit ai bani me dijtë edhe, se telegrafa me Shkodrën kishte punue deri në ma të mbramin ças që e kishte lanë zyren.” .

Nuk mund të them me ekzaktësi se aty bëhet fjalë për të njëjtën ngjarje që kam shtjelluar më sipër apo për një moment tjetër, pasi nuk mund të pretendoj se i kam mbajtur mend me ekzaktësi në ka qenë pranverë, apo vjeshtë kur në Dajç u zhvillua ajo betejë e përgjakshme, po asokohe edhe sot po ashtu, i besoja dhe i besoj plotësisht tregimeve realiste të gjyshit tim, por jo edhe aq kujtesës sime për ta riprodhuar atë tregim të tij pas një gjysëm shekulli pa pasur shënuar qoftë edhe një germë të vetme për atë ngjarje të bujshme të fillimshekullit të kaluar. Gjithësesi, duke u mbështetur në shkrimet e Atit në fjalë, por edhe të të tjerëve, ka mjaft fakte të asaj lufte në Zadrimë, si edhe të qëndresës heroike të zadrimorëve. Në një vend tjetër At Justin Rrota thekson:

“Ma fort se kurrkun por, kazani âshtë tue vlue në fushën e Zadrimës. Aty flasin, se janë ngrehë shumë shoqní a komitete, pjesëtarët e të cilavet kanë bâ bénë e madhe, se duen me e pá Shkodrën të librueme prej malazezësh, e të bame kryeqytetin e Shqipnís së ré.”

Po kështu edhe në kohët e sotme janë shkruar e po dalin në dritë mjaft shkrime e studime për ato kohëra mjaft të trazuara për krejt shqiptarët. Kështu edhe Ilir Bytyçi- Historian, Përgjegjës për Trashëgimi dhe Muze në Ferizaj në një shkrim të tij të kohërave të fundit të titulluar: “Kriza e Perandorisë Osmane dhe rrethanat politike në Shqipëri deri në vjeshtën e vitit 1912” konstaton:

“Ndërkohë, në maj 1912 kryengritja kundër xhonturqve u shtri në zonën e Pejës, të Lumës, të Mirditës e të Zadrimës.”

Sigurisht, unë solla në kujtesën e lexuesit një ngjarje mjaft të bujshme që pakkush në kohët e sotme ka dëgjuar për të dhe desha ta atakoj historinë e njëanshme të shkruar me porosira dhe interesa të ngushta dhe mjaft intriguese e shumë dashakeqe. Por Zadrima ka pasur mjaft ngjarje të spikatura të qëndresës heroike, mjaft kryengritje dhe bëma të ndryshme nga individë e nga grupe kryengritësish në kohë dhe epoka të ndryshme e historia nuk ka dënjuar t’i paraqesë në kujtesën e brezave as në rang kombi e as në rang krahine. Më poshtë do të mundohem t’i paraqes në bazë gojëdhënash, faktesh e kronikash të shkruara sidomos ato më të spikaturat. Por së pari dua të theksoj këtu se në shumicën e tyre, sidomos të atyre të lëvizjeve kolektive popullore një rol të rëndësishëm luajti kleri katolik i zonës. Klerikët katolikë të të gjitha drejtimeve, u vunë në krye të këtyre lëvizjeve duke i frymëzuar dhe nxitur kryengritësit me parrullën: “Për fe e Atdhe!”. Kështu, duke u mbështetur në mjaft kronika të kohës, e shohim në shumë raste këtë rol të rëndësishëm që ata luajtën. Ja si shprhet At Justini në kronikat e tij:

“Ndërkohë po baheshin perpjekje të Arqipeshkvit të Shkodres Imz. Jak Serreqi me Hasan Rizan për të mirën e Shqipnisë si dhe për ngritjen e flamurit ne Kala të Shkodrës. Át Gjergj Fishta caktohet si ndërmejtës. “Ndër kondita tjera që i vente Hasan Rizás Arqipeshkvi, ishte kjo: të piqeshin një herë bashkë edhe të studjoheshin planet e mënyrën e veprimevet të kryengritjes. Në këte rasë do t’i jepej një sigurim popullit, se qeveria otomane ishte tue punue kështu për të mirën e dobín e Shqipnís; edhe si shenj dokumentár, Kryekomandanti do të ngrehte flamurin e Shqipnís në kështjellin e vjetër të Rozafatit, nën flamurin e Turkís. Hasan Riza Beu i pranonte këto propozime t’Argjipeshkvit, me të vetmin kusht, që malsorët katolikë shqiptarë të rrokshin armët kundra serbo-malazezësh. Detajet e veprimevet u lánë me u bisedue për një ditë tjetër në mjedis së kryekomandantit e të delegatit t’Argjipeshkvit. Ky përfaqesues i Argjipeshkvit ishte një ndër kryetarë Françeskaj (Gjergj Fishta). Takimi do të bâhej në një barakë të veçantë ndër kodrat e Dervish Tepes, mbasi ishte vendi ma i përshtatshëm për këso bisedimesh. Me 30 kallënduer pra, 1913, ditën e ejte, n’orën 15.30 do të vinte i naltpërmenduni përfaqesuesi i Françeskanëvet, P. Gjergj Fishta, në shtëpínë e Esat Pashës. Mendimi i Hasan Riza beut ishte, që kryengritja kundra serbvet të fillonte në jugun e Zadrimës, në katundin e Nenshatit, simbas instrukcjonevet të dërgueme prej si nga Shkodra.”

Edhe at Vitor Demaj në analizën që i bën veprës së At Justin Rrotës konstaton:

“Pushtimi i Malit të Zi në Shkodër nuk zgjati shumë. Pakënaqësia e parisë së Shkodrës dukej tashma për gjithë vend. Kleri katolik nga ana e tjeter organizonte takime, mbledhje për me e nxjerr Malin e Zi prej Shkodres, dhe për me e shpall Shkodrën kryeqytetin e Shqipnisë. Át Gjergj Fishta shkruen nji shkrim të posaçem në Hyllin e Dritës për me bâ Shkodres kryeqytet të Shqipnisë.

Prandej për me krijue nji idé të qartë për mbi rrethimin e Shkodrës gjatë viteve 1912-1913, libri i Át Justinit âsht mâ i miri sot për sot për shtjellimin me imtësi, në mënyrë origjinale e me besnikëri të atyne ngjarjeve që ende sot kanë peshën e tyne historike në jetën e Shkodrës.
Në keto pjesë të zgjedhuna të librit që po paraqesim për lexuesin del në pah pakënaqësia e populli dhe klerit katolik ndaj pushtuesve të rij. Në Troshan ku ishte edhe qendra ma kryesore e françeskajve në atë kohë u organizue nji mbledhje për dëbimin e malazezve, e kështu me e shpall Shkodren kryeqytet të Shqipnisë si dikur motit në kohën e mbretenve ilir.” dhe diku më poshtë:

“Ana e krishtenimit lëvizin e punojnë si nën dhé, tue u vû në përpjekje të padáme me fshatarët për rreth, ku thonë se kanë fillue kryengritje plot. Prap mandej, ka ardhë fjala këtu, se malsorët e Mbishkodrës kanë vrá nja 3 malazez. Këta, por sidomos Hoti e Kastrati, kanë çue fjalë, se janë gati me u ulë e me i rá Shkodrës, ditën që të marrin vesht, se qyteti i âshtë shenjue definitivisht me i mbetë Malit të Zí.
Ma fort se kurrkun por, kazani âshtë tue vlue në fushën e Zadrimës. Aty flasin, se janë ngrehë shumë shoqní a komitete, pjesëtarët e të cilavet kanë bâ bénë e madhe, se duen me e pá Shkodrën të librueme prej malazezësh, e të bame kryeqytetin e Shqipnís së ré. Ndërkaq por, qeveria provizore ban çmos, për me e shutitë këtê propagandë. Ka vû roje të madhe sidomos mbi gjithata që hýjnë e dalin prej urës së Bahçallekut.”….”Në Troshan prap âshtë tue u bâ këso ditësh një mbledhje e jashtëzakonshme, ku marrin pjesë qinda e qinda krenësh së popullit, disa Ipeshkëvîjsh, ndër të cilët i përmenduni e fort i njohtuni prej popullit, Imzot Prend Doçi, Abati i Mirditës. Ndër ta edhe shumë krenësh myslimanë nga Mati e Dibra; Të tanë një mendimi, me e shpallë Shkodrën si kryeqytetin e Shqipnís në veti.” (Át Justin Rrota, Ditët e mbrame të Turqisë në Shkoder ase rrethim i qytetit 1912-1913, Botime Françeskane, Shkodër 2010, fq. 182-183.)” Por këto levizje patriotike të klerit e sidomos të klerit katolik në asnjë kohë nuk u panë me syrin e mirë dhe aprovues në kohërat e mëvonshme dhe sigurisht as edhe në ato kohëra kur ngjarjet u zhvilluan, ndaj At Justin Rrota shkruan:

“Mbi tjerë, Kleri posaçe âshtë marrë më sý prej qeveriet. Disa prej fretënsh e priftënsh, tue e dijtë se janë vû si në shenj për ndiesí atdhetare që kanë diftue kurdoherë, mendojnë me u largue sa për një herë prej qytetit tinëz, natën, ditën a kurdo, ndërrue petkash, për mos me u njoftë.”

E megjithatë, në ato kohëra nuk u dëgjuan persekutime e përndjekje masive të tyre ashtu siç ndodhi në diktaturën komuniste. Ishte inkuizicioni komunist ai që i ndoqi e i përsekutoi ata e një pjesë të tyre, i përndoqi edhe për së vdekuri siç ishte rasti me At Gjergj Fishtën që ia zhvarrosën eshtrat dhe ia hodhën në lumin Buna, aq e madhe ishte ajo urrejtje që ushqente regjimi komunist i Enver Hoxhës për klerikët katolikë e në mënyrë të veçantë për fenë e krishtërë.

Historia nuk ka përfshirë dhe evidentuar edhe mjaft beteja të përgjakshme që janë zhvilluar në Zadrimë edhe mes kryengritësve zadrimorë e forcave turke në kohëra të ndryshme e një nga ato ishte edhe lufta tek Trapat e Rraboshtës e udhëhequr nga Llesh Pjetër Bajraktari mes kallmetorëve, rraboshtnjakëve, blinishtasve dhe shumë e shumë zadrimorëve të tjerë kundër ushtrisë turke që vinte nga Lezha për të shkuar drejt Dajçit, Bushatit e Shkodrës.

Bajraktari i Kallmetit me një kushtrim që lëshoi, u mblodhën rreth treqind burra nga ato fshatra që përmendëm më sipër e së bashku edhe me blinishtas e të tjerë zadrimorë, i zunë pritë ushtrisë turke për të mos e lënë të depërtonte në Zadrimë edhe me qëllime reprezaljesh e grabitjesh dhe i shkaktuan mjaft humbje asaj ushtrie. Dëshmitë për këtë betejë të përgjakshme kanë qenë të shumta, sidomos nga kujtesa popullore, por edhe nga këngët epike kushtuar kësaj ngjarjeje. Besoj se edhe kronikat e ndryshme duke përfshirë këtu edhe ato të klerikëve katolikë duhet të kenë pasqyruar mjaft material të pasur, veçse nuk janë evidentuar nga historia e sotme e njëanshme. Nga revista “Leka” e vitit 1937 në numrat VIII-XII kemi shkëputur këtë dëshmi:

“Luftim kah Lezhja v Me 21-V-12 i mrrijti urdhni nji kompanie kambësore e nj i grupit të gjendarve me u nisë prej Lezhjet e me xanë rrugen qi bashkon Lezhen me Kallmet e me ngulë mjes Zallit te Rroboshtes. Si u ngrehne çadrat, ushtarët turq u ulne me pushue. Pa pritë, prej Malit të Velës, qi i ban lmnorë zonës së pushtueme, nisne me u ulë në heshtim qinda e qinda kryengritës, qi në pak kohë kapne fushen, e kshtu, në sa ushtarët e shkretë, të shkyem e të lodhun, nde; çadra, pushoshin, kryengritsit i rrethuene, e nisne zjarmin. Kot oficirat, me revolver në dorë, u munduene me mbaj të rend mjes ushtarve e me u dhanë zemrë, Gjuejt prej gjithkah, ushtarët e Mehmetit të V. nuk kishin fuqi me u çne, të mekun, ndëjne shtri per tokë, gadi me mbarue të gjith pa i dalë zot vedit. Nder të parët qi mbeten prej pushkve të kryengritaeve, kje kapidani qi e urdhnote të mjeren kompani. Shpejt kje mbytë tenenti. Rane dekun 20 ushtarë e shum mbetne të varruem randë a lët, Teprica e kompania mbasi la armë e municjon, u vu në t’ ikun. Shi n’ at ditë, qi u bit luftimi para Veles, erdhne prej Tirane në Lesh tre taborre (bataljona) ushtarë e shkuene në Kallmet, ku msyene shpin e Prengë Pashës të Mirditës; e perkuizituen e gjeten njizet arkë municjon, qi ia kishte pasë dergue qeverija Prengës. Kjo ndodhje bani kaq pershtypje, sa Valija i Shkodrës shkoj në shpi të Prengë Pashës me i lypë të falun.”

Dom Gaspër Gurakuqi, një prift katolik që shërbeu gjatë në Zadrimë, e sidomos në famullinë e Blinishtit e të Dajçit, tek libri i tij “Blinishti” na paraqet një nga ato këngë kushtuar asaj lufte të përrgjakshme dhe të lavdishme që përfundoi me fitoren e kryengritësve. Ai mendon se ajo këngë i përket vitit 1859 dhe e kishte gjetur dhe evidentuar në vitin 1923, kur po gjurmonte dhe grumbullonte material për librin e tij të lartpërmendur, po nuk është gjë çudi se ajo këngë i përket një beteje tjetër të mëparshme dhe jo asaj që paraqita si shkurtazi, se zadrimorët dhe mirditorët jo një herë u ngritën në luftë kundër pushtuesit turk.

Po kështu, revista në fjalë na paraqet mjaft dëshmi të tjera të luftërave dhe të përpjekjeve të përgjakshme të zadrimorëve dhe të mirditorëve të lidhur me besë e në bashkëpunim luftojnë me heroizëm cep më cep të Zadrimës:

“Në Maj lidhin besë me kryengritas të Zadrimës. Si fryt i kësaj bese, të bashkuem mirditas e zadrimorë u bin asqerit turk në Naraç. Caf Isufi e Ndrec Gjoni qi janë zapti vendas e me ushtri turke vriten. Dita 7 Majë 1912 u kalon në luftim. Hutat e novicat bajnë teper tym e mauzerre po kan teper pak. Topi në tym të këtyne pushkve i gjuen pada, nuk i len me xanë vend. Prei mbramje kryengritsat kan xanë 13 zapti të rij qi i kan ra në dorë Dodanit. Ky ka ndermjetsue tu parija e u ka nxjerrë faljen. Ne nesre i percjellë deri në Vadajë e i a dorzon Kajmekamin, i cili per shperblim e burgosi.” Po kështu për t’i paraqitur në origjinalitetin më të mundshëm këto fakte po paraqs foto të atyre faksimileve:

Doc 4 Kryngritjet zadrimore

Doc. 7 Kryengritjet zadrimore

dhe të tjera që dëshmojnë:

Doc. 6 Kryengritjet zadrimore   Gjithashtu, mjaft e përgjakshme u zhvillua beteja e nënshatasve dhe zadrimorëve të tjerë kundër forcave turke të udhëhequra nga Hasan Beg Bushati, fill pas kuvendit të burrave të Zadrimës mbledhur në Nënshat tek Suka Zenahe nën drejtimin e Shtjefen Preç Sallakut. Në atë luftë mbeti i vrarë Gjush Gjin Topalli, por Hasan Beg Bushatit iu vranë shumë asqerë dhe u detyrua të tërhiqej.

Historia nuk i përmend, gjithashtu, as betejat e përgjakshme të komitave zadrimore të udhëhequra nga Shtjefen Preç Sallaku kundër turqve e shumë e shumë raste të tjera.

Historia ka përmendur dhe evidentuar dukshëm bëmat dhe kryengritjet e Rrapo Hekalit, Tafil Buzit, Zenel Gjolekës, të Çerçiz Topullit e Mihal Gramenos, të Themistokli Gërmenjit e shumë e shumë të tjerëve në Jug të Shqipërisë, por aspak të luftërave në Zadrimë e Mirditë e kjo gjithnjë në formën më selektive që regjimi komunisto-jugor i bëri historisë, pse Zadrima dhe Mirdita ishin me popullsi të krishtërë dhe krishtërimi nuk e donte regjimin komunisto-diktatorial.

44583352_2109370352408628_935133041695653888_oHistorianët selektivë të diktaturës komuniste as nuk e morën mundimin të gjurmonin e të evidentonin historinë e lavdishme të Zadrimës e as të Mirditës, edhe pse ishin të gjalla dhe të freskëta ngjarjet e bujshme të luftërave dhe të qëndresës heroike të zadrimorëve e mirditorëve kundër pushtimit turk të skalitura në këngët epike të zonës, por edhe nëpër arkivat kishtare. Ato arkiva mjaft të pasura me dokumente e dëshmi nga historia, jo vetëm nuk u morën në konsideratë, jo vetëm nuk u shfletuan, por u bë e mundur që me forcën e inkuizicionit të egër komunist të dëmtoheshin e të shkatërroheshin totalisht, duke i djegur apo groposur thellë në tokë.

Meqenëse historia e ka anashkaluar Zadrimën dhe luftërat e përpjekjet e saj heroike të vazhdueshme në kohë dhe epoka të ndryshme për gjatë epokës së komunizmit, më duket pak absurde që sot pas afro tridhjet vjet demokraci të heshtet. Sot më shumë se kurrë janë të gjitha mundësitë që të evidentohen e të dalin në pah ato vlera që, jo vetëm nuk qenë më të pakta se tek krahinat e tjera, por ishin edhe më aktive se kudo, pse ishin mjaft të nxitura dhe të organizuara nga kleri katolik që ishte në luftë të papajtueshme me pushtimin turko-islam të Shqipërisë dhe Zadrima ishte epiqendra e katolicizmit në Shqipëri e sidomos në Veri të Shqipërisë. Edhe dokumentacioni i shumtë ishte dhe ndodhet aq sa mundi të shpëtonte mes dokumentave kishtare në vende të ndryshme dhe kjo është mjaft domethënëse.

Me kënaqësi vërej se sot po dalin në pah mjaft artikuj e studime nga studjues të ndryshëm, por ende historia nuk po i merr në konsideratë t’i evidentojë në fashikujt e saj si një dëshmi e historisë sonë kombëtare duke e çarë terrin dhe mjegullën e krijuar me ose pa dashje. Nuk flas këtu që historia të mbështetet në hamendësime e gojëdhëna, por, ama, hamendësimet e gojëdhënat të jenë orientues të studjuesve dhe historianëve drejt gjurmimit të arkivave kudo që ndodhen e tek kushdo që i disponon. Gojëdhënat përmbajnë një përqindje mjaft të madhe të vërtetës, por u mbetet studiuesve dhe historianëve ta sjellin të vërtetën nëpërmjet dokumentave të vjela nga arkivat dhe kronikat përkatëse për kohën kur ngjarjet tregohen. Kjo veç i bën nder historisë dhe kombit tonë dhe asgjë më shumë, përveç asaj që brezat njihen me ato përpjekje heroike që bënë të parët tanë për të qenë të lirë e të pavarur nga armiq të huaj.

Më sipër përmenda evidentimet që historia u ka bërë të gjitha përpjekjeve dhe luftërave që janë zhvilluar në Jug të Shqipërisë dhe mendoj se ka bërë shumë mirë, megjithëse nuk jam plotësisht i sigurtë se ku është mbështetur, në kronika, në arkiva, apo veç në gojëdhëna e në folklor. Gjithësesi, kudo që të jetë mbështetur, e rëndësishme është se janë evidentur drejt dhe me vend, por edhe në Veri ndodhi Tanzimati po aq e ndoshta më i egër se në Jug. Kryengritjet? Edhe ato aq edhe më të ashpëra, ndoshta. Kronikat? Të shumta dhe më të mundshme se në Jug, pasi aty, krahas atyre shtetërore sipas vendeve që u interesonte t’i mbanin, kleri katolik ishte ende më i vëmendshëm dhe më efikas për t’i evidentuar për vetë resurset intelektuale që spikatnin, por edhe që vetë ata u bënë në të shumtën e rasteve promotorë të atyre kryengritjeve e lëvizjeve të gjithanshme e të vazhdueshme popullore. Gojëdhënat, folklori? Të shumta, të freskëta dhe mjaft të sakta, por nuk i mori askush në konsideratë as ato.

Këtu nuk mund ta mirëkuptoj historinë e fjalën këtu e kam veç për atë pjesë të shkruar dhe evidentuar në mënyrë të njëanshme dhe mjaft selektive e veç për faj të fesë, veç për faj të asaj parrulle popullore “Për fe e atme!” e që seleksionuesit e historisë nënkuptonin: “Për Krishtërim e kishë!” dhe jo për komb e atdhe që ishte, veç të tjerave edhe lejtmotivi i atyre kryengritjeve të armatosura dhe qëndresës heroike të popullatës së Veriut në përgjithësi e të Zadrimës në veçanti. Duke heshtur historia, e nxjerr zbuluar një popull që luftoi jo më pak se ato të krahinave të tjera e nuk po them më shumë se nuk e kam të drejtën të vë në bilanc historitë e krahinave të tjera.

Duke heshtur historia dhe duke mos evidentuar të gjitha ato përpjekje heroike, krijohet përshtypja sikur Zadrima qe një dele e urtë manare që i shkonte pas çobanit të saj, apo si një pulë e butë që rrehet me kokrra që dikush ia hidhte për ta ndjellë e pastaj për t’ia këputur kokën e drejt e në kusi. Jo! Zadrima nuk ishte as një kanarinë e mbyllur në kafaz dhe as një papagall që çirrte zërin për dëshirat e të zot, por ishte një shqiponjë si të gjitha shqiponjat e tjera që luftonte ta mbronte folenë e saj deri në skrificën sublime. Të gjithë e dimë historinë e shqiponjës që u dogj së bashku me pyllin dhe kur dikush, i mërzitur që po e shihte atë trup të djegur e pyet pse nuk i kishte përdorur krahët e t’i shpetonte atij zjarri që e shkrumboi e pastaj nga ai trup i shkrumbuar doli një zë: “Nuk doja ta lija folenë time, prandaj qëndrova këtu!” dhe si kjo shqiponjë e legjendës ishte edhe Zadrima jonë. Ajo qëndroi e pamposhtur dhe e ruajti folenë e saj të paprekur e foleja e saj ishte atdheu dhe feja që nuk e ndryshoi për asnjë arsye, as për joshjet, as për kërcënimet e as për reprezaljet e ndryshme që pushtuesit ushtruan aty e ky gjest mjaft sublim na mbush dhe duhet të na mbush me krenari ne pasardhësve të atyre brezave që sakrifikuan gjithçka për ta mbrojtur identitetin tonë kombëtar të pacënuar.

Zadrimorët nuk u joshën as nga pasuria që i ofronte pushtuesi dhe as nga ofiqet e shumta dhe i përbuzi me neveri të gjitha këto. Ata ishin të vendosur ose për të qëndruar deri në fund ashtu siç ishin, ose të vdisnin për ta mbrojtur identitetin e tyre edhe me gjakun e tyre. Kjo ka ndodhur gjatë gjithë atyre katër shekujve e gjysëm që pushtuesi turk qëndroi në vendin tonë dhe jo në një moment të veçantë, se trysnia dhe përpjekjet e pushtuesve nuk qenë veç të një momenti të shkëputur dhe me aq përfundoi. Ajo trysni vazhdoi gjatë dhe jo veç me një ditë e me një person të vetëm. Për ta ilustruar atë që solla në mendje aty më sipër po paraqes një fragment të shkurtër nga libri “Blinishti” i Dom Gaspër Gurakuqit si një faksimile origjinale:

Blinishti-varri i Tetë Cetës
Sipas kësaj dëshmie mjaft domethëse që na e përcjell Dom Gaspër Gurakuqi, zadrimorët nuk e ndryshuan fenë për asnjë arsye, as për jetën e tyre, pasi ata, me konceptin fe, pa diskutim nënkuptonin Atdhe, nënkuptonin identitetin e tyre kombëtar dhe po ta ndryshonin fenë, do t’u dukej se do ta ndryshonin edhe identitetin e tyre për të cilin ishin e ndjeheshin shumë krenarë. Nuk është aspak pa një kuptim që zadrimorët në përgjithësi myslimanët shqiptarë i quanin turq dhe jo thjesht myslimanë, apo mhamedanë. Sigurisht, kjo ka ngjarë tek brezat e vjetër të së kaluarës dhe nuk ekziston më në kohët e sotme.Jo. Sot nuk ekziston racizmi fetar tek zadrimorët dhe tashmë kjo i takon së kaluarës së largët. Sot ka një harmoni të shkelqyer ndërfetare dhe pa asnjë dallim esencial. Megjithatë, nuk mund të them se aty-këtu nuk pati edhe ndryshim feje, por mjaft rrallë dhe për arsye tepër sublime dhe zadrimorët e tjerë i shihnin me një sy krejt tjetër dhe i identifikonin atë indived a familje njësoj siç e shihnin edhe pushtuesin, pasi edhe ata, për grada e ofiqe e kishin ndërruar fenë dhe i shërbenin pushtuesit me mënyra e forma të ndryshme. Për ta mbështetur këtë konceptim e konstatim timin këtu më poshtë po ju paraqes një thënie të Luigj Gurakuqit në letrën drejtuar mikut të tij Sotir Gjikës me 20 nëntor 1919, drejtor i gazetës “KUVENDI”:

“Paris, 20 nânduer 1919

I dashur mik, Z. Sotir Gjika,

Drejtuer i gazetës “KUVÊNDI”, në Romë Sikur fjalën qi Ju kisha dhânë me letrën t’ime të fundit, ja ku po Ju dërgoj, këtu mbyllun, artikullin qi kam shkruem për numrin e veçantë të “Kuvêndit” të cilin do t’a nxirni në kujtim të ditës 28 Nânduer 1912. I zânun si jam me punë të tepërme, nuk mund të bâj aqë sa kisha dëshir: e dini vetë se për të shkruem për Shqiptarët në nji rasë të tillë duhet qi njeriu të mendohet mirë qi të mos thotë as mâ shum as mâ pak se lyspet; duhet qi t’u apë dëfrim ndiesivet kombtare pa lënduem edhe ndiesiët fetare të shumicës. Anmiku mâ i math i fisit shqiptar ka qenë edhe âsht Turqia deri sa të jetë gjallë, por duhet të mos harrojmë edhe se nji shumicë e madhe e vllazënvet t’anë ka pasë lidhun për qinda vjetësh fatin e vet me tê. Gjuha e orthografia, qi kam përdorun në ketë artikull, ndryshojnë pakëz nga ato qi përdorni Ju në gazetët; me gjithë këtê Ju lutem qi t’i lini ashtu si janë edhe në qoftë se keni arsye për t’i ndryshuem. Shumë shëndete e ngjatjetime Zonjës, Juve Ju përshëndosh me mall.”

Kjo letër origjinale e Luigj Gurakuqit, një nga eksponentët kryesorë të Shpalljes së Pavarësië së Shqipërisë paraqet këtë konstatim të tijin jo më vonë se shtatë vjet pas Pavarësisë, kur ende ishin të freskëta gjurmët e pashlyeshme të atij pushtimi të gjatë. Letra në fjalë është shkëputur nga MEKULIPRESS.COM dhe e paraqita në mënyrën origjinale krejt shënimin që të ketë më shumë frymën e origjinalitetit si një dokument i mirëfilltë.

Shumica e fshatrave të Zadrimës kanë qenë të pastra me fe të krishtërë dhe fare pak fshatra kanë pasur familje apo grupe familjesh që e kishin ndërruar fenë e pjesa tjetër, ajo më e madhja i shikonte njësoj sikur shihte pushtuesin dhe i identifikonte njësoj me të, gati me përbuzje, ndaj edhe ajo rezistencë për të mos e ndryshuar fenë qëndronte e fortë edhe për këtë arsye e jo krejt tek propaganda fetare e njerëzve të fesë së krishtërë. Kështu besoj se ishte edhe popullsia katolike e Mirditës, pasi edhe ajo i qëndroi me rezistencë të madhe trysnisë së pushtuesit turk. Zadrimorët dhe mirditorët nuk dëshironin as ta kthenin fenë në ortodoksi, pasi edhe aty shikonin identitet tjetër; shikonin identitetin sllav e grek dhe i luftonin edhe këta njësoj si turqit, pa asnjë kompromis. Pra zadrimorët fenë e kishin atdhe dhe atdhenë e kishin fe. Normalisht, kjo nuk i pengoi ata që në kohët e mëvonshme, këtu e kam fjalën pas pushtimit turk, të mos i shikonin myslimanët shqiptarë si vëllezër të një gjaku e të një kombi dhe së bashku të mos bashkëpunonin për çështjen kombëtare duke vënë në themel thënien e Pashko Vasë Shkodranit: “Feja e shqiptarit është shqiptaria” e me këtë jo vetëm njerëzit e thjeshtë, por edhe prelatet e fesë të të gjitha rangjeve.

Ll. Prendi-kisha e Shën Ndoit Troshan

Shikojeni këtë foto të mjeshtrit zadrimor të fotografisë, Llesh Prendi. Është mjaft mbresëlënëse kjo pamje e mahnitshme, por nuk po e sjell këtu para jush për sugjestionin që të ngjall pamja mahnitëse. Po e paraqes se kjo foto tregon një kishë të vjetër të ndërtuar rishtas pas asaj masakres së tmerrshme që bëri ushtria turke ndaj besimtarëve të krishtërë zadrimorë e mirditorë që ishin mbledhur aty të kremtonin një ditë të shënuar dhe pikërisht ditën e Shën Ndoit zambak siç e quanin vendasit. Kur po celebrohej mesha kushtuar kësaj dite, turqit në fshehtësi të plotë dhe krejt në befasi, e rrethojnë kishën, i mbyllin dyer e dritare nga jashtë dhe, pasi e rrethojnë të gjithë ndërtesën me drurë të thata dhe shkurre, i vënë zjarrin duke i djegur të gjallë të gjithë sa ishin aty brenda me burra, gra e fëmijë si dhe priftërinjtë që po celebronin atë meshë. Askush nuk arriti të dilte i gjallë nga ajo kishë, por të gjithë u dogjën e u shkrumbuan brenda saj. Aty nuk ishin veç zadrimorë nga Troshani, por edhe nga fshatrat e tjerë të Zadrimës si dhe nga fshatrat e Mirditës të afërta me Troshanin, se ai vend ishte dhe është edhe sot e kësaj dite një vend pelegrinazhi.

Sigurisht që kjo ngjarje bëri bujë të madhe për kohën, sigurisht që kjo ngjarje shkaktoi zemëratën e popullatës në të dy krahinat dhe kryengritjet për hakmarrje dhe për liri u zhvilluan mjaft të përgjakshme. Hakmarrja u bë nga komita zadrimore edhe duke i rrethuar sarajet e turkut në Dajç dhe duke masakruar të gjithë ata ushtarë e oficerë që ndodheshin brenda atyre sarajeve. Për këtë ngjarje flet edhe kënga: “Kjo Zadrima ç’na ka thanë”

Kjo Zadrima ç’na ka thanë

Isuf Doçin zabit s’e lamë…..

….Sarajt e Dajçit i vunë zjarr

Dogjën Isufin me gjithë zagarë”

Ngjarja e kishës së Shën Ndoit të Troshanit u përhap dhe u bë legjendë në të gjithë zonën e Veriut, por askush në histori nuk i shkroi dy fjalë të vetme, as për atë masakër të turqve dhe as për hakmarrjen e popullatës ndaj asaj masakre të përgjakshme. Ajo ngjarje reale u kthye në një legjendë të frikshme, në një kujtim mjaft i hidhur që kalon gojë më gojë nga njëri brez tek tjetri, por thjesht si një gojëdhënë për një legjendë, për një ngjarje të kobshme të pashkruar, veç në analet kishtare të kohës.

Më sipër solla në mendje dy a tri ngjarje të shkëputura nga historia plot luftërash e përpjekjesh për t’i qëndruar të papërkulur atij pushtimi të gjatë, por qëndresa nuk u bë as në një vit apo ditë të vetme, po për gjatë gjithë historisë së atij pushtimi të gjatë prej afro katër shekujsh e gjysëm. Ajo qëndresë e madhe dhe e përgjakshme nisi që para se pushtimi të instalohej aty dhe vazhdoi deri sa nga vendi të iknin e të mos kishte më asnjë këmbë pushtuesi të të gjitha llojeve e feve të ndryshme.

Le të kujtojmë këtu se edhe në prag të pushtimit të Shqipërisë nga Italia fashiste më 7 prill 1939, rinia zadrimore, dhjetëra djem nga Dajçi, Blinishti, Kotrri, Kodheli dhe mjaft fshatra të tjerë, veç me një kushtrim dhe krejt të paorganizuar dhe as të udhëhequr nga ndokush, zunë malin mbi Shëngjin dhe e pritën pushtuesin me pushkë. Sigurisht, përballë asaj ushtrie të armatosur me mjetet më moderne të kohës dhe me një numër të madh trupash, disa dhjetëra djem me ca pushkë të ndryshkura, as që bëhej fjalë, jo vetëm ta ndalonin zbarkimin, por as të mateshin me të e megjithatë, djaloshi nga Kotrri, Tomë Zekë Toma, e dha sinjalin e parë të asaj lufte duke gjuajtur me pushkën e tij drejt ushtarëve të parë që po zbarkonin aty. Ushtria italiane, duke menduar se po haste në një rezistencë të mirorganizuar, zuri pozicionet e mundshme dhe drejtoi grykat e topave e të mortajave drejt pozicioneve nga ku u erdhën ato krisma pushke dhe bombardoi me sa fuqi e municion kishte. Por për këtë ngjarje askush nuk shkroi asnjë rresht dhe nuk e përmendi askush, veç atyre që morën pjesë në atë qëndresë. Duhet thënë se aty nuk pati viktima si Mujo Ulqinaku në Durrës dhe nga kjo mundet edhe të mos jetë përmendur asnjëherë. E solla si shembull për të treguar se zadrimorët nuk e kanë mirëpritur asnjëherë pushtuesin, cilido ka qenë ai, por i kanë treguar atij qëndresën e tyre me se kanë mundur ta shfaqin atë qëndresë.

Gjithashtu këtu duhet marrë në konsideratë edhe masakra e Barbullushit në ditët e fundit të nëntorit 1944 kur gjermanët morën dhe masakruan me dhjetëra djem e burra nga ai fshat e sigurisht, kjo nuk ndodhi për qejfin e gjermanit, por se dikush aty e kishte shprehur urrejtjen për atë pushtues dhe i kishte drejtuar pushkën duke shkaktur pastaj gjithë atë terror e reprazalje në popullatën e pambrojtur. Po aty, të paktën, ka ekzistuar një lapidar përkujtimor me emrat e atyre martiëve të vrarë e të masakruar nga pushtuesi duke e sjellë gjithnjë të freskët në kujtesën e njerëzisë.

Ashtu siç thashë, qëndresa dhe kryengritjet filluan dhe vazhduan pa ndërprerje që në fillime e këto i shohim herë-herë edhe të evidentuara edhe në kronika të ndryshme të kohës. Gjithnjë u organizuan dhe u zhvilluan kuvende të ndryshme ku u morën vendime të rëndësishme për organizimin e qëndresës dhe të kryengritjeve të armatosura të popullatës. Mund të sjellim si shembull mjaft prej tyre. Këtu po marr veç si shembull kuvendt e Zadrimës 1559 e të Mirditës 1570 e ai më i rëndësishmi, ai i Shën Liezhdrit i vitit 1594 e që tashmë pa dijeninë e venecianëve që gjithnjë e më shumë, duke dashur të mbronin interesat e tyre dhe për të mos ia prishnin qejfin pushtuesit turk, shumë herë po i minonin këto kryengritje, u vendos të zhvillohej një kryengritje e madhe gjithpopullore. Për organizimin e saj iu ngarkuan detyra të veçanta peshkopit Nikollë Mejkashi, si dhe dy kalorësve me emër nga Zadrima e asaj kohe, Tomë Plezha dhe Mark Gjini. Tomë Plezha u ngarkua që të shkonte në Venedik për të siguruar armë për luftëtarët, por me sa dukej, atje nuk e pritën mirë dhe gati po i rrezikohej jeta dhe dështimi i misionit për të cilin ishte ngarkuar nga ai kuvend i lartpërmendur, prandaj vendosi të largohej prej aty dhe të shkonte në Romë e në Vatikan tek Papa për ta kërkuar ndihmën që i duhej dhënë popullit të Zadrimës për kryengritjen që po përgatitej dhe ishte vendosur të bëhej. Për këtë ka mjaft dëshmi dhe dokumenta të shkruara në atë kohë dhe arkivat e Vatikanit i përmbajnë të plota dhe sipas atyre që i kanë shkruar ato kronika. Këtu mund të sjell disa si shembull të vjela nga paraqitjet që revista “Leka” e vitit 1937 i ka publikuar që në numrat e parë të saj të atij viti. Ato shembuj mund t’ju sjell veç si foto nga faqet e asaj reviste të lartpërmendur dhe janë paraqitur në dy gjuhë: në latinisht, sipas origjinalit, dhe në shqip, sipas përkthyesit të revistës në fjalë: Doc. Tom Plezha

Siç shihet, ky është një dokument i shkruar në latinisht dhe në sfond të ngjyrosur është vendosur emri i kalorsit Tomë Plezha që lexuesi ta kuptojë qartë dhe të theksuar se bëhet fjalë aty pikërisht për atë person të mirënjohur. Këtu po sjell edhe ndonjë shembull tjetër po në këtë format, në formë faksimilesh të fotografuara që vetë lexuesi, duke i parë në sistemin dygjuhësh mund të bindet për vërtetësinë e këtyre dokumentave autoktone.Doc 1 Tom PlezhaPra edhe këtu në këtë foto shihet qartë dokumenti autokton i riprodhuar nga revista “Leka” dhe të vendosur në dy kollona ku njëra i përket dokumentit origjinal në latinisht dhe tjetra i përkthimit në shqip.

 

Sipas kronikave dhe dëshmive të asaj kohe, kryengritja nisi më 4 maj 1596 duke goditur forcat turke në dy qetet kryesore të Veriut, Shkodrës dhe të Lezhës. Megjithëse kjo kryengritje ishte gjithpërfshirëse të popullsisë së zonës së Zadrimës, Pukës dhe të Mirditës, përsëri epiqendra dhe streha kryesore u bë Zadrima. Megjithatë, sipas kronikave, qeveria e Venedikut e dekonspiroi, ashtu siç thamë më sipër për interesat e saj të ngushta, me anën e ambasadorit të saj në Stamboll.

“Taverna lajmon se puna e Shqipnis priret keqas pse nuk ujdisen Kurcola me Plezhen e pse Ipeshkvi i Lezhes me do shqiptarë tjerë e kan zblue perpjekjen (12 gusht 1595). j. 132 Tl negotio d’ .Albania non passa, come uorrei, non essendo d’ accordo il Ve,c. o di Oorsola, etil Oau. ro Pelesea. Intendo anco, obe u Vescouo d’ .Alessia 4), et altri. Albanesi hanno scoperto a diversi tutio quello, si trattaua particolarm.t• alli RaguBei, li quali lo diBBero al Donato” dhe diku më tej jepet: “Puna e Shqipnis nuk ecë si kishe me dashtë un, tue mos u ujdisë Ipeshkvi i Kurcoles me Ka.v. Plezhen. Mora vesht edhe se Ipeshkvi i Lezhes e do Shqiptarë tjerë i kan diftue shumkuj gjith ehka gatohej, sidomos Raguzhjanvet, të çillët i kallxuene Donatit kur ky kaloj andej tue shkue në Stambollë, e ky pa dyshim do t’a kët shkrue këtu, sikurse ndoshta z. e J. e Perndr. do t’ a ket dijtë prej Ipeshkvit të Kurcoles … … Venedik, 30 ehtatuer 1595 … Ludoviku, ipeshk. i Lodit. 4) Ky ishte atëherë Marhi Brojani O. F. M. prej Ragozhet, qysh prej vj. 1578. 5) Ambashator i Venediknt në Stambollë.”

Gjithësesi, kryengritjet vazhduan herëpashere në forma të ndryshme në vazhdimësi përgjatë shekujsh deri në çlirimin e plotë të Shqipërisë prej tyre. Për këtë ka dëshmi të shumta në formë kronikash, gojëdhënash e të regjistruara edhe në këngët epike folklorike që këndoheshin dhe janë kënduar deri shumë vonë nga rapsodët vendas. Njëri nga ata ka qenë edhe gjyshi im, që në netët e dimrit, aty pranë oxhakut të kullës së madhe të familjes sonë, merrte në duartë e tij çiftelinë dhe ia niste të këndonte gjithë ato këngë të mrekullueshme e ne i dëgjonim me kënaqësi dhe mjaft kureshtje. Pas çdo kënge ai vinte çiftelinë në prehrin e tij e na e tregonte ngjarjen fill e për pe, aq bukur siç dinte ai të tregonte. Unë u rrita dhe u ushqeva me ato këngë që në fëmijërinë dhe rininë time të hershme dhe i kujtoj me mjaft nostalgji ato çaste të mrekullueshme që na ngjalleshin asokohe.

Titujt e këngëve dhe tematikat ishin të shumta, por mbi të gjiitha spikatnin ato që kishin tematikë luftën kundër turkut. Nuk më kujtohen sot të gjithë titujt e atyre këngëve që kisha dëgjuar të këndoheshin nga gjyshi im dhe as përmbajtjet e tyre, se nuk u tregova aq i vëmendshëm t’i mblidhja dhe t’i sistemoja që në ato kohëra, por besoj se ndokush edhe mundet t’i ketë ruajtur një pjesë të asaj trashëgimie të pasur të folklorit tonë. Këtu po paraqes disa tituj që më kanë ngelur në kujtesë si “Kënga e Zek Jakinit”; “Djali i Pistullores”, “Këndon qyqja bregut Drinit”, “Ku këndon njaj zogu i zi”, “Shtatë shalianët” e ndonjë tjetër. Ndonjërën prej tyre mund ta paraqes këtu edhe si tekst, jo të ruajtur që në atë kohë, por të vjelë nga burime të ndryshme të kohës së sotme. Për kureshtjen e lexuesit po paraqes këtu ndonjërën prej tyre, origjinale, ashtu siç është vjelë dhe pa ndonjë korrektim letrar nga ana ime. Origjina e këtij materiali është marrë dhe është paraqitur nga Besnik Kopshti, grumbullues i vlerave historike dhe folklorike të zonës së Zadrimës dhe Bushatit dhe unë po e paraqes ashtu të pa redaktuar:

ZEKĘ JAKINI I BELTOJËS – SHKODĘR 

Zekë Jakini i Beltojës

▪Tash gadi 125 vjet, Zekę Jakini i Beltojas, ishte tuj shkue me
Kolę Gjo Vaten e Shkrelit
tu qela e Trûmshti (Trush) me pà Meshę ; kúr qe hasin nę
Prênk Micin
me tę cillin Kol Gjo Vata ishte kênę ngatrrue per shkajk tę nji mushkut .

• U xûne, e Zeka vret Prênken .

—- Si i shkoj lajmi Shkoders, çohet Kurt Begu e Harap Sokoli me ushtàr me xânę e me burgosun si Zeken si Kolen ;
por nuk u duel kulaqi me birę !

• Krisi pushka, gjimoj deti ,
Ne njat Trûmsh u bâ gazepi ,
Zef Jakini fort gajreti :
Fort gajreti, e sá mir qiti !
Njâ mâ tę mirin dekę e qiti ,
Probatinin s` e koriti ,
S` e koriti, se s` ish msue .

• Tre malcorę, qi janę mêndue ,
Per haber kan nisę nji grue ,
Vali Pashes ja kan çue .

• Vali Pasha thrret javerin ,
Me burí e mledhę asqerin .
Kurd beg qênin çoj e thirri ,
Gjallę o dekę t` a due ket niri .
Hiqu, Pashę, atí maraku ,
Tę dy vetę lidhę t` i bí per laku
Tuj i ngrehę zharg atí sakaku .
Kurd beg qêni, kuer ja mrrîni ,
Gjeshi shpaten prej florini
Tę tanę at vênd, tha, e perpini .

• Nuk po tutet Zekę Jakini .
Zekę Jakini ish kênę idhnaku
Nę Gjokę Mark Staken djalę oxhaku ,
Faqe e zezę e gjith bajraku ,
Qi preu mikun nę derę tę konaku .
Lerg ja njofti Zeka çehren ;
Sá nji grue s` e paska nderen .
E qet jashtę, i mshilka deren :
Pushken qet, largon poteren .

• Çę po rrî Zeka nę divanhane ,
Aman, Beg pashę jeten t` ânde ,
Bé kam bâ qi sę shkoj nę hapsane
Pá na ngrehun zharg per kame .

• Ktí Kurt beut ju qesh mustaku :
Hiqu, Zekę, atí maraku ,
Tę dyve lidhę u bí per laku
T` u ngrehę zharg atí sakaku .

• Zekę Jakini ish kênę idhnaku ,
P` r i dekikę i luejti gjaku ,
Rrokę martinen per konaku ,
E çoftę Zoti kû koftę haku .

• Çę po kuvêndin Kola e Zeka :
Me gajret po na vjen deka ,
Me kâ luftę si Turqt e Leka ,
M` u kndue nę kângę si â kndue Gjin Leka !

• Kúr u nis pushka batare ,
Pushkę e giatę e kapsulare ,
Karajfile lętinę magiare ,
Qet martinę e alltí patllare .

• Çka po i thotę Zeka Kurd begut :
Sot mę ké dalę n` at fushę t` bejlegut
Falę me shndet – o Pashuk Bregut ,
Falę me shndet Ndoc Kolę Mazrekut !

• Ky Kurd begu djalę i rí ,
Tę i ká zgiedhę do suarì ,
Te tanę trima tę tanę dajì ,
Harap Sokolin djalę zotnì . . . .

• T` êjten mrama me jacì
U thirr salla nę trì xhamì ,
Ká vrá Zeka dy zotnì !

○ pub. B.Kopshti / o19

Nuk po e marr mundimin për ndonjë shpjegim, ose ndonjë koment timin, se e ka bërë shkurt e bukur vetë i nderuari Besnik Kopshti që në publikimin e këtij materiali me mjaft vlera e që unë këtu shpreh respektin dhe mirënjohjen time për vlerat që ka dhe që i shpalos pa hezitim në rrjetet sociale. Më poshtë po paraqes edhe këngën “Djali i Pistullores” të kënduar nga shumë këngëtarë popullor edhe në kohët e sotme. Kështu edhe kjo këngë, e kënduar kudo në Zadrimë flet për trimërinë e djemnisë zadrimore në luftë të papajtueshme kundër sundimit turk. Këtu më poshtë po jap një variant të kësaj kënge.

Djali i Pistullores

Krisi topi gjimoi deti,
Thon’ se doli Molla Begu.
Kah vjen djalë-o prej Balldreni,
Në Zadrimë na u ngreh seferi.
Morè i biri i Pistullores,
I keq na u duke, trim na dole,
Me Brahimin ç’ u rrethove,
Kullë e bahçe pa gjak s’ i lshove.
Del Brahim në daç me dalë,
Se të çoj kál e te çoj shalë.
S’te due kál as te due shalë,
Por due djelm te Gazullorë
Që digjen me çark në dorë.
Del Brahim se u dogje, u dogje,
Porsi peshku në furrë u poqe,
Si bylbyli neper shtogje.
Hysen Begu kishte thanë ;
Nimò, Zot, per rrethin t’ anë.
Hysen Beg ç’ e ké bâ Brahimin ?
Del në Kreshtë e shifja tymin.

Siç shihet edhe nga kjo këngë përmenden mjaft detaje nga Zadrima e zadrimorët për qëndresën heroike kundër shtypjes e persekutimit nga pushtuesi e veglat e tij.

Mjaft domethënëse është edhe kënga kushtuar djalit trim nga Hajmeli, Dakut të Zef Prekës që u vra në luftë me turqit e udhëhequr nga Hasan Beg Bushati në kryengritjen e zadrimorëve në korrikun e vitit 1912

Në Hajmel ra pre ushtria
Tue ba gjak nëpër shtëpia
Hasan Begu një tradhtar
Po ban luftë me katundar.
Tan’ Hajmeli n’kamb asht çue
Kundër turqve me luftue.
Daku i Zefit me shok’ t’vet
Po ban luftë me Hyqamet
-Bini,burra, bani gajret
Sot ka ardh’ dita me vdek’
Se anmiku na ka msy
Me na djeg’ e me na gri.

Me që jemi tek folklori dhe paraqitjeve të tij për qëndresën heroike të popullit tonë në përgjithësi dhe të Zadrimës në veçanti, po paraqes edhe disa të tjera këtu më poshtë e kështu po paraqes edhe tekstin e një kënge tjetër e cila flet më shumë se çdo koment tjetër.

Kanga e Gjon Gjinit

Ky Gjon Gjini djali i ri

S’e ban nana shoq’n e tij.

Shokve t’vet u kishte pri.

Kasem Kotrri me zapti

Në katund po vjen me hi.

Në katund nderi dhetoshi

Ardh na ka pidatë i zi

Me shku malli për miri

Riza Begun e ka msy

Ruaj se t’vrau qaj djal i ri.

I dha martinës bri në bri

Bri në bri i dha martinës.

Tash të dalë t’dhetojë Zadrimën.

Ushton fusha, gjëmon mali,

Adem Maja u fut mas mandi,

Se trim djali qendres bani,

Vendi i huej po shpejt e hangri.

Çon xhenazen kajmekami.

Na vrau Krajni, u ba nami.

Kur na shkoi fjala n’at Shkodër

Mbet i shkreti Kasem Kotërr.

E vrau Gjon Gjini, nji burr i vogël.

Ky Gjon Gjini i krajnur

Fort po lut Zotin, Të lumin

Me i fal krahët si të pllumit.

Si pëllumi me fluturu

Shum asqeri m’ka rrethu,

N’kull t’Rrok Shtrjefnit m’kan nguju.

Shokt’e mi ju laça mallku!

Nji bidad ju kam largu

Si për vedi ashtu për ju.

Ma n’kotec mos me dhetu.

Gjok Llesh Gega fjalë ka çu

Lidhu Gjon, se t’kam rrethu

Mylazim si kam qëllu!

I sillet kulles tuj mendu

A me u zan, a me u damtu

Ma mirë dekë se n’haps me shku.

Kur duel Gjoni n’divanhane,

Dil Gjok Llesh, mor kopilhane!

Kam ba be se s’hy n’hapsane,

Për pa m’hjekun zharg për kame.

Ky Gjon Gjini e flet ka i’fjalë

Dil Gjok Llesh në daç me dalë!

Kur i dha martinës zjarr,

Kur i dha zjarrin martins,

E hodhi Dod Bibën n’kokërr t’shpins

Nji Gjon Gjin si ylli i dritës

Gjithmon tokën e shëndrit

Me asqer e me Mirditë.

Hije e keqe i mbet Mirditës

I mbet Mirditës, i mbet Oroshit

Shitet Gjon Gjinin për pare t’groshit

Me i marr gjakun Kasem Kotrrit

U dogj Gjon Gjini n’deng t’barotit

Me asqer t’Anadollit.

Pra kjo këngë epike flet për qëndresën e zadrimorëve në përpjekje për të mos iu bindur turkut për të paguar taksën e të dhjetave nga masa e fshatarëve zadrimorë. Siç e thamë edhe më parë se të paraqitnim vargjet e kësaj kënge, kjo nuk ka nevojë për koment, pasi flet qartë dhe mjaft kuptueshëm për trimërinë dhe guximin e zadrimorëve të thjeshtë: “E vrau Gjon Gjini nji burr i vogël” e ky varg flet vetë për masivitetin e luftës së zadrimorëve.

Një tjetër këngë flet për një tjetër ngjarje të ndodhur në Dajç të Zadrimës për protestën kundër taksave të rënda që turku u kishte ngarkuar zadrimorëve:

Kjo Zadrimë ç’na ka thanë

Kjo Zadrimë ç’na ka thanë

Isuf Doçin zabit s’e lamë.

Nuk e lamë Isuf Efandinë

Na shton pagë, na shton mirinë.

Trim na doli ky Martini

Hark e pushkë në dorë i ngrini

Mirinë mos me e pagu.

Pse t’ia japim pagen e mirisë

Për me ngi klysht e Turqisë?

Sarajt t’Dajçit i vunë zjarr.

Dogjën Isufin me gjithë zagarë.

Si kjo këngë, por me një shtrirje më të gjërë të luftës kundër turkut është edhe kënga e Shtjefen Preç Sallakut të cilën po e paraqes këtu më poshtë:

Shtjefën Sollaku – atdhetar

Shtjefen Sollaku atdhetar

Ndër komita del i parë

Kundër turq e pashallarë.

Me trimni ky zadrimur

Bashkë me Tomën e Hil Ndokën

Ushtrisë turke i vu pushkën.

N’Barbullush e Kakarriq

Disa herë luftuen me turq.

Nga Zadrima deri n’Shnin

Sulltanit asqerin ia grinë.

Turgut pasha kur ka ndigju

Shtjefnin me dekë e ka dënu.

Para dekës në at zerdanë

Amanet kto fjalë ka lanë:

“Të luftojmë na në çdo anë

Për liri të vendit tonë!”

Shtjefen Sollaku n’at zaman

Ka dhanë jetën për vatan!

Shtjefën Preç Sollaku - Copy (2)

Po kush qe Shtjefën Preç Sallaku në të vërtetë? Ishte nga Blinishti dhe ishte prijës i çetave komite të Zadrimës. Nga ana tjetër, ishte edhe kryeplaku i fshatit si dhe koordinator i disa kuvendeve mbarëpopullore të Zadrimës në organizimin e kryengritjeve të armatosura kundër pushtimit turk. Më 18 Maj 1911 ai organizoi kuvendin e Zadrimës në Nënshat në vendin e quajtur Suka Zenahe ku sipas gojëdhënave, morën pjesë 53 burra krerë të fshatrave të Zadrimës dhe me influencë tek popullata vendase. Aty u vendos që të fillonte një kryengritje e përgjithshme mbarëpopullore duke filluar së pari me ngritjen e çetave të komitave. Në krye të atyre çetave u vu vetë Shtjefen Preç Sallaku. Komita e drejtuar prej tij organizoi disa sulme dhe më i përmenduri ishte ai i djegies së sarajeve të turkut në Dajç. Në garnizonin turk që strehohej aty në sarajet turke të Dajçit shërbenin edhe zadrimorë të besimit islam e këta bashkëpunuan me komitat duke u treguar se ku ishin pikat më të dobëta që duheshin sulmuar. Komitët, në fshehtësi të plotë hapën një vrimë në pjesën e pasme të sarajit, aty ku ishte depoja e barutit dhe hodhën zjarr brenda objektit. Ushtarët turq dolën jashtë godinës ashtu të alarmuar dhe të zënë në befasi, por komitët që u kishin zënë pritë, i grinë me batare pushkësh dhe pati një gjakderdhje mjaft të madhe.

Nga kjo betejë e përgjakshme, turqit krijuan një ekspeditë ndëshkimore për Zadrimën duke dërguar fshat më fshat forca të shumta me ushtarë dhe duke bërë reprezalje e sidomos në Nënshat ku mendohej se ishte çerdhja kryesore e komitave e sidomos vendstrehimi i tyre në malin e Nënshatit. Aty dogjën shtëpi, morën pengje dhe i torturuan, por komitët kryengritës nuk qëndruan duarkryq. Ata u hodhën në sulm duke çliruar pengjet dhe duke u krijuar humbje të tjera forcave turke të shpartalluara nga ky sulm. Dëshmitarë okularë të atyre kohërave kanë dëshmuar në momente të ndryshme dhe në kohë të ndryshme. Kështu, shkrimtari shkodran, biografi i Ndre Mjedës, Mentor Quku, tek vëllimi “Mjeda 7”, në faqet 110-111 na sjell rrëfimet vetiake të një banori nga Kakarriqi, Gjokë Mark Staka, i cili, pasi flet për disa rrethana të tij familjare, flet edhe për përpjekjet dhe luftën e përgjakshme që në ato kohëra, rreth gjysmës së vitit 1912 Çeta e Bregut kishte zhvilluar me forcat turke. Këtu më poshtë po paraqes disa foto marrë nga ky libër për ilustrim para lexuesit:

This image has an empty alt attribute; its file name is thumbnail_thumbnail_img_4279.jpgThis image has an empty alt attribute; its file name is thumbnail_thumbnail_img_4279-2.jpgThis image has an empty alt attribute; its file name is thumbnail_img_4279-3.jpgThis image has an empty alt attribute; its file name is thumbnail_img_4283.jpg

Aty nga fundi i gushtit 1912 komita organizoi prerjen e linjave telefonike që lidhte Lezhën me Dajçin e më tej dhe kështu u paralizua ndërlidhja e ushtrisë turke e për pasojë edhe mundësia e koordinimit të veprimeve luftarake kundër komitave në Zadrimë, por edhe në zonat e tjera të Veriut. Për këtë shkak forcat turke me shumë ushtarë ndërmorën një ekspeditë tjetër ndëshkuese dhe kësaj radhe në zonën e Blinishtit ku bënë mjaft reprezalje e duke marrë pastaj mjaft burra si pengje. Mes tyre, me pabesi dhe me tradhti, morën edhe kryeplakun e Blinishtit, Shtjefen Sallaku, që ishte edhe kryetar i komitëve. Gjatë rrugës për në kala të Shkodrës e rrahën dhe e torturuan për vdekje e pastaj vdiq pak kohë pasi e kishin dërguar atje. Pra, në njëfarë mënyre, edhe ky ishte një Çerçiz Topull i Zadrimës, po historia e njëanshme nuk dënjoi të shkruante as edhe dy fjalë për të e as për bëmat e tij e të komitave zadrimore, madje as edhe për koinçidencën gati të habitshme se që të dy vdiqën pikërisht në Shkodër dhe jo në vendet e tyre të lindjes.

Të njëjtat fjalë mund të thosha edhe për Llesh pjetër Bajraktarin e Kallmetit që në mjaft raste lëshoi kushtrimin dhe u priu kryengritësve në sulme të herëpashershme kundër turqve. Por historia nuk i ka përfshirë në analet e saj dhe për të vetmen arsye se që prej Ilirisë dhe deri në ditët e sotme mbajten emrin katolik e të pandryshuar në Çerçiz, Rrapo, Hodo, Zenel, Zigur, Selam, Ali, Muhamet, Bajram a diçka tjetër, por Llesh, Shtjefën, Dodë, Mark, Pal, Ndue, Mati, Gjokë, Gjon, Fran apo Gjergj…duke mos e këmbyer për asnjë arsye krishtërimin me islamin, duke mos iu përkulur pushtuesit, por duke iu kundërvënë atij me të gjitha mjetet e mënyrat e mundshme.

Diktatura hoxhiste, jo vetëm që nuk i vlerësoi përpjekjet e tyre për liri e pavarësi, por bëri çmos t’ua mohonte vlerat e larta patriotike të tyre edhe për një arsye tjetër, pse ata ishin njëri kryeplaku i njërit prej fshatrave më të mëdhenj të Zadrimës e krytari i komitës zadrimore dhe tjetri bajraktar i disa fshatrave dhe që ishte prijës i tyre në luftë e përpjekje, gjithnjë kur ua kërkonin nevojat dhe interesat e Atdheut.

Le të hedhim edhe një objeksion tjetër. Me shumë të drejtë vëllezërve frashërllinjë u janë ngitur bustet e përmendore, jo vetëm në Frashër të Dangëllisë, por edhe në shumë vende të tjera që përfshijnë hapësirat tona kombëtare, pse ata kontribuanë për kombin me mënyrat e tyre, kush me poezi, kush me shkrime e kush me diplomaci. Më i vogli prej tyre, Samiu, dha një kontribut të çmuar edhe për kombin turk duke hartuar e shkruar enciklopedinë e Turqisë, por kjo nuk ia zbehu vlerat dhe meritat dhe është vlerësuar e nderuar mjaftueshëm edhe nga kombi të cilit i përkiste si origjinë.

Po si ka ndodhur me patriotë të tjerë katoliko-veriorë? Po. Krejt ndryshe nga ç’e meritonin ata të vlerësoheshin, sidomos pjesa më e madhe e tyre. Kështu ka ngjarë me Poetin tonë Kombëtar, Gjergj Fishta, të cilin e dhunuan dhe e përsekutuan edhe pas vdekjes së tij duke ia nxjerrë eshtrat nga varri dhe duke ia hedhur në ujët e lumenjve vetë për faktin se ngriti zërin e tij të revoltës kundër serbëve, malazezve e rusëve të moskovit kur kishin shtrirë kthettrat e tyre drejt trojeve shqiptare për t’i copëtuar në njëqind grima. Nuk bëhej fjalë për t’i ngritur buste e përmendore, përkundrazi, ia dhunuan edhe ato që ia kishin ngritur idhtarët e tij, ia errësuan sa mundën kontributin dhe vlerat e tij patriotike. Asnjëherë nuk iu përmend pesha e tij kombëtare në të gjitha veprimtaritë politike e patriotike. Arritën deri aty sa edhe fotot e tij me personalitete të tjera patriotike të kohës t’ia fshinin dhe ta zhduknin si figurë kudo që ishte. Busti i Gj. Fishtës i dhunuar në sistemin komunistSiç e shikoni, kjo foto paraqet bustin e dhunuar të Gjergj Fishtës dhe të hedhur në lumin Drin ku për rastësi e gjen aty Ndoc Hilë Ndoi nga Troshani, i cili në fshehtësi të plotë e merr dhe e ruan me shumë dashuri, por me kujdes të jashtzakonshëm që të mos diktohej nga regjimi diktatorial hoxhist, se ndryshe do të persekutohej barbarisht.

Por nuk duhet “t’ia hamë hakun” regjimit hoxhist për disa nga figurat e shquara patriotike të epokës së Rilindjes dhe të Pavarësisë e këtu mund të përmendim Ndre Mjedën që u nderua deri-diku mirë nga ai regjim edhe për faktin se nuk pati shkruar keq për sllavët e Jugut e as për bolshevikët e Stalinit. Po kështu u nderua edhe patrioti i shquar Luigj Gurakuqi që për fatin e tij të keq, apo të mirë(këtë nuk mund ta them megjithse shpirtërisht e ndjej, por etikisht s’mund ta shpreh) u vra pabesisht në vitin 1925. Po ta kishte pasur fatin e të jetonte të paktën edhe njëzet vite të tjera, sot do të kishim jo emrin e tij për një nga universitetet kryesore të vendit atë të Shkodrës si dhe për shkollën normale të Elbasanit, por emrin e ndonjë dërvishi apo myftiu; Akti i shpalljes së Pavarësisë si autor të hartimit të tij sot do të kishte si autor ndonjë hoxhë të Gjirokastrës, edhe pse origjinali do të ishte në një shkodranishte të pastër e të bukur letrare të asaj kohe. Kjo nuk është thjesht një hipotezë e imja, por një aksiomë katercipërisht e vërtetë, se është vërtetuar me mjaft figurat të tjera që patën fatin ta kapnin vitin 1945 si Padër Anton Harapi, Ernest Koliqi, At Zef Pëllumbi e shumë e shumë të tjerë si ata.

Pakkush ka lexuar poezitë e rralla dhe të papërsëritshme të Vinçens Prendushit, pse për kohën e diktaturës ishin tabu dhe heretike t’i lexoje e as t’i kishe në biblioteka haptas, ashti siç ishin poezitë Lasgush Poradecit, Nonda Bulkës e ndonjë tjetri. Gjithashtu, po të mos kishte vdekur në moshë fare të re e të jetonte edhe pak më shumë kohë poeti i revoltës Migjeni, “Vargjet e lira” të tij nuk do të ishin të lira më për t’u lexuar lirisht dhe as “Novelat qytetase”, pasi do të pësonte fatin e Havzi Nelës, pse Lulët e Vocër do të ishin po ata e në mos më shumë e më të rreckosur se heroi i tij e poeti do ta shprehte medoemos revoltën e tij edhe ndaj regjimit të Hoxhës siç e kishte shprehur ndaj regjimit të Zogut. Edhe kjo nuk është hipotezë e hedhur ashtu rastësish nga unë, por aksiomë e provuar me rastin Nela.

Kështu, pra, përpjekjet patriotike dhe luftërat e vazhdueshme që u organizuan nga kleri katolik, kryesisht në Veri e në veçanti në Zadrimë e Mirditë, jo vetëm që nuk u vlerësuan, por u bënë përpjekje të vazhdueshme të errësohen. Nuk mbeti komit, cub a partizan që të mos që të mos i ngrihet bust a lapidar në Jug. U xhiruan filma mbas filmash me komandant Rrapo e me Lilo Labo, me Mato Gruda e me Ibrahim Kovaçë, e me partizanë që shkonin për të përhapu këngët partizane, por për Veriun, “të mos u hyjmë në hak” u xhirua “Komisari i dritës” e “Besa e kuqe” që mirditorët i nxirrte reaksionarë e tradhëtarë së bashku me kapedanët dhe bajraktarët; priftërinjtë si Dom Pali e ndonjë tjetër si injorantë e imoralë të paskrupull. U xhirua edhe “Toka jonë” pse duheshin fshikulluar pasanikët veriorë e, nga ana tjetër, duheshin justifikuar reformat hoxhiste agrare.

Me gjithë këto përpjekje titanike për t’i errësuar luftërat e përpjekjet e zadrimorëve e mirditorëve për liri e pavarësi, populli nuk i harroi kurrë, por i përjetësoi në memorien e tij si dhe në folklorin e tij të pasur, por edhe aty u bënë mjaft përpjekje që të mbetnin në errësirë të thellë e të mos e shihnin dritën e diellit. Këngët bëmave të trimave dhe të heronjve, cilësoheshin si këngë kushtuar reaksionarëve dhe nuk lejoheshin të këndohen, pse kishin qëlluar që ata trima luftëtarë të kishin pasur ndoshta edhe titullin “bajraktar” apo “kapidan” thua se titulli “bajraktar” apo “kapidan” në Veri nuk ishte i barabartë me titullin “kapadan” në Jug. Pinjollët e mëvonshëm të këtyre heronjve, jo vetëm që nuk do të ndjeheshin krenarë për origjinën e tyre, por do të ndëshkoheshin në Diktaturë me burgime e me internime e kur t’u përmendej origjina e tyre apo titulli i dikurshëm, paradoksalisht duhej ta ulnin kokën si “të turpëruar”. Megjithë përpjekjet për t’i errësuar ato luftëra e përpjekje të zadrimorëve, përsëri ato ishin evidente, pasi “Vela nuk mund të futej në shishe”, siç zadrimorët e përdorin si shprehje. Ato luftëra e përpjekje ishin të shumta dhe të lavdishme.

Mund të flisnim gjatë për përpjekjet e zadrimorëve e këtu mund të sjellim edhe mjaft shembuj të tjerë të atyre luftërave të përgjakshme që bëri populli i Zadrimës, po këtu nuk po bëj historianin. Këtë le ta bëjë dikush tjetër. Unë veç po bëj konstatimet e mia analitike dhe vetëm kaq.

Për luftën e qëndresën e fortë të zadrimorëve kundër turkut ka shkruar edhe i madhi Gjergj Fishta tek libri i mirënjohur “Lahuta e Malsisë” që me shumë të drejtë është cilësuar edhe si Iliada Shqiptare. Aty ai e paraqet me pak vargje tablonë heroike zadrimore duke përmendur disa nga luftëtarët e shquar zadrimorë. Ja si shkruan ai aty:

Moti shkon, por që n’ditë t’sodit
Që po lypet me ngrefë krye
Kundër turqve me luftue.
Me armë n’dorë, Kren’ e t’Par’
T’Zadrimës,sa kjenë mbarë
Kan’ lanë shpijat me hambar
Edhe n’mal “komitë” kan’ dalë
Kush me djalë, kush më mahallë.
Ka ra n’mal, po Mati Gjoka,
Prek Matia i shpis ‘s’Milotit ,
Qaj Zef Preçi e qaj Lekë Ndoka,
Gjon Ndue Vokrri burrë si motit,
Marka Tuku, uk shkorretit,
Mark Pashuku e Shtjef Haberi,
Qaj Kin Ndoci e Gjokë Dodë Goshi,
Gjoka i Tukut e Ndrecë Leci.
Që n’Hajmel, Rraboshtë, Kallmet
Shumë asqer banë me dekë.

Blinishtas

Pra, siç shihet edhe nga mjaft fakte të të gjitha llojeve që solla ndërmend aty më sipër, bazat për ta paraqitur me mjaft realizëm historinë, janë të forta dhe të mirëmbështetura, por, siç duket, ende pas 30 vjet çlirim nga diktatura komuniste heshtet dhe nuk e di sa gjatë do të vazhdojë kjo heshtje e pakuptimtë dhe e njëanshme. Le të shpresojmë se e ardhmja do ta thotë fjalën e saj drejt e saktë e jo vetëm për Zadrimën, po për të gjithë popullin shqiptar në çdo vend e krahinë, le të shpresojmë se do të lindë vullneti i mirë dhe do të rishikohet historia e do të vihet në baza reale dhe jo më me njëanshmëri.

E kam theksuar disa herë dhe përsëri po e ritheksoj se unë nuk jam një historian e për pasojë nuk pretendoj ta di mirë historinë, as atë reale dhe as atë të shkruarën në libra, ndaj dhe nuk mund të nxjerr saktësime se çfarë është shkruar e çfarë nuk është shkruar edhe për zonat e tjera që e rrethojnë Zadrimën, apo diçka më përtej saj në Veri, por mendoj se kudo ka mjaft mangësi dhe paraqitje të njëanshme. Kjo bazuar edhe mbi bazën e folklorit mjaft të spikatur që kanë edhe krahinat e tjera. Le të kujtojmë këtu dy nga emblemat e folklorit tonë dhe kryesisht të këngës “Hajredin Pasha po i bien Radikës” e njohur në të gjithë kombin si dhe “Treqind duvakët e Lurës” që nuk e besoj se duan ndonjë koment e shpjegim të veçantë, po nuk e di se çfarë historia ka shkruar e paraqitur për ato ngjarje sa të bujshme, aq edhe heroike që populli i Dibrës pati në qëndresën e tij kundër pushtimit turk.

Për qëndresën zadrimore kundër pushtusit dhe sidomos atij turk, flet qart e pastër edhe kjo foto që shihnikëtu poshtë:

Ll. Prendi-Arkiv Nga kisha e Dajçit shumë vite para ÇlirimitEdhe kjo foto e arkivuar dhe e ruajtur nga mjeshtri Llesh Prendi flet shumë dhe jo vetëm për pasionin që ai kishte dhe ka për fotografinë dhe artin e saj, por na tregon edhe rrugën e saj në vite. Është një foto që e kalon shekullin që nga koha kur ajo është shkrepur dhe aty shfaqen mjaft dukuri të asaj kohe. Siç shihet, aty paraqitet dera hyrëse e Kishës së Rruzars në Dajç dhe pamjet në mënyrë mjaft të pastër flasin shumë për shumë detaje të kohës që mund të shpjegohen fare lehtas. Një grup burrash zadrimorë vendosur në të dyja anët e derës me pushkë në dorë, por edhe të mbështetura për mbas murit të kishës, vigjëlojnë që njerëzit brenda kishës të mos zihen në befasi. Atje nuk kishin shkuar për të bërë roje, por për t’u lutur, veçse radha për atë ditë u ishte për të vigjëluar, se ishte koha e pushtimit turk dhe turqit e kishin prej shumë kohësh të dislokuar në Dajç një garnizon turk që ishte i paparashikueshëm në sulme bafasuese ndaj popullatës, prandaj edhe duhej ruajtur. Gjithashtu, armët kurrë nuk lejoheshin të futeshin brenda kishës, prandaj ishin aty të mbështetura pas murit të kishës dhe me njerëz që ruanin me mjaft kujdes. Nuk është gjë çudi që aty mund të kishte edhe kmitë që luftonin kundra turkut dhe poluteshin brenda kishës e jashtë kishin lënë disa roje që të mos ziheshin në befasi.

Le të shohim këtu më poshtë edhe një objeksion tjetër. Të gjithë shqiptarët sot kanë një festë kombëtare për shkollën dhe arsimin shqip. Shumë bukur! Edhe arsimi dhe shkolla shqipe duhet ta kenë ditën e tyre të shënuar. Por a është e saktë se shkolla e parë shqipe u hap pikërisht më 7 Mars 1887? A kishte më parë shkolla shqipe? Në qoftë se po dhe historia i ka evidentuar edhe më parë mbi bazën e fakteve dhe të dokumentave kokëforta e të pakundërshtueshme, pse pra pikërisht njihet mësonjtorja e Korçës si shkolla e parë shqipe?

Kur kemi studiuar letërsinë shqipe, kemi studiuar edhe për krijimtarinë e Frang Bardhit, por nuk na është thënë dhe as evidentuar se në bazë të relacioneve të tij në vitin 1639, gati 250 vjet më parë se të hapej mësonjtorja e parë shqipe në Korçë, ishte hapur në Blinisht të Zadrimës një shkollë e mesme në gjuhën shqipe. Unë i mora mësimet e para në shkollën e Blinishtit aty nga fillimvitet ’60 në shekullin e kaluar, por kurrë nuk e mësova se më shumë se treqind vjet më parë Blinishti kishte pasur një shkollë të mesme. Nuk e dita as kur aty nga viti 1985 deri më 1988 isha edhe si mësues i gjuhës dhe letërsisë i asaj shkolle dhe mendoj se më mirë që nuk e dija, pasi nuk do të rezistoja pa ua thënë këtë fakt edhe nxënësve të mi e ndoshta do ta kisha pasur një transferim të shpejtë në Spaç të Mirditës e jo për të mësuar fëmijë, po për të rrokullisur gurë kromi a bakri në galeritë e minierave të atij vendi që u bë ferri tokësor i mjaft shqiptarëve që guxuan të mendojnë pak më ndryshe se sistemi komunist.

Nuk e di nëse sot u thuhet nxënësve të të gjitha niveleve se aty ka pasur gati katërqind vjet ma parë edhe Blinishti shkollën e tij në gjuhën shqipe. Nëse jo, kjo, mendoj unë, është mjaft e pafalshme, por besoj shumë se tashmë bëhet e ditur, se nuk ka asnjë arsye për ndryshe, se nuk ka më asnjë pengesë dhe s’do të kishte asnjë persekutim nga askush, po t’u flitet edhe për atë histori nderi e lavdie.

Pak më sipër solla një fakt për simbolin e arsimit shqip dhe si ditë përkujtimore. Shumë bukur! Le ta gëzojmë atë ditë të shënuar si datë historike! Kemi parë, gjithashtu edhe mjaft filma të “realizmit socialist” që i janë kushtuar arsimit në shqip në Jug të vendit dhe këtu po ju sjell në mendje disa nga ato si: “Mësonjtorja”; “Udha e shkronjave”; “Buka dhe helmi” a diçka tjetër që në qendër ka vrasjen e mësuesit patriot Petro Nini Luarasi, etj. Po për shkollat në Veri. Po. Është edhe filmi me titull “Komisari i dritës” për Ndrecë Ndue Gjokën, “Mësuesin e Popullit” nga Mirdita që u përpoq të hapte pesëdhjetë shkolla në Mirditë pas Çlirimit nga nazi-fashistët. Edhe këtu feja dhe kleri në rol negativ.

Si qëndron e vërteta?

Gjimnazin e Blinishtit në vitin 1639 e hapën fretnit françeskanë të Troshanit, por kjo nuk mund të evidentohej nga regjimi komunist. Po a ishte gjimnazi i Blinishtit i vetmi gjimnaz, apo shkollë shqipe dhe vetëm kaq? Jo! Shumë kohë para dhe më pas kishte pasur dhe pati shkolla shqipe në mjaft vende, sidomos në Veri, anipse aty, krahas gjuhës shqipe, mësohej edhe latinishtje, gjuha e kulturës, e dijes dhe e shkencës së asaj kohe. Edhe sot në shkollat shqipe mësohen gjuhë të huaja. Mos vallë duhet ta paragjykojmë shkollën e sotme si shkollë jo shqipe pikërisht për këtë arsye? Nuk besoj se duhet të arrihet në atë absurditet.

Le të marrim edhe një fakt tjetër: Më 5 Mars 1555 Gjon Buzuku shkroi një libër voluminoz krejt në gjuhën shqipe të titulluar “Meshari”. Pse në shqip? Pse fundja një vepër aq voluminoze edhe pse fetare? Për kë e shkroi? Kush do ta lexonte, po të mos kishte kush që të dinte ta lexonte shqipen tonë të bukur? Janë pikëpyetje që mund të na çojnë në një përfundim, në atë që shkollat shqipe duhet të kenë ekzistuar dhe duhet të kenë nxjerrë kontigjent të mundshëm për të lexuar shqip. Le të kujtojmë kumtin e autorit të atij libri për ta parashtruar qëllimin pse ai e shkroi atë libër: “U Doni Ghoni, hi biri hi Bdek Buzukut, tue kutuom se gluha on a e bdarrun…” Shihet qartë se ai e shkruan këtë libër jo thjeshtë për klerikët që ta thoshin meshën e shenjtë në shqip, por për të gjithë ata që dinin ta lexonin shqip librin e tij.

Na jepet edhe një fakt tjetër. Sipas shkrimtarit dhe studiusit të mirënjohur zadrimor Daniel Gazulli në shkrimin e tij me titull: “Dhunimi i gjuhës shqipe”, krahas shkollave shqipe të hershme të organizuara nga kleri katolik në shumë vende, në Shqipërinë e Veriut dhe kryesisht në Obot kishte që në vitin 1493 një shtypshkronjë e kjo nuk kishte se si të ishte rastësisht aty. Aty më poshtë po paraqes një foto të atij kumti dhe nuk po i bëj ndonjë koment të veçantë, pasi vetë autori i atij shkrimi e thekson bukur dhe dukshëm.Danieli- gjuha shqipe

“ ….. Veriu u identifikue me Kishën Katolike (që i bante e i ban nder pse si asnji simotër e saj ka dhanë ndihmesë të paçmueshme e të paçmueme si në ruejtjen e gjuhës e të kulturës amtare, ashtu edhe në përhapjen e kulturës europiane, jo që ka qenë nxitësja kryesore e lëvizjeve për liri), e si kundërshtare e kolerës së kuqe u masakrue ma barbarisht se askund tjetër në botë. Shkruan ai e më tej shton:Veriu u identifikue me Kishën Katolike (që i bante e i ban nder pse si asnji simotër e saj ka dhanë ndihmesë të paçmueshme e të paçmueme si në ruejtjen e gjuhës e të kulturës amtare, ashtu edhe në përhapjen e kulturës europiane, jo që ka qenë nxitësja kryesore e lëvizjeve për liri), e si kundërshtare e kolerës së kuqe u masakrue ma barbarisht se askund tjetër në botë. E u mohuen shkollat. Na del se e para shkollë na paskish qenë themelue aty kah fundi i shekullit XIX në Korçë, kur të dhana të drejtpërdrejta e sidomos të tërthorta na mësojnë se shkollat në këto anë duhet të kenë mbi dymijë vite. “Na shkronjat i morëm prej Ilirëve”, thotë Plini. Janë të dokumentueme shkolla të mesme të pakten në shekullin XVII në mbarë Veriperëndimin. Në Obot kishte shtypshkronjë qysh më 1493. Çka kishte me ju dashtë shtypshkronja nji populli që nuk di me shkrue e me lexue? Por jo, zotnijë, jo, na nuk duhej të kishim rrajë, a t’i kishim ato sa ma të pakta, sa ma të cekta, që të shpallnim ardhjen e Zeusit të Kuq si shpëtim e përparim për këtë Vend.” (D. Gazulli “Dhunimi i gjuhës shqipe”)

Sot ekzistojnë mjaft fakte dhe dokumenta që e mbështesin thënien e mësipërme e studiues të ndryshëm po gjurmojnë dhe hulumtojnë me të dhëna autentike të nxjerra nga arkivat kishtare që Vatikani disponon. Një ndër ta është edhe studiuesi Mark Palnikaj i cili, në një intervistë të gjatë tek “Shqiptarja.com” na jep mjaft fakte për arsimin shqip në kohë dhe epoka të ndryshme. Pa ndonjë zbukurim apo koment të veçantë po paraqes një fragment të shkëputur nga intervista e tij duke ruajtur me përpikmëri autenticitetin e këtij dokumenti:

“… Ka një hendek këtu nëse kujtojmë se shkolla ka pasur edhe më herët si shkolla nё Ulqin (1258) dhe nё vazhdim nё Durrёs (1278), dy shkolla nё Shkodёr (1345 dhe 1395), në Tivar (1349), në Pult (1367), në Drisht (1396), duke vazhduar nё shekujt XV-XVIII me shkolla tё tjera nё Shkodёr, Lezhё, në Stubёll (1584), Trafandinё, Kunavi, Dibёr, Prizren, Shkup, Elbasan, Ohёr etj. Kёto tё dhёna dёshmojnё se nё ato shekuj tё shkuar, kisha katolike albaneze me françeskanёt nё vijёn e parё, i zhvillonin tё gjitha ritet fetare nё gjuhёn albaneze, andaj populli i frekuentonte kishat e kuvendet me dёshirё, duke marrё pjesё aktive nё meshat, pagёzimet, katekizmat, kresmat, nё celebrimin e martesave etj. Jo vetёm kaq, por françeskanёt kontribuan dhe nё hapjen e shkollave nё gjuhёn albaneze.“ si më 1416 shkolla në Shkodër. Dokumentet e zbuluara shkruajën për këto shkolla, ja nëjri prej tyre: “La scuola overo frataglia de Santa Barbara; la scuola overo frataglia de San Mercurio; la scuola overo frataglia de Santa Croce”. Në vitin 1584 u themelue Shkolla shqiptare nga klerikë katolikë në Stubllë(afër Gjilanit- fshat i Malësisë së Karadakut) i njohun si Kolegji i Shën Lukës në Kosovë. Në vitin 1632, hapja e shkollës shqipe të Kurbinit nga Imzot Gjon Kolesi. Në vitin 1638, Etërit Françeskanë hapën një shkollë në Shkodër dhe në Pllanë. Në vitin 1639, Fretërit e Troshanit hapën shkolla në Blinisht dhe në Zadrimë. Krijimi i këtyre shkollave në gjysmën e parë të 600-ës rrjedh nga një interes i ndjeshëm për zhvillimin e arsimit.”

Më poshtë na jepet një faksimile e shkëputur nga parathënia e një abetareje shqip të hartuar nga Andrea Bogdani gati katër shekuj më parë.

Arbëror - CopyArbënor i dashur, këtë gramatikën e shkrova për zotninë tënde”…..

     Si konkluzion nxjerrim se në të dyja përpjekjet e mëdha dhe të vazhdueshme të shqiptarëve në përgjithësi dhe të Zadrimës në veçanti, për liri e pavarësi si dhe për shkollim për gjatë gjithë pushtimit turk protagonisti kryesor e udhëheqës ka qenë gjithnjë kleri katolik. Ai organizoi herëpashere kryengritje të armatosura e, gjithashtu u përpoq të hapte shkolla në gjuhën shqipe kudo që mundej ta krijonte një hapësirë të mundshme.luftëtar zadrimorPrekë Miloti37978483_1990750360937295_7391284033721729024_n - Copy-800-0-329967fab339eb853fd0b17d348fda62

 

 

LLESH PRENDI MARUBI I DITEVE TONA

Llesh Prendi
(1954)

Foto e Ll. PrenditJo krejt rastësisht, në qendër të Zadrimës në fshatin piktoresk të Kodhelit, pak metra distancë nga vendlindja e Marubëve të famshëm, me datën 25 tetor 1954 lindi Llesh Prendi nga dy prindër të mrekullueshëm. Familja e tij ishte me shumë fëmijë dhe, sipas kohës kur u lind Lleshi, pllakoste varfëria ngado, por i ati, Prendi, një mjeshtër duarartë, punoi me të gjitha fuqitë që familja e tij të mos i ndjente nevojat ekonomike, me gjithë vështirësitë që koha ia diktonte. Po kështu edhe Mrika, e ëma, një grua fisnike me dhunti dhe zgjuarsi natyrale, ndikoi mjaft në edukimin e fëmijëve të saj me tradita dhe edukatë të shëndoshë familjare e shoqërore, u mësoi si ta duan njëri-tjetrin, si të duan e respektojnë miqtë dhe shokët, si t’i njohin dhe t’i ruajnë traditat e shkelqyera shqiptare në përgjithësi e në veçanti ato zadrimore.
Lleshi, me një zgjuarsi natyrale të trashëguar nga prindërit e tij, mësimet e para fillore i mori në fshatin e lindjes, ndërsa tetëvjeçaren e bëri në Blinisht të Zadrimës, duke arritur rezultate të shkelqyera në mësime. I ati, Prendi, i cili të gjithë jetën e tij ia kishte kushtuar artit të ndërtimit dhe që edhe gurët i bënte të flisnin bukur mbi kullat e Kodhelit e të Zadrimës, dëshiron t’ia lërë trashëgim këtë zanat të birit, Lleshit, ndaj me këmbënguljen dhe dëshirën e tij e dërgon në Shkodër në një shkollë ndërtimi. Pasi kryen dy vitet e kësaj shkolle, fillon punën në N.Sh.N në Shkodër dhe më pas në Hidrocentralin e Vau Dejës duke i shërbyer ekonomisë familjare, por edhe një eksperience të mirë pune. Atje njeh dhe bën mjaft miq e shokë që do të lënë mjaft gjurmë në jetën e tij. Disa kohë punoi edhe në Ndërmarrjen Bujqësore të Gjadrit, jo shumë larg nga vendlindja e tij. Gjatë kësaj kohe futet dhe kompleton shkollën e mesme bujqësore në Blinisht.
Përvoja e mirë e punës si dhe aftësitë e tij organizative bëjnë që ai të vihet në organet drejtuese të rinisë së kooperativës së Dajçit si drejtuesi kryesor i saj, si dhe si aktivist i shquar të rinisë së rrethit Lezhë duke shpalosur vlerat e Zadrimës në përgjithësi, si dhe të Dajçit e Kodhelit në veçanti.
Eksperienca e mirë që mori dhe fitoi në punë në këto ndërmarrje shtetërore, e bëri që shpejt të fitonte një vend pune në adminisratën e Kooperativës Bujqësore të Dajçit. Edhe këtu shquhet për aftësi organizative dhe drejtuese duke fituar respektin dhe admirimin e drejtuesve kryesorë të kësaj ekonomie bujqësore sidomos të kryetarit të asaj kohe Gjergj Kiri, njëri nga drejtuesit më të nderuar dhe të respektuar. Jo vetëm kaq, por edhe shpirti i tij prej artisti, bëri që drejtuesit kryesorë ta dërgojnë në një kurs për fotograf në vitet ’80, sidomos me këmbënguljen dhe përkrahjen pa rezerva të kryetarit të kooperativës, Loni Sallaku. Studjoi me shumë pasion artin e fotografisë dhe më vonë do ta shpaloste aty më së miri shpirtin e tij prej artisti duke gdhendur në celuloid jetën reale të kohës në të gjitha shpalosjet e saj me të mirat dhe të këqiat që pati.
Kur e pyet Lleshin se cilat qenë shtysat e tij që e çuan drejt artit të fotografisë, ai plot modesti të përgjigjet: “Që në rini jam marrë me letërsinë dhe artin dhe kam botuar ne shtypin e kohës poezi si dhe reportazhe për rininë. Gjithnjë e kisha mendjen te fotografia , lexoja dhe shikoja me ëndje fotot e  Marubëve që më frymëzuan tërë jetën dhe më bënin te ndjehesha krenar për origjinën time nga Kodheli,  derisa ëndrra ime u plotësua kur mora makinën fotografike. Menjëherë shkova në kurs tremujor për fotografinë në qendrën e fotografëve lezhjanë, e me këtë rast dëshiroj të falenderoj me mirënjohje të thellë përgjegjësin që më bëri kursin, të nderuarin Jorgo Volaj, që me një përkushtim  të veçantë më tregoi të gjitha sekretet e fotografisë. Natyrisht, kishte vështirësi të jashtëzakonshme në ato vite, pasi herë mungonte filmi dhe herë mungonte letra e ato ishin të një cilësie shumë të dobët. I varfër si të gjithë të tjerët isha, por kisha pasion për fotografinë artistike.”
Ashtu siç e thekson edhe vetë fotografi i talentuar, pasurinë më të madhe pati pasionin e tij për fotografinë, por edhe vështirësi të mëdha shumëplanëshe, sidomos në epokën komuniste. Pa dyshim, këtu na duhet të shtojmë se, krahas mungesave të shumta në të gjitha drejtimet si: filmat, letrat, aparate cilësore, studio cilësore, etj. duhet të theksojmë edhe diktatin dhe censurën e kohës që e frenonte dhe e ndrydhte shpirtin e lirë të artistit. Megjithatë, edhe ashtu, ky shpirt prej gjeniu nuk u frenua dhe, siç do ta shohim edhe më poshtë, ai arriti ta shpalosë të vërtetën lakuriqe të kohës, me të gjitha problemet e shumta që kishte, edhe pse shteti komunist bënte të pamundurën që t’i mbulonte, sidomos varfërinë e tejskajshme, por edhe mospajtimin e popullit me atë regjim dhe diktatin e tij. Ishte koha që për një fjalë goje mund të përfundoje në Spaç a gjetk duke shtyrë vagonat e rëndë me krom a bakër dhe me shkopin e gardianit të burgut të ravijëzur mbi kurriz, lë pastaj që fotot do ta kompromentonin haptas dhe me mjaft argument artistin, por ai nuk hezitoi dhe i stamposi ato kohë me të gjitha të palarat e saj.
Në vitet e demokracisë, iu hap drita jeshile dhe e vazhdon artin e fotografisë më lirshëm, pa pasur frikë nga censura, ndaj e zgjeroi tej mase gamën e tematikës së fotografisë. Kështu, në vitin 1994 hap në Tiranë ekspozitën e parë të fotografisë së tij aty pas gjashtë të tjerave që kishte hapur në Lezhë e gjetk. Pas kësaj, për disa kohë punon si inspektor i kulturës në rrethin e Lezhës derisa emigron në Itali aty nga nëntori i viti 1994. Megjithse kushtet ekonomike e detyrojnë të emigrojë në Itali për një jetë më të mirë, përsëri aparatin fotografik nuk e hoqi kurrë nga krahu dhe e vazhdoi aktivitetin e tij, tashmë, jo vetëm në Atdhe, por edhe në Itali duke fiksuar evente të ndryshme familjare, shoqërore dhe kombëtare. Pa u shkëputur nga arti dhe profesioni i tij i fotografisë, sot punon në Vicencia të Italisë në një kombinat poligrafik libri. Në biseda mes miqsh kur e pyesin për jetën e tij, ai me shumë modesti përgjigjet: “Jeta ime është e lidhur me fotografinë dhe punova fort për t’ia arritur ëndrrës sime të hershme. Jam i kënaqur me aq sa kam arritur edhe për faktin se kjo më ndihmoi ta shoh jetën ndryshe nga syri i zakonshëm, e pashë me një sy krejt tjetër dhe e fiksova realisht ashtu siç ishte duke stamposur historinë në celuloid edhe atëherë kur mund të më fluturonte koka. Pjesët e tjera të jetës sime kanë pak rëndësi krahasuar me pasionin që pata në jetë dhe që them se ia kam dalë me sukses.”
Para dhe pas hapjes së ekspozitës së parë në Tiranë, ai njihet dhe bie në kontakt me fotografë të tjerë të shquar të kohës si Besim Fusha, një fotograf i përmasave botërore, i cili, duke iu referuar asaj ekspozite, shkruan në shtypin e kohës tek “Rilindja Demokratike” ku mes të tjerave citon: “Llesh Prendi vjen e na jep një mësim të mirë për fotografinë.” Nga ajo ekspozitë ai u njoh me shumë personolitete të tjera të kohës sidomos në fushën e artit e të kulturës e mes tyre me fotografët e shkelqyer Rfik Veselin, Zamir Marikaj, Angjelin Nenshati, Pirro Naçe, etj. Ky i fundit, pasi formoi shoqatën e fotografëve shqiptarë “Gjon Mili”, e bën edhe Lleshin anëtar të kësaj shoqate që në ditet e para që nga fillimi i viteve ’90. Edhe më parë ai ishte njohur me personalitete dhe fotografë të tjerë e në mënyrë të veçantë me të madhin Ndoc Kodheli, mjeshtrin e shkelqyer të fotografisë dhe kishte krijuar marrëdhënie të shkelqyera miqësore dhe pune. Në atë ekspozitë, krahas personaliteteve të artit e të kulturës të shquara që i përmenda më sipër, ishin të pranishëm edhe shumë shokë e miq të Lleshit e mes tyre edhe miku i tij, përkrahësi pa rezerva dhe frymëzuesi i kohës së rinis së tij, shkencëtari Gjergj Kiri me gjithë familjen e tij.
Puna dhe aktiviteti i tij me rininë gjatë diktaturës e njeh me mjaft personalitete të asaj kohe dhe do ta lidhë ngushtësisht shoqërinë me ta. Kur merrej me rininë në Dajç, njihet dhe krijon një shoqëri të ngushtë me poetin dhe shkrimtarin Preç Zogaj që punonte aso kohe në Kooperativën e Bashkuar të Dajçit si punonjës kulture dhe së bashku organizojnë mjaft aktivitete kulturore zonale duke arritur suksese të mëdha në shkallë rrethi dhe kombëtare. Gjithashtu, kur punonte edhe me rininë e rrethit, u njoh dhe krijuan një shoqëri të ngushtë edhe me shkrimtarin e shquar Kujtim Dashi si dhe me mjaft të tjerë, shoqëri që ndikoi dhe e favorizoi mjaft në rritjen e tij profesionale. Në vitin 1988 merret me organizimin e aktiviteteve kulturore dhe përgatit ansamblin pjesëmarrës në Festivalin Folklorik Kombëtar të Gjirokastrës ku dallohen mjaft elemente artistiko-kulturore edhe nga Kodheli duke u lauruar me medalje dhe kjo ishte falë organizimit dhe drejtimit me profesionalizëm nga ana e tij e atij grupi artistik. Pra, ai nuk ishte vetëm një fotograf i talentuar, por edhe një artist, drejtues dhe organizator i shkelqyer i jetës artistiko-kulturore në kohëra të ndryshme.
Por, ashtu siç edhe ai shpesh e thekson “Fotografia është jeta ime”, aty ai shkëlqen me të gjitha përmasat e një gjeniu duke bërë me qindra dhe mijëra shkrepje me aparatin e tij dhe në kohë të ndryshme të organizojë disa ekspozita fotografike nga të cilat gjashtë nga më të rëndësishmet në Lezhë dhe një në Tiranë(1994) ku marrin pjesë mjaft personalitete të artit e kulturës, por edhe nga elitat e tjera drejtuese. Dhe jo vetëm brenda vendit, por edhe në vende të tjera të botës e zhvilloi aktivitetin e tij. Më shumë se kudo, në Itali sidomos në Vicenza, Padova dhe Mantova e kudo ku komuniteti shqiptar organizonte evenimente të ndryshme, ishte e pamundur të mos gjendej Lleshi me aparatin e tij të magjiehëm të fotografisë duke fiksuar traditën dhe kulturën shqiptare, por edhe atë italiane e botërore.
Lleshi nuk mjaftohej veç me ekspozitat e fotografisë, prandaj shumë herë mori pjesë në konkurse të ndryshme ndërkombëtare të fotografisë artistike ku në njërin prej tyre, fotoja e tij doli fituese duke tërhequr vëmendjen e mediave dhe personaliteteve botërore të cilët shkruajnë me superelativa të shkelqyera për talentin e tij. Këtu më poshtë po e paraqesim foton fituese së bashku me shënimet e jurisë ndërkombëtare të konkursit.GRATE E KALLMETIT

Mediat italiane, sidomos, i kushtojnë vëmendje të veçantë, duke mos lënë mënjanë mediat shqipetare. Juria e konkursit e krahasonte fotografinë e tij me fotografitë e të famshmit Robert Capa

.dok-gazetat-italiane-per-llesh-prendin
Kur e pyet për punën e tij si fotograf, ai me shumë pasion përgjigjet: “Më pëlqen portreti dhe më pëlqen të fotografoj njerëzit. Fotografia është loja me dritën dhe unë jam përpjekur të filmoj sa më shumë…Më pëlqen të fotografoj njerëzit e varfër….” dhe nuk është pa domethënie që në dritën e blicit të tij të jenë fiksuar që nga fëmija më i varfër, apo plaku i lodhur e drobitur nga jeta e vështirë, deri tek personaliteti më i lartë botëror, siç ishte Shenjtëria e Tij Papa Gjon Pali i Dytë dhe shumë personalitete të tjera në kohë të ndryshme si ministra, presidentë e shumë të tjerë personalitete. Gama e fotografive të tij shtrihet që nga Greqia e deri në Hollandë, në Amsterdam, pothuajse në të gjithë Europën dhe kjo, pa diskutim, i jep, tashmë atij, përmasa jo vetëm shqiptare e kombëtare por shumë më shumë se aq.
Fotografia e tij është me përmasa numerike mjaft e madhe, por edhe nga llojshmëria është shumëplanëshe dhe me mjaft vlera të mëdha të pamohueshme. Duke udhëtuar nëpër fotogalerinë e tij në vite, gjen aty një botë të madhe me karaktere të ndryshme sidomos në llojin e portretit, por një vend të veçantë zë edhe peisazhi artistik. Ai e kërkon çastin dhe e rrëmben atë mjeshtërisht, prandaj aty gjen mjaft çaste jete të gdhendura në lëvizje. Në qoftë se një poeti, romancieri, apo së fundi edhe një reporteri terreni do t’i duheshin shumë fjalë e shpjegime rreth një çështjeje dhe ndoshta përsëri do t’u duket se nuk e kanë shpalosur aq sa duhet, fotografia e Lleshit e shpalos veç me një shkrepje të blicit të aparatit të tij. Këtu më poshtë po ju paraqes një foto sa të thjeshtë, aq edhe monumentale të blicit të aparatit të tij dhe kam mendimin se askush nuk mundet ta shprehë domethënien e saj me një perifrazim të vetëm, lë pastaj me një fjalë, pse aty përmblidhet një jetë e tërë, një histori, një realitet, një domethënie me përmasa të thella filozofike. Pra aty janë gërshetuar e ndërthurur pazgjidhshmërisht jeta reale, historia, filozofia dhe sensi njerëzor e të gjitha këto nuk mund të përshkruhen me një fjalë, as me një frazë apo paragraf të vetëm.

Foto që flasin sa një histori
Dok-Lutje fetare tek vendi i kishësKjo foto që ju shihni këtu ka vlerën e një romani dhe askush nuk mund ta perifrazojë veç me një apo disa fjalë të thata. Kjo mbart vlerën e historisë dhe, siç e shikoni, fotografi rrëmben çastin dhe e fikson në celuloid historinë veç me një shkrepje aparati. Secili prej jush e shikon se kjo i takon epokës së diktaturës, asaj epoke kur diktatura komuniste, jo vetëm që i shkatërroi objektet e kultit duke i kthyer në gërmadha, por në themel të kushtetutës e shpall të jashtligjshëm besimin fetar. Jo vetëm i mbylli dhe i asgjësoi objektet e kultit, por i dërgoi në litar njerëzit e besimit, sidomos klerikët katolikë duke i shpallur armiq të popullit dhe të shtetit e ata që guxuan ta shfaqnin haptas bindjen dhe besimin e tyre fetar, e pakta i dënoi me disa vite burgim(mbi dhjetë). Pra ishte herezi dhe dënohej me ligj ushtrimi i besimit, por kjo grua fisnike nga Kodheli nuk e mori në sy rrezikun komunist dhe shkonte pothuajse çdo ditë tek gërmadhat e kishës ku fshatarët në heshtje e tinëzisht kishin grumbulluar gurët e asaj kishe dhe po aq tinëzisht luteshin atje, duke luajtur me zjarrin, si i thonë fjalës. Por Lleshi e fikson këtë çast, jo për ta denoncuar atë grua fisnike, por për të denoncuar sistemin komunist të diktaturës dhe kjo donte jo pak guxim.
Nuk e di nëse ai e ka dërguar në ndonjë konkurs kombëtar apo ndërkombëtar këtë foto, por jam i bindur se, pa dyshim, kjo foto do të merrte një çmim e vlerësim të veçantë, sepse nuk është aq e lehtë ta gjesh dhe ta fiksosh aq bukur dhe aq domethënës atë çast të vetëm e shumë kuptimplotë; një grua që lutet tek vendi i shenjtë i ndaluar dhe dënuar me ligj; shkopi shoqërues i vujtjeve dhe i mundimeve të saja i lënë aty përdhe dhe si për rastësi një breshkë aty tek këmbët e saj që rri për hesapin e vet. Edhe një gjeni i pikturës nuk do të arrinte ta hidhte në kanavacë aq bukur, aq natyrshëm atë pamje magjepsëse dhe me shumë kuptim e domethënie. Historia dhe filozofia aty janë gërshetuar e shkrirë së bashku dhe e shpalosin bukur relitetin e asaj kohe absurde. Po ta shikosh me një sy tjetër, aty janë shkrirë dhe ndërthurur dy ekstreme të jetës së asaj epoke: tragjikja dhe komikja. Sa të vjen të qeshësh, aq edhe të qash për atë jetë tragji-komike të asj kohe. Mjeshtri i ka fiksuar e përmbledhur të gjitha këto veç me një të shkrepur aparati dhe historinë e filozofinë e asaj fotoje e lexojnë brezat që patën fatin e nuk e njohën dhe nuk e jetuan atë epokë ekstremale.
Por unë ju paraqita këtu veç njërën nga ato foto monumentale, pasi mjeshtri fiksoi edhe shumë e shumë të tjera si ajo dhe i ruajti veç për vete në ato kohë, se nuk guxonte t’i publikonte, se mundej t’u bënte dëm edhe atyre protagonistë, por edhe vetes me të tilla foto tejet të guximshme dhe shumë kompremetuese. Pa diskutim, neni i famshëm “agjtacion e propogandë” do ta dërgonte edhe atë prapa hekurave si “element i rrezikshëm” për partinë, duke e dënuar me disa vite burg “në emër të popullit”.
Me shumë guxim ai kap edhe mjaft çaste të tjera e sidomos varfërinë e tejskajshme të kohës së shtetit komunist të diktaturës që trumbetonte se Shqipëria ishte një nga vendet më të lumtura në botë dhe se asgjë nuk i mungonte popullit.
54405747_408990379659642_4748703137391443968_n(Lleshi)Ja pra fëmijët e “Xhaxhit Enver” “më të lumturit” në botë, ja pra “Lulët e Vocërr” të Enverit se si mësyjnë tek qerrja që sillte bukën në Kodhel e ata të uritur rendnin përmes ujërave që kishin vërshuar dhe bllokuar rrugët, për ta marrë atë kafshatë buke të racionizuar me mjaft striktizëm e që shpeshherë ishte më e hidhur se jeta e tyre. Pra, a e shikoni ju sa të lumtur i ka paraqitur fotografi ynë ata fëmijë nga Kodheli dhe që lumturia u duket që nga gishtat e këmbëve e deri në sytë e tyre që shprehin jo tjetër veçse mjerim e trishtim.
Sigurisht, edhe sot ka varfëri dhe mjerim të tejskajshëm, po askush nuk ka frikë ta dënoncojë e ta tregojë haptas pakënaqësinë, por atë kohë ishte herezi dhe tejet e rrezikshme ta dënoncoje apo të ankoheshe. Po këto foto të tjera më poshtë, çfarë paraqesin? Asgjë më shumë, veçse skamje, mjerim e trishtim të theksuar dhe aspak fare lumturi, gëzim e mirëqenie komuniste.

54524769_412522329306447_1123250178308964352_n(Lleshi)48424448_372538263304854_208023536936157184_n(Lleshi)Nuk është pa domethënie fotoja e kësaj nëne e ngarkur me djep në kurriz dhe dy vogëlushët e saj këmbëzbathur duke udhëtuar në ato rrugë të vështira të fshatit, konkretisht, por edhe të jetës, përgjithësisht. Filozofikisht, mbi kurrizin e saj ajo mbart jetën, por një jetë të ngarkuar me shumë halle, me shumë mungesa e fare pak mundësi jetese.
Edhe kjo foto mbart një filozofi të dukshme dhe mjaft të lexueshme e pikërisht tek filozofia që mbart qëndron bukuria e saj. Fëmijë të pafajshëm që udhëtojnë në rugët e mundimshme të jetës dhe një nënë që mbart mbi kurrizin e saj jetën plot mund e sakrifica të panumërta. Ata fëmijë aty sikur e sfidojnë jetën, e sfidojnë varfërinë me shprehjet e fytyrave dhe veshjet e tyre.
48425860_370249503533730_558592369797103616_n(Lleshi)Po kështu edhe ky i moshuar i mjerë këmbëzbathur dhe i rreckosur që është ulur aty pranë banesës së tij që më shumë ngjan me një gërmadhë, sesa me një banesë të rregullt e të mirëfilltë, përmes asaj fotoje na rrëfen shumë vuajtje, shumë mjerim, shumë dhimbje, shumë histori, shumëçka nga jeta e vështirë e shqiptarit në ato kohë “të ndritura” të regjimit komunist të diktaturës. Besoj se pamjet flasin vetë dhe nuk duan asnjë koment se i paraqesin vetë fotot.
Llesh Prendi nuk është një fotograf i zakonshëm që të thotë “Qesh pak!” para se ta shkrepë aparatin fotografik dhe as një paparac i rëndomtë, por një gjeni vizionar që e gjen të bukurën edhe në ballin e rrudhosur, edhe në këmbët e zbathura të vogëlushëve apo rreckat e një lypsari dhe e pasqyron realitetin me guxim e me mjeshtëri të veçantë, pa marrë parasysh as rrezikun. Ai luan me rastin dhe e bën atë pronë e rob të aparatit të tij fotografik duke shpalosur jo vetëm çastin, por edhe historinë. Kjo nuk ka ndodhur veç në kohët postkomuniste kur pati më shumë liri e frymëmarrje, por edhe në censurën e diktaturës, ashtu siç e cilësova edhe më lart. Ai e nuhat me kilometra larg momentin e duhur dhe rend atje duke e stampuar mjeshtërisht realitetin. Duke udhëtuar nëpër fotogalerinë e tij, pa diskutim na bie në sy një larmi e madhe shumëplanëshe të cilën po mundohemi ta paraqesim këtu më poshtë sipas llojeve dhe tematikave kryesore të saj. Por duhet thënë se tematikat shpesh ndërthuren dhe gërshetohen me njëra-tjetrën dhe nuk është aspak e lehtë që në një foto të thuash është paraqitur kjo apo ajo tematikë. Siç do t’i shohim më poshtë, shpesh portretin e shkrin me peisazhin apo me traditën, me artin, ose me diçka tjetër krejt të pandashme.

Jeta dinamike në lëvizje
Një dukuri tjetër e artit të fotografit të talentuar është se krahas tematikave të veçanta që gjurmon e fikson, ai e regjistron jetën në lëvizje. Kur sheh fotot e tij, të duket se ato janë jo foto të thjeshta, por vidio të gjalla. Këtë mund ta shohim në shumicën e tyre, duke lënë mënjanë peizazhin apo portretin. Ja disa nga fotot që e paraqesin jetën në lëvizje.gratë e Dajçit në një dasëm
Kur e sheh këtë foto të duket se je pjesë e atij grupi dhe po vallëzon me ta e në vesh të vijnë mjaft këndshëm meloditë e këngëve të dasmës zadrimore dhe fillon e këndon me ato gra që këndojnë e hedhin valle aty. Gëzimi dhe hareja që shpaloset aty nuk është statik, por në lëvizje, në dinamikë. Përmes kësaj fotoje, nga ana tjetër, ai regjistron bukur një traditë, një vitalitet, një kulturë që të gjithëve ne na bën krenarë me madhështinë e tarditave të shkelqyera që Zadrima jonë ka pasur dhe mbart. A nuk ngjan kjo foto me pikturën e famshme “Vallja e shpatave” të piktorit të madh shqiptar, bashkëfshatarit të tij të hershëm, Kel Kodhelit, i cili na bën krenarë të gjithëve, jo vetëm si kodhelas, por edhe si zadrimorë e më gjerë.

38209669_301096153782399_7771605299042975744_n
Ndërsa këtu ndjek ritmin e hapave që ato gra e vajza zadrimore nga Dajçi shkojnë në punë në një ditë të zakonshme pune në kooperativën bujqësore. Kur sheh atë pamje me atë grup vajzash e grash me lopata në krah, nuk ka se si të mos shkojë mendja tek i madhi Tefë Palushi kur i thonë: “Tefë, na thuaj një rrenë me këngë!” dhe ai pa hezitim ia nis:
“Me gëzim po shkoj në punë
Faqebardhë e lumja unë…”
-Po ne thamë të na thuash një rrenë, -i thanë ata
-Po ku ka rrenë ma të madhe se kjo?! -përgjigjet ai me mjaft kuptim e kjo vlen edhe për foton që ju shihni aty mjaft domethënëse. Puna kolektive në kooperativën bujqësore ishte, jo vetëm një punë e rëndë dhe skllavëruese, por edhe e padobi, pasi atyre vajzave nuk u sillte asnjë fitim, asnjë gëzim, pse ato s’kishin asnjë lloj prone që t’i gëzoheshin e që ua sillte ajo punë, veç atyre lopatave që mbanin mbi supet e tyre ashtu si flamujt e vuajtjeve dhe mundimeve pa fund si vetë jeta e tyre.
Në foton e mëposhtme ndjen zhurmën e ujit që rrjedh në Kanalin e Madh kullues, por edhe trokun e kalit që tërheq nga pas karrocën duke kaluar mbi urë.

dok-ura-e-kanalit Apo në foton tjetër hapat e këtyre zotërinjve “shokë” që shkojnë të inagurojnë një furrë buke në Dajç ku spikat dukshëm parrulla-lubi e kohës.
52864515_399642817261065_119653798841942016_nA nuk ju duket se si është paraqitur pompoziteti absurd i asaj epoke mjaft të errët dhe pa shpresë në ato foto sa reale aq edhe denoncuese. “Të mëdhenjtë e vendit” që shkojnë për të prerë shiritin e një furre buke primitive për kohën e sotme, por “moderne” për atë epokë.
Apo mbllaçuritjet e kujdesshme të emigrantëve të pashpresë në natën e heshtur dhe tinëzare duke kaluar në mënyrë klandestine në netët e ftohta të dimrit me frikën në shpirt për të papriturën që i pret në dhè të huaj dhe me fare pak shpresë për një të ardhme më të mirë e aty në shoqëri me ta është i pranishëm edhe gjeniu i fiksimit të momentit me aparatin e tij. Edhe këtu kjo pamje që shpaloset aty, flet sa dhjetëra novela të trishta të një shkrimtari realist, apo të dhjetëra faqesh histori nga kronikanë apo historianë të epokës sonë. Fotoja flet vetë dhe nuk ka nevojë për
asnjë lloj komenti nga askush, pasi nuk do të mundet ta shprehë atë çka fotografi i talentuar ka thënë veç me një shkrepje aparati.

emigrantë drejt GreqisëKlandestinë duke kaluar lumin në tokën greke.
nga KodheliEdhe këto dy gra nga Kodheli rrugës për në Blinisht duken sikur po matin ritmin e kohës së tyre. Siç shihet, edhe këtu janë paraqitur në lëvizje e sipër dhe jo në qëndrime statike.

Portreti

Siç e kam cilësuar edhe më lart, Lleshi e dashuron gjininë e portretit, ndaj ka fiksuar shumë portrete të spikatura duke filluar nga njeriu i thjeshtë dhe deri tek personaliteti më i lartë botëror. Ai luan me çastin dhe e fikson atë me mjeshtëri pa kërkuar pozicione e gjetje të përshtatshme, por e gdhend atë person në origjinalitetin e tij natyror. Nuk pret dhe nuk kërkon artificialitet e zbukurim, por pikërisht të bukurën e gjen tek momenti i rastit. Ai nuk është një fotograf i zakonshëm që, para se t’i bëjë një fotografi dikujt, i thotë rri kështu apo buzëqesh pak, por as edhe një piktor që, para se të pikturojë, objektin e vendos në pozicionin që dëshiron. Ai qëndron mbi të dy këto kategori, pse zgjedh momentin dhe me penelata të natyrshme dhe reale i jep fizionomi portretit që fotografon, i jep shprehje, i jep gjallëri, i jep kuptim që rrallëkush mund t’ia japë. Portretet që fotografon flasin vetë e nuk kanë nevojë shumë për komente, pse flasin vetë momentet të cilat ai zgjedh për t’i stampuar në celuloid. Këtu më poshtë po paraqesim disa nga portretet më të spikatura të fiksuar me blicin e aparatit të tij fotografik.

50750907_385395752019105_525233487658090496_n(Lleshi)Papa përkëdhel një fëmijë në kishën e Shën Pjetrit në Romë, Fëmija është nga Gjadri i Lezhës, foto e vitit 1994
Dom Mikel KoliqiKardinali i parë shqiptar në vitet e para demokratike në Shqipëri Mikel Koliqi

52412719_398488890709791_1945306394777354240_n(Lleshi)
Kardinali më i ri shqiptar Dom Ernest Troshani
Dom Jaku

60077786_434491267109553_2811663167384453120_n(Lleshi)Dom Jak Zekaj, nga Baqli i përsekutuar dhe i mbijetuar i regjimit komunist

Antonio Sharra.jpgDon Antonio Sharra, misionar katolik nga Italia pas viteve ’90
Këto portrete si dhe shumë të tjerë të njerëzve të fesë, të fotografuara në fillimet e viteve ’90 e më pas, janë objekt i veçantë i fotografit. Don Antonio Sharrën do ta fotografojë në shumë momente dhe në shumë pozicione të tij humane e sociale që zhvilloi në Zadrimë, pas hapjes së Shqipërisë me Botën si dhe në rikthimin e fesë e besimit të munguar gjatë dhe të ndaluar me ligj nga regjimi komunist. Antonio Sharra luajti një rol të rëndësishëm në jetën e shumë fshatrave në zonën e Zadrimës. Ai organizoi aktivitete mjaft të rëndësishme sociale, por edhe hapi mjaft kisha në të gjithë zonën që përfshinte Komuna e Blinishtit, ndaj për jetën e popullsisë së asaj zone u bë njeriu më i rëndësishëm dhe më human, pasi, jo vetëm solli e shpërndau ndihma humanitare tek popullsia tejet e varfër, por u kujdes në zhvillimin ekonomik të zonës sidomos në modernizimin e bujqësisë duke sjellë mjete pune, fidanë pemësh frutore dhe farëra të zgjedhura nga më të ndryshmet duke i shpërndarë falas për fshatarët, hapi shkolla dhe objekte të artizanatit, kopshte fëmijësh, qendra shëndetësore dhe shumë e shumë gjëra të tjera me shumë vlera jetike për zonën, nfaj edhe Lleshi e kishte një figurë shumë të dashur e që nuk ngopej së fotografuari. Këtu më poshtë po paraqesim disa prej tyre.
38681668_307174403174574_4350629208867733504_nDon A. Sharra pranë shtratit të një gruaje të sëmurë.

48377873_370403353518345_9123362366157750272_n(Lleshi)D. A. Sharra me fëmijë.

52546681_398677524024261_6263254437280612352_n(Lleshi)Duke argëtuar fëmijët

52729400_401827110375969_3418628869073141760_n(Lleshi)
Duke organizuar punimet në ngritjen e kishave të reja.
52914559_399257627299584_1173851799363256320_n(Lleshi)Gjatë një ceremonie fetare popullore. Udha e Kryqit në Blinisht.
59967647_436293276929352_1378940709700108288_n(Leshi)Gjatë një meshe të shenjtë në Rrëshen, Mirditë.
Dok-Mesha e parë në Kodhel, pas territ komunist.Mesha e parë në Kodhel tek vendi i kishës së vjetër.

D. Antonio në ditët e para.Gjatë një procesi katekizmi.
54257274_410729639485716_9186854979363667968_n(Lleshi)Dom Antonio Sharra në ditët e para të misionit të tij në Zadrimë.
Lleshi-D. A. Sharra në KodhelDon Antonio Sharra në Kodhel.

Ll. Prendi, foto e d. A. Sharrës dhe nuseve zadrimore

25 vjet më parë u bë kjo foto në vendlindjen e D. Antonio Sharrës në Itali në mes zadrimoreve që aq shumë i deshi dhe i respektoi. Në fundin e fotos në mënyrë dixhitale është shënuar edhe data shkrepjes së aparatit fotografik.

48056326_366424067249607_2874588398230700032_n Antonio SAharra në Krajen
Por Lleshi nuk ka pasqyruar vetëm portrete klerikësh të spikatur në jetën reale të shoqërisë mbarë e në veçanti të zonës së Zadrimës në veçanti. Ai gjen dhe fotografon mjaft portrete interesante në kohëra të ndryshme. Gjen momente të veçanta në njerëz të ndryshëm dhe i fotografon ata. Ai nuk i thotë askujt: “Ktehu nga unë”; “buzëqesh pak!”; “rri kështu apo ashtu” e gjëra të tjera, por veç e rrëmben çastin(do të kisha dëshirë ta thosha: e vjedh çastin) dhe bën shkrepjen monumentale që më vonë merr vlera dokumentare e historike të veçanta. Këtu më poshtë po paraqesim disa nga më të spikaturat e portreteve që ka fiksuar me blicin e aparatit të tij në kohë të ndryshme pa komente të veçanta.

48420427_372538373304843_5798769624187142144_n(Lleshi)
Axha Jak.jpgBurr i vjetër zadrimor. Jak Kola, Kodhel. Edhe pse bardh e zi, prap vlerat dokumentare të kostumit të zakonshëm kombëtar të zonës së Zadrimës janë të dukshme dhe të patjetërsueshme.

48417991_372538339971513_7871856445686284288_n(Lleshi)Shuk Luku(Gazulli), Dajç.

10293624_1411694515772095_1093659016956414092_o
Shkurt Zeka(Gjokhilaj), Kodhel

Lleshi- Ndoc Gjetja.jpgNdoc Gjetja, një nga penat më të shquara lezhjane.
Edhe fotoja e portretit të tij shpreh personalitetin dhe natyrën e poetit të shquar.

48420139_372538313304849_233183859083051008_n(Lleshi)Dodë Ndrecë Gjoka, Baqel
thumbnail_DC2421068Ll. Prendi- Kolë MatiaKolë Matia(Tukja), Kodhel

foto73Gegë Paluca, Kashnjet, nipi i Palucë Preng Gjonit, filozofit popullor nga Kashnjeti i Mirditës.
thumbnail_foto129 (nga Kotrri)Një i moshuar nga Kotrri
thumbnail_foto12.jpgMe një vizion fisnik për të ardhmën. Dinjitet dhe burrëri edhe në skamje e varfëri.
thumbnail_vali1.jpgValentina Miloti, Dajç. Portreti flet vetë dhe këtu ngjashmëria është si dy pika uji me “Motra Tone” e Kolë Idromenos. Kapja e momentit është krejt rastësore dhe aspak i improvizuar apo i pozuar, ose i kërkuar nga mjeshtri, prandaj nga ana artistike është një gjetje krejt origjinale dhe e papërsëritshme.
50226205_381433832415297_5732985405410639872_n(Lleshi).jpgTaze Rozhani, Mabë, solistja e famshme, krenaria zadrimore, pjesëmarrëse në Festivalin Folklorik Kombëtar të Gjirokastrës.

Lleshi- Dila Geraj.jpgDila Lleshi(Geraj), pjesmarrëse në Festivalin e Gjirokastrës.

50863046_388237565068257_9160269041607114752_n(Lleshi)Vera Kukaj(Prendi), Krajën

50713996_387272778498069_7035402377855238144_n(Lleshi)Portret i një vajze zadrimore nga Blinishti. Kompozim mjaft interesant dhe i papërsëritshëm.

Ll. Prendi- nuse zadrimore nga DajçiNuse zadrimore nga Dajçi në lëndinën piktoreske para Kishës së Dajçit. Dinjitet dhe hijeshi shkrirë në një.

Ll. Prendi, portret nuseje zadrimore.Në këtë portret të rrallë të një nuseje zadrimore është shkrirë, jo vbetëm bukuria dhe madhështia e saj, por edhe fisnikëria e dinjiteti i pamohueshëm i femrës zadrimore dhe mjeshtri e ka fiksuar këtë madhështisht e me gjenialitet.

48415185_370860936805920_706967001494454272_n(Lleshi).jpgGjyste Ndoc Lushi(Gjokhilaj) Kodhel. Portretin e saj e shohim në mjaft pozicione të ndryshme dhe autori pothuajse formon një fotogaleri të veçantë me mjaft domethënie. E kemi parë edhe tek fotoja që hap serinë e fotove të këtij materiali tek lutej tek gurët e kishës së vjetër në kohën e diktaturës si dhe mund ta shohim në mjaft vende dhe pozicione të ndryshme.

48417507_369157303642950_3955983720808185856_n(lleshi)Vuajtjet dhe varfëria i kanë shtuar rrudhat, por e kanë fisnikëruar mjaft dukshëm portretin e saj, ndaj autori gjen frymëzim pikërisht aty dhe e fotografon sa herë i del rasti.

61764030_445906465968033_6540053487391080448_n
Portret i rrallë i një gruaje heroinë që me sakrifica te jashtëzakonshme edhe pse e internuar nga regjimi komunist, rriti fëmijët e djalit të saj.

thumbnail_DC2421070Një grua e moshuar nga Pirajt gjatë një momenti lutjeje.

53628932_404450603446953_6971005665443577856_n(Lleshi)
Një grua nga Krajni gjat një ceremonie fetare në natyrë.
Kjo grua fisnike, në kohën e diktaturës, bënte gati më shumë se katër orë rrugëtim në ditë për të shkuar në NBSh të Gjadrit për të punuar atje në punë të rënda krahu dhe ushqeu familjen e saj me djersën, vështirësitë e mundin e pakrahasueshëm në sakrificat e jetës njerzore.

48411543_372538416638172_7641224686235287552_n(Lleshi).jpg48366104_369382393620441_8575606314812571648_n(Lleshi)Portretet e një gruaje të moshuar zadrimore gjatë lutjeve fetare.

50917002_385084218716925_5781458453557936128_n(Lleshi)Grua nga Gramshi Luke Lush Brruku
Një grua burrneshë nga Gramshi.(Luke Lush Brruku)
38072359_301104820448199_2669600926431444992_nPrenda e Liqit(Miloti) nga Dajçi.
48424313_372538449971502_1149223971556687872_n(Lleshi)Portret i një gruaje të moshuar zadrimore në një moment të veçantë të shkujdesur.
foto100(Lina e Dodë Hilës)
Lina e Dodë Hilës Kodhel. Portret dhe kompozim mjaft interesant. Aty paraqitet gjithashtu edhe një portë oborri, tradicinale për kullat zadrimore.

Ll. Prendi-Dila e Kolë MatisëDilë Kolë Tukaj(Matia) Kodhel

Ll. Prendi- nga mesha e parë në DajçDrande Simon Pepa, Dajç gjatë një meshe kishtare.

Por Lleshin e tërheqin shumë edhe portretet e fëmijëve si dhe jeta e tyre e vështirë. Shpeshherë i paraqet edhe në grupe, por edhe si individë të veçantë në pamje e pozicione të ndryshme. Këtu po paraqes disa prej tyre pa i përmendur me emra dhe pa i komentuar, pse pamjet flasin vetë, por edhe për etikë.

thumbnail_DC2421063
Siç shihet, pothuajse të gjitha portretet e mësipërme si dhe shumë e shumë të tjera që unë nuk i kam paraqitur këtu, asnjëri prej tyre nuk është paraqitur i pozuar, por i rastësishëm, gjë që i ka dhënë mundësinë e artë mjeshtrit të gdhendë tipe e karaktere të veçanta nga shumë fusha të jetës njerëzore. Rastin e ka bërë rob dhe ndihmës të shkelqyer të aparatit të tij fotografik dhe ka luajtur me të duke e vënë në shërbim të tij me mjeshtëri, art e dashuri.

38247303_303370526888295_7193077709692469248_n
Jeta i ka ndëshkuar me shuplakën e varfërisë, por ama janë mjaft të bukur dhe tërheqës, ndaj Lleshi i dashuron ata dhe i bën objektiv të blicit të aparatit të tij e nuk ngopet së fotografuari ato portrete aq të dashura e aq të pafajshme. Ai ka bërë me qindra shkrepje të tilla dhe i ka stampuar në letër plot pasion e dashuri. Por atë e tërheqin edhe portrete kolektive dyshe dhe kështu ai ka bërë mjaft të tilla, ashtu shkujdesur siç kanë qenë në ato çaste protagonistet e tyre. Disa prej tyre po i paraqesim këtu dhe pamjet flasin vetë, ndaj nuk po i komentoj me fjalë.
Disa prej tyre nga më tipikët:
50226181_381940582364622_7712801484454232064_n(Lleshi)Dy nuse nga Nënshati

Më poshtë po ju paraqes edhe disa të tjera portrete kolektive mes shokësh apo miqsh.

Ll. Prendi- Fran Palushi me D. Jak ZekajDom Jak Zekaj së bashku me biografin e tij Fran Palushi

48378170_370003906891623_6778224078382694400_n(lleshi)Dy pleq nga Baqli
48396335_369836160241731_8956477228573523968_n(Lleshi).jpgDy pleq nga Kallmeti.
Është karakteristike se zona e Kallmetit, Rraboshtës dhe e Mërqisë, burrat dallohen nga zona tjetër e Zadrimës, jo vetëm nga disa tipare gjuhësore, por edhe nga lloji i qeleshes që ata mbajnë në kokë e kjo është e dallueshme tek këta burra që janë paraqitur aty. Pra ai depërton, jo vetëm në paraqitjen momentale të personit, por edhe në traditën e tij dhe na e paraqet si një testament të rëndësishëm të kulturës sonë.
Lleshi fotoPërsëri dy pleq nga zona e Kallmetit

Pak thashetheme grash për qejfin tonë
48390628_369562373602443_9014224923589083136_n(Lleshi)Dy gra nga Kodheli
52991425_404000513491962_2101921286304301056_n(Lleshi)Dy gra nga Dajçi në një moment bisede mes tyre.
51887857_396853714206642_3044257177133907968_n(Lleshi)Ndoc Gjetja dhe Daniel Gazulli, dy nga personalitetet më të shquara në fushën e letrave të Lezhës në ekspozitën fotografike të Llesh Prendit në Lezhë.
Portrete kolektive familjare monumentale janë paraqitur në mjaft raste dhe unë po i tregoj disa prej tyre këtu më poshtë.
60169780_435004720391541_6003336846321385472_n(Lleshi)Kolë Matia me të shoqen(Dilën) Kodhel
38448961_304262223465792_4965839985044357120_nNdokë Simoni me të shoqen(Agen) Kodhel. Siç shihet në të dyja këto foto janë paraqitur momente të ngrohta familjare edhe pse në një jetë mjaft të vështirë dhe në varfëri

Një tip i veçantë i portretit, krejt i rrall në llojin e vet, është edhe portreti eksperimental krahasues të paraqitur artistikisht me punime kompiuterike. Shikoni këtë foto më poshtë ku paraqitet portreti i vajzës në dy kohë të ndryshme me diferencë 30-vjeçare

Ll. Prendi- foto artistikeKëtu nuk bëhet fjalë për punime me fotoshop, por pranëvendosje artistike të dy fotove të të njëjtit person. Sigurisht që në kohën e pas 30 viteve fotoja duhej të ishte me ngjyra, por aty është paraqitur bardh e zi për të shikuar ngjashmëritë e saj të padiskutueshme.

Pasqyrimi i traditave:

Traditat dhe zakonet e shkëlqyera të vendlindjes lënë gjurmë të pashlyeshme në shpirtin e tij, ndaj me shumë pasion në një fushë mjaft të gjerë të tyre dhe në dimensione shumëplanëshe ai i gdhend në celuloid duke gjuajtur, por edhe duke e kapur momentin. Më poshtë po paraqesim disa nga ato foto që e lëvrojnë fushën e traditës dhe të zakoneve.
A_Zadrimore të tri brezniveParaqitja e veshjes tradicionale zadrimore në tri brezni.

53022864_404841646741182_7854037674347200512_n(Lleshi)
Kalimi i traditës së punimit me vegj nga nëna tek e bija.
10891735_1546366512304894_1595053974769738555_nTradita e punimit të veshjeve dhe takëmeve shtëpiake me motive zadrimore.

Ageja e Ndokës_furra
duke pjekur bukën tradicionale zadrimore .
38085005_301096417115706_6127354748547891200_nMomente dasme zadrimore.
Janë momentet e para të ndryshimit të traditave të hershme, momente kalimtare nga shtruarja e gostisë në sofra në shtruarjen në bankete. Siç shihet, aty nuk ka banket, por elemente të banketit. Në sofra vihej në mes një enë e përbashkët, por këtu dreka është shtruar në pjata të veçanta për secilën grua, po pa tavolina banketi. Pra gërshetimi i traditës me modernën në shumë elemente. Tradita: gratë shtrohen veç burrave në gosti; janë të gjitha me kostume tradicionale zadrimore; shtrohen rrafsh në dysheme, por pa sofra. Modernia: secila ha në pjaten e vet; pijnë arançata dhe jo raki me filxhana apo gota të vogla rakie. Kjo foto e ka fiksuar momentin dhe na e servir si një dokument të një epoke kalimtare nga tradita në modernizimin e riteve.

A-pritja e krushqëve me petulla e rakithumbnail_karm (2).jpgTradita e pritjes së krushqëve me petulla, mjaltë, djathë e raki. Edhe kjo një traditë mjaft e hershme dhe shumë e bukur e mbreslënëse. Shumë prej nesh kanë qëlluar të kemi pasur nëpër dasmat tona mysafirë të largët që nuk kanë njohur më përpara traditat e zakonet e Zadrimës dhe kur e kanë parë këtë traditë, janë mahnitur jashtmase e u ka lënë mbresa të veçanta dhe shije të shkelqyera. Kjo foto nuk paraqet veç traditën e një fshati, por të të gjithë zonës së Zadrimës, një traditë mjaft unike dhe, besoj, krejt e veçantë. Ashtu si UNESKO-ja po interesohet dhe ruan tradita e monumente kulturore, mendoj se edhe këtë traditë të zonës sonë duhet ta marrë në konsideratë e ta shpallë monument kulture të një rëndësie të veçantë. Kjo foto mund të vlejë shumë për ta paraqitur atë. Edhe sot kam parë se kjo traditë vazhdon si më parë dhe kam parë edhe foto të ndryshme që e paraqesin, por vlerën dhe autencitetin e fotos së mjeshtrit Llesh Prendi askush prej tyre nuk mundet ta ketë e ta paraqesë me aq shumë vlera dokumentare.
Lleshi pritja e krushqëveKjo foto është shkrepur në Karmë, në vendorigjinën e largët të familjes së tij.
foto99(pjekja e bukës për një dasëm)Pjekja e bukës për një dasëm
Në një dasëm zadrimoreNë një dasëm zadrimore.(foto e rrallë e gërshetimit të traditave)

thumbnail_DSC_0476Një banket dasme në shtëpinë e nuses i përgatitur për të pritur krushqit e dhëndrrit.
Kur filluan të ndryshonin traditat duke kaluar në modernizim, pritja e krushqve që vinin të merrnin nusen, filluan t’i gostitnin nëpër bankete me meze dhe raki. Aty në foton e mësipërme shihen qartë elementet e kalimit nga një traditë e kohërave tradicionale në zakone e rite të modernizuara. Aty janë paraqitur edhe takëme tradicionale zadrimore sidomos mbulesat e tavolinave(banketit), të gjitha punuar tradicionalisht nga gra e vajza zadrimore me vegjë.
Të bukura dhe me shumë vlera janë edhe foto që tregojnë traditën e shkelqyer që Zadrima pati në kostumografi, sidomos të nuses me të gjitha paraqitjes së saj si në ditën e dasmës, ashtu edhe pas saj. Ato e kanë vlerën e tyre, pse janë fotografuar në kohë të ndryshme. Le t’i shohim këtu më poshtë disa prej tyre të pashoqëruara me komente të veçanta, por më parë po paraqes se si e fotografon traditën e organizimit të dasmës zadrimore në disa detaje të tjera të veçanta dhe më pas disa foto të veçanta për veshjet tradicionale zadrimore.
foto72Nusja e stolisur në ditën e dasmës së saj. Edhe pse bardh e zi aty dallohen qartë mjaft elemente tradicionale të veshjes dhe zbukurimit të nuses në ditën e dasmës. Gjithashtu, siç e kam cilësuar edhe më lart, këtu janë gërshetuar portreti dhe tradita në shumëplane, sidomos tek nusja dhe qëndrimi i saj në ditën e saj të martesës, si dhe elementet e veshjes dhe të stolive tradicionale zadrimore në këtë event të veçantë.
thumbnail_vera bardh e ziEdhe kjo foto, megjithëse bardh e zi, i takon një kohe më të re dhe nusja e paraqet në portretin e saj në qëndrim krejt të lirshëm e të shpenguar, por duket qartë se nuk i përket ditës së dasmës.
A-Gjystja e VlashitKjo foto e veçantë me ngjyra e tregon më së miri traditën zadrimore të veshjes dhe stolisjes së nuseve zadrimore në ditët e pasmartesës e në vazhdimsi. Këtë gjë e paraqesin edhe fotot e tjera që po i paraqes këtu më poshtë pa ndonjë koment të veçantë, pasi ato foto që mjeshtri ka paraqitur, flasin vetë shumë më bukur se çdo koment që mund t’u bëhet.A-nusja zadrimorethumbnail_vera mrizi.jpg

thumbnail_shuta (2).jpgDy nuse nga Nenshati
thumbnail_zadrimore blinisht (2).jpgNë Blinisht
Foto Llesh. P.jpgServirja e kafesë së mëngjesit aty pranë oxhakut.
Edhe kjo foto mjaft e rrallë ka një kompozicion të veçantë me shumë detaje dhe me shumë kuptime. Njëri nga komponentet është respekti i veçantë për moshën e tretë.(nusja, mbesa duke i shërbyer kafenë gjyshes së saj).

Duke u dërguar bukën traktoristaveDuke u dërguar bukën punëtorëve.
Në Zadrimë ishte traditë që gruaja ua dërgonte bukën punëtorëve që punonin në arë apo në ndonjë vend tjetër. Lleshi e kap edhe këtë moment dhe e fikson me aparatin e tij.

Ll. Prendi- dasëm mirditoreDasma mirditore.

Ll. Prendi- dasëm në ZadrimëDasma zadrimore. Rregullimi i nuses.

Peizazhi e tërheq së tepërmi, ndaj fikson mjaft pamje shumë mbresëlënëse sidomos nga vendlindja me të cilën është i dashuruar pafundësisht dhe e adhuron pa masë, ndaj nuk ngopet së fiksuari pamjet madhështore që ajo i jep atij. Por më së shumti Kodheli është ai që i jep dashuri, madhështi dhe krenari pa fund dhe e fotografon në shumëplane.
Ai gjuan dhe rrëmben të pazakontën tek e zakonshmja dhe e fikson në celuloid, e tërheq shkëlqimi i barit nga rrezat e para mbi vesën e mëngjesit, një objekt a një ndërtesë e veçantë dhe karakteristike, një rrugë që gjarpëron në shpatin e një mali, një urë e vjetër dhe karakteristike në llojin e saj, një park tulipanësh diku në ndonjë qytet apo vend të huaj të botës, grunoret në pranverë dhe çdo gjë tjetër e bukur që i tërheq vëmendjen e mbi të gjitha, pamja mahnitëse që ka Zadrima e parë në disa pika shikimi të ndryshme, nga maja e një kodre, nga maja e një mali, apo edhe nga pika të rrafshta horizontale.
dok-pamje-nga-kodheliKodheliKulla zadrimore(Gazullorët)
Vjeshtë në KodhelVjeshta zadrimore

Fusha gruri në Zadrimëgrunore në pranverë
Bishti i kodrës së Dajçitparcelizimi i fushave

Dok-2 Kodheli bardh e ziKodheli para viteve ’90

Kodheli, marrë nga BrokaKodheli i marrë nga BrokaPamje e pjesëshme e Zadrimës e marrë nga Broka e Kodhelit
Shita marrë nga kodrat e KodhelitNjë pjesë e fushës dhe malit të Nënshatit
thumbnail_foto104Pamja e Zadrimës e marrë nga mali i Kreshtës mbi Troshan.
thumbnail_HOLLANT.jpgNë parkun e tulipanëve.

Siç shihet nga disa foto të paraqitura më sipër, por edhe tek këto të tjera që po paraqes më poshtë, këmba e mjeshtrit nuk ndalet veç në Zadrimë, por shkon edhe shumë më larg se aq duke fiksuar pamje mjaft mahnitëse dhe të veçanta.

foto109foto110Rruga e Dilicës e asfaltuar në demokraci
thumbnail_DSC_0478(Ura e Mesit)Ura e Mesit
thumbnail_10947555_10206085788130517_278998615_nUra e Zogut në Milot.
foto168Në Lurë. Portret dhe peizazh të shkrirë e gërshetuar në një.
foto141Pamje magjepsëse nga Lura. Siç shpesh shihet, gërshetohen peizazhi me portretin, apo edhe tradita, arti e portreti në një.

Ll. Prendi- Çobani me fyellJemi rritur me një varfëri të paparë, por me meloditë e këndshme të bilbilave dhe fyejve të barinjve të Zadrimës që përplaseshin këndshëm kodrave dhe maleve, burimet që kishte gjithandej dhe na gufonte zemra nga gëzimi. I kam kushtuar këtë fotografi baritore në kodrat e Kodhelit. Fotografia është bërë në vitet ’80.(diçiturë origjinale nga mjeshtri Llesh Prendi)

52633905_399427390615941_8873768300325109760_n(Lleshi)Vend i shenjtë në Kallmet.
thumbnail_PICT0274 (2)gjirokaster.jpgGjirokastra në epokën e komunizmit
DSC_0185Në Nënshat
thumbnail_DSC_0019 lago fuman.jpgPamje e rrallë dimërore.

thumbnail_DSC_0002 AKULL (2)Pamje e qetë dimri.
Pamje mahnitëse e Kodhelit në vjeshtëVjeshta zadrimore. Një pamje mahnitëse e shkrepur më 25 tetor 2019.

Vjeshtë në KodhelVjeshtë zadrimore 25 tetor 2019

Pasqyrimi i realitetit të kohës në epokën komuniste
Edhe absurditeti dhe fallsiteti i kohës së diktaturës u bë objektiv i fotove të tija në shumë plane. Më poshtë po paraqes disa nga ato foto. Komentet i kanë vetë ato foto dhe nuk më duhet aspak ta lodh veten time me komente të tepërta.

dok-fshatare-nga-kodheli38071775_301096003782414_428961765653479424_nPuna politike në brigadën kooperativiste në diktaturë. Brigadieri lexon shtypin e partisë dhe kooperativistët janë të detyruar t’i dëgjojnë ato pallavra me “realizime” marramendëse planesh ekonomike.
në poligonin e qitjesStërvitja ushtarake sipas parrullës “i gjithë populli ushtar”. Luftë me armikun imagjinar që kurrë nuk u duk të na pushtonte, gjersa ne e “pushtuam” atë pas viteve ’90 përfshirë edhe autorin e këtyre fotove.
foto65U GEZOHEMI LULEVE…. botuar ne revistën “YLLI” në vitet ’80.
(Diçitura e kësaj fotoje është autoktone e autorit të saj Llesh Prendi).
Siç shihet, fotot e tij publikohen edhe nga shtypi i kohës komuniste.
Disa foto nga epoka e komunizmit
thumbnail_blinisht (2)Pallati i kulturës në Blinisht në epokën komuniste.
thumbnail_busti enveri dajc (2)Në Dajç në vitet e komunizmit.

Aksioni i korrje-shirje të grurit të ri. Kodhel 1986
foto64 BIB RRITESIBibërritësit e Kodhelit
foto50(brigada e Grashit në vitet '80Brigada kooperativiste e Grashit gjatë punës në vitet ’80

Dok-Punimi i tokës gjatë kooperativavePunimi i tokës(diskim dhe përgatitje për mbjellje)
thumbnail_PICT2815 (3) ANGHELININë vreshtat e Dragushës. Angjelin Gjokhilaj
Im vëlla, NdojaNë blloqet e lulediellit në Kodhel. Agronomi Ndue Gjokhilaj
punimi i tokës në Kdhel(mbjelljet)Punimi i tokave me traktorë në kooperativë(mbjellja e grurit)

Ll. Prendi- bibërritësi i Kodhelit, Çefë GaciBibërritës nga Kodheli(Çefë Gaci)

Dok-Kodheli buzë liqenitDok-Ura e kanalit gjatë përmbytjeve12834613_878989268866757_118476_n (1)Kohë përmbytjesh

Momente të veçanta nga larmia e jetës
Shumë shpesh, atë e tërheq një pamje e zakonshme e rutinë e një gjëje, por aty gjen momente të veçanta dhe i fikson si të jashtzakonshme dhe të papërsëritshme e na vijnë në kohën e sotme si diçka e jashtzakonshme. Shikoni pamjen që po paraqes këtu më poshtë ku në lumin Gjadër, aty tek ura e këtij lumi, një grup grash e vajzash, lajnë ndërresat e familjeve të tyre. Pamje e zakonshme për kohën, por sot duket tejet e jashtzakonshme, pasi, pothuajse askush më nuk shkon të lajë rrobat atje, pse kohët kanë ndryshuar dhe mjetet moderne janë futur në çdo familje zadrimore. Kjo pamje sot, e aq më tepër më vonë, duket gati e pabesueshme dhe tejet e jashtzakonshme.

38043211_301096180449063_5337161142101868544_nGratë e Dajçit duke larë rrobat në lumin Gjadër
Lleshi-Dasëm në DajçMomente të veçanta nga një dasëm në Dajç. Edhe pse shiu ka shkaktuar përmbytje deri edhe aty ku bëhet dasma, dasmorët përsëri e sfidojnë shiun.
thumbnail_PICT4041 gra ne dajc (2)Në Dajç
duke mbartur sanë me qerreNë Kotërr duke kaluar lumin Gjadër një qerre e ngarkuar me sanë në vitet e para të demokracisë. Sot ngjet rrallë, ose fare, pasi vendin e qeve e kanë zënë traktorët, zetorët apo makinat e transportit.
51039964_388341001724580_2010779855490121728_n(Lleshi)Në Blinisht
53199757_401666213725392_4347797876231897088_n(Lleshi)Gra nga Fishta ngarkuar me barrët e drurëve. Një pamje mjaft e rrallë dhe e papërsëritshme në kohërat moderne.
38178381_301086280450053_5469041312676184064_nMe autobusin e linjës….! Mos i fol shoferit….! Kjo pamje sa komike, aq edhe jetike i tërheq vëmendje mjeshtrit dhe e fikson ashtu siç ka ndodhur. Këta fëmijë udhëtojnë për qejfin e tyre aty mbi gomar futur ndër kosha, pasi rruga mund të ketë qenë e largët dhe mjaft e lodhshme e mjete transporti më moderne nuk ekzistonin asokohe e ata ishin mjaft të vegjël për ta bërë rrugën me këmbë. Sot duket mjaft e pazakontë, ndoshta edhe atë kohë, se pakkush e kishte edhe atë mundësi e duhej t’i mbarte mbi kurrizin e tij ata vogëlushë dhe jo më me mjete të tjera më moderne. Pra është një pamje jashtzakonisht e rrallë dhe shumë mbresëlënëse, sidomos në kohët e sotme, një pamje që rrallkujt i takon ta shohë e ta shijojë veçantinë e saj mbreslënëse.
Por atë e ka tërhequr edhe jeta e vështirë e njerëzve në përgjithësi dhe e fëmijëve në veçanti, si në diktaturë, ashtu edhe në vitet e para të demokracisë, prandaj ai i ka fiksuar realisht në momente të veçanta të jetës së tyre. Në paraqitjen e tyre ai është fluid dhe pa komplekse, prandaj nuk mendohet dy herë, para se të shkrepë aparatin e tij. Pa komente po paraqes disa foto nga jeta e tyre në kohë të ndryshme.

foto148(fëmijërisë sime. Ll)Momente të veçanta nga jeta e fëmijëve

Pasqyrimi i artit dhe kulturës
Duke qenë i lindur dhe i mbrujtur me një shpirt prej artisti atë e tërheq së tepërmi arti dhe kultura, ndaj shumë herë e gjurmon dhe e fotografon atë me të gjitha planet dhe format e shfaqjes, jo vetëm atë të artit tradicional popullor të traditës, por edhe atë të kultivuar dhe të zhvilluar nëpër aktivitete të ndryshme. Sidomos atë e tërheq arti popullor dhe manifestimi i tij përgjatë festivaleve kombëtare e në mënyrë të veçantë ai i Festivalit Folklorik Kombëtar të Gjirokastrës. Atje e tërheqin, jo vetëm këngët e këngëtarët e rrethit të Lezhës, por e gjithë larmia e veshjeve dhe kostumeve kombtare nga të gjitha trevat shqiptare.
Më poshtë po paraqesim pa komente disa foto kushtuar këtij eventi.

 

Dy pjesëmarrës në F.K. të Gjirokastrës në vitin 1988
52427857_400041230554557_819261906450644992_nKëngëtari Zef Volaj nga Lezha dhe dy pjesmarrëse në F.K.Gj.
foto35Kolë Zefi, Gjovalin Gjoka(drejtor i kulturës Lezhë) Pjetër Haberi.
foto34Grupi i Lezhës pjesmarrës në F.F.K.Gj. Dhe Loro Gjeçi, përgjegjësi i kulturës për rrethin e Lezhës mes tyre.
foto36Një grup malësoresh pjesmarrëse në F.F.K. Të Gjirokastrës 1988.
foto53Duke kënduar këngë maje krahu nga grupi i burrave.

Lleshi- Gjirokastër 88

foto38foto41

foto58Rapsodja mirditore.

Ll. Prendi, lahutari Edhe kjo foto e veçantë pasqyron aktivitete artistike dhe pikërisht aty paraqitet një lahutar duke kënduar këngë legjendare tek vendlindja e Gjergj Fishtës në një ditë përkujtimore për poetin tonë kombëtar, Homerin e epikës shqiptare.

Ll. Prendi-aktivitete artistike në Lezhë 1994Aktivitet artistik në Lezhë më 4 mars 1994

Ll. Prendi-Ditë festive në LezhëDitë festive në Lezhë organizuar në mars 1994 me rastin e 550-vjetorit të Kuvendit të Lezhës nën drejtimin e Gjergj Kastriotit 4 mars 1444.

Lleshi-FestivaliNga Festivali Folklorik Kombëtar i Gjirokastrës 1988
62261305_668847353560219_2316100013886799872_nGrupi artistik i Shtëpisë së Kulturës Dajç me drejtues Dodë Doçi që zuri vendin e parë në Lezhë në kuadër të Festivalit Kombëtar të Gjirokastrës. Kjo foto e bërë nga mjeshtri Llesh Prendi dhe e ruajtur nga Angjelin Lazri, pjesëmarrës në këtë ansambël artistik na dhurohet dhe publikohet këtu për herë të parë nga Angjelini.

Por Lleshi, jo vetëm e dashuron, por edhe e organizon artin dhe fotoja e mëposhtme me grupin e Kodhelit e tregon atë më së miri. Mjaft nga pjesëtarë të këtij grupi, jo vetëm që morën pjesë në Festivalin Kombëtar të Gjirokastrës 1988 dhe u shquan atje, por edhe u lauruan me çmime nga Juria e Festivalit.

lleshi me grupin artistik

Vitet e para të demokracisë
foto62(në demokraci duke ndarë pronën e përbashkët)Duke hequr tjegullat e një vatre kulture pas prishjes së koop. bujq.
49079322_370866966805317_6991822920955723776_n(Lleshi)thumbnail_foto158 Pazar në LezhëPazar në Lezhë në vitet e para të demokracisë.
28277036_158822948254558_3048099009510467131_nDuke shkuar në mitingun e partisë demokratike në Dajç.
48381755_370866030138744_9195308604578594816_n(Lleshi)Një çobaneshë e një tufe me…një kokë dele
foto147 Nënat që përcjellin bijtë në emigrimNënat duke përcjellë fëmijët në kurbet. Momente mjaft prekëse.
74238100_539437119948300_5675496168642052096_nNjë grup klandestinësh në tokën greke. Pamjet dhe detajet e fotos flasin vetë dhe nuk kanë nevojë për komente të veçanta.
53323381_406120519946628_1203594366283677696_n(Lleshi)mitingjet e para pluraliste (Shelqet, Shkodër)
thumbnail_sali berisha dajc (1)Berisha, Arbnori, DemaçiP. Arbnori, A. Demaçi dhe Sali Berisha në Dajç 1994. Pamje historike e mjaft monumentale, pasi aty krah për krah janë paraqitur dy Mandelat shqiptarë, ai i Kosovës, Adem Demaçi dhe i Shqipërisë, Pjetër Arbnori.

Ll. Prendi-Bujar Bukoshi Kr. i KosovësBujar Bukoshi, kryeministri i Parë i Kosëvës pasi Kosova më 2 korrik 1990 u shpall Republikë. Më 4 mars 1994 mbajti një fjalim në Lezhë.

Ll. Prendi- Azem Hajdari në Lezhë 12 janar 1991Azem Hajdari, lideri historik i PD në Lezhë 12 janar 1991

Ll. Prendi-mitingu i PD Lezhë 12 janar 1991

Nga mitingu i PD në Lezhë 12 janar 1991

Ll. Prendi-Mitingu i PD 12 janar 1991

Mitingu masiv i PD me 12 janar 1991

Ll. Prendi -PD Lezhë 12 janar 199112 janar 1991. Mitingu masiv i PD në Lezhë.

Ll. Prendi-miting në Lezhë 12 janar 1991Momente të veçanta historike. Mitingu masiv i PD në Lezhë 12 janar 1991

thumbnail_DC2421073Puna e rëndë e gruasë zadrimore në demokraci.

Lleshi-Shkolla e vjetër e Dajçit në vitet '80

Foto dokument. Shkolla e vjetër e Dajçit në fund të viteve ’80 para se të shembej. Mjeshtri i magjishëm Llesh Prendi me një shkrepje intuitë ka skalitur në celuloid një foto-histori me vlera të jashtzakonshme. Ajo godinë që paraqitet në atë foto të thjeshtë, por me vlera të magjishme dokumentare ka qenë shkolla e vjetër e Dajçit ku me qindra djem e vajza, të rinj e të reja, burra e gra të moshave të ndryshme u ulën në bangot e saj dhe u brumosën me edukim e dije shkencore që nga parashkollorët e deri në nivelet e arsimit të mesëm e shumë prej tyre drejt arsimit të lartë në universitetet e vendit e të huaja duke u specializuar në fusha të ndryshme të dijes e të jetës duke spikatur dukshëm si intelektualë të dobishëm për shoqërinë. Aty, me shumë përkushtim, punuan dhe dhanë kontributin e tyre në fushën e dijes dhe të edukimit edhe një plejadë prej dhjetëra e qindëra mësuesish nga Dajçi, por edhe nga i gjithë rrethi i Lezhës dhe i Shkodrës si dhe nga rrethe të tjera deri edhe nga Vlora e largët. Aty pata nderin dhe fatin që në dy epoka të ndryshme të jetës time, të isha pjesë e asja plejade të madhe mësuesish.

Por pakkush e di se më parë ajo godinë që shihet në atë foto të thjeshtë ka qenë godina e sarajeve të turkut në kohën e Turrqisë ku ishte dislokuar një garnizon me një numër i konsiderueshëm ushtarësh e oficerësh turq. Gjithashtu mendoj se pakkush e di se aty përreth dhe në të gjithë hapësirën gjeografike të fshatit Dajç është bërë një nga betejat më të përgjakshme që historia shqiptare ka parë, mes dy forcave pushtuese të fillimshekullit XX të atyre tureke e serbe. Kjo betejë ishte aq e përgjakshme saqë, sipas dëshmive të dëshmitarëve okularë të asaj kohe, brenda një dite të vetme u vranë dhe u masakruan mes tyre dhjetë mijë turq të atij garnizoni si dhe të ardhur nga Bushati e Shkodra, si dhe të gjashtë mijë serbëve të zbritur nga Kreshta dhe Vela e të dislokuar në Kodhel një natë para se ajo betejë e përgjakshme të zhvillohej, nuk mbeti më asnjë këmbë turku dhe as serbi, por mijëra kufoma ushtarësh e oficerësh nga të dyja palët që, aty ku ata kishin rënë, u varrosën me kontributin e të gjithë zadrimorëve nga të gjitha fshatrat përreth Dajçit.

Nuk e di pse, por historia nuk e ka përfshirë këtë betejë të përgjakshme, ose të paktën, jo aq sa e meriton të thuhet për të. Ndoshta edhe pse ajo betejë u zhvillua në mes dy fuqive pushtuese, por prap, ajo ishte një ngjarje që duhej evidentuar, se ndodhi në truallin shqiptar dhe jo diku tjetër. Por historia nuk ka përfshirë dhe evidentuar edhe mjaft beteja të përgjakshme që janë zhvilluar në Zadrimë edhe mes kryengritësve zadrimorë e forcave turke në kohëra të ndryshme e një nga ato ishte edhe lufta tek Trapat e Rraboshtës e udhëhequr nga Llesh Pjetër Bajraktari mes kallmetorëve, rraboshtnjakëve, blinishtasve dhe shumë e shumë zadrimorëve të tjerë kundër ushtrisë turke që vinte nga Lezha për të shkuar drejt Dajçit, Bushatit e Shkodrës. Historia nuk i përmend, gjithashtu, as betejat e përgjakshme të komitave zadrimore të udhëhequra nga Shtjefen Preç Sallaku kundër turqve e shumë e shumë raste të tjera.

Historia ka përmendur dhe evidentuar dukshëm bëmat dhe kryengritjet e Rrapo Hekalit, Tafil Buzit, Zenel Gjolekës, të Çerçiz Topullit e Mihal gramenos, të Themistokli Gërmenjit e shumë e shumë të tjerëve në Jug të Shqipërisë, por aspak të luftërave në Zadrimë e kjo gjithnjë në formën më selektive që regjimi komunisto-jugor i bëri historisë, pse Zadrima dhe Mirdita ishte e krishtërë dhe krishtërimi nuk e donte regjimin komunisto-diktatorial. Historianët selektivë të diktaturës komuniste as nuk e morën mundimin të gjurmonin e të evidentonin historinë e lavdishme të Zadrimës, edhe pse ishin të gjalla dhe të freskëta ngjarjet e bujshme të luftërave dhe të qëndresës historike të zadrimorëve kundër pushtimit turk të skalitura në këngët epike të zonës, por edhe nëpër arkivat kishtare. Ato arkiva mjaft të pasura me dokumente e dëshmi nga historia, jo vetëm nuk u morën në konsideratë, jo vetëm nuk u shfletuan, por u bë e mundur që me forcën e inkuizicionit të egër komunist të dëmtoheshin e të shkatërroheshin totalisht, duke i djegur apo groposur thellë në tokë.

Me dhjetëra patriot kryengritës që nga mesjeta e fillimpushtimeve turke e deri në Pavarësinë e Shqipërisë luftuan me trimëri e burrëri duke dhënë edhe jetën pa iu dhimbsur as edhe një grimë për lirinë e vendit të tyre. Janë dhe ishin të freskëta, se ishin skalitur edhe në këngët epike të popullit zadrimor që u këndonte bijëve të vet që ranë në fushën e betejave pa iu dridhur qerpiku, apo vdiqën si heronj të paepur në torturat çnjerzore prej turqve në Kalanë e Shkodrës, siç ishte rasti i Shtjefën Sallakut nga Blinishti, Dodë Kinit nga Fishta, Gjokë Hilës nga Kodheli e ndonjë tjetri nga fshatrat e tjerë dhe që ishin jo më pak të përmendur nga heronjtë e Jugut që i përmenda më sipër.

Pra fotoja e mësipërme mbart mbi vete shumë histori, ndaj gjej rastin t’i shpreh edhe një herë mirënjohjen time të thellë mjeshtrit Llesh Prendi për këtë margaritar të paçmuar që na e ka dhuruar dhe e ka vendosur në gjerdanin e artë të fotogalerisë së tij të magjishme dhe shumë shprehëse. Falenderime e mirënjohje pa fund edhe në emër të të gjithë atyre brezave që u ulën në bangot e asaj shkolle që bëri epokë me edukimin e brezave, që bëri epokë me veprimtaritë e saj mësimore-edukative dhe artistiko-kulturore ndër vite. Mirënjohje pa fund, mjeshtër i magjishëm i fotografisë, që ishe dhe je një vlerë e shtuar në gjerdanin e artë të vlerave të Zadrimës sonë!

foto3“DO JEPJA GJITHEÇA, VRESHTA , TOKA E PYJE VETEM MOS TE SHIKOJA LOTET E NJE FEMIJE. Është pak a shumë një poezi kosovare të lexuar këtu e 40 vjet më parë dhe i kushtova këtë foto.”
Kjo diçiturë është autentike nga autori i fotografisë Llesh Prendi.

Ll. Prendi Grua nga PirajtSiç shihet edhe në këtë foto, mjeshtri ka fotografuar, jo vetem momente gëzimesh apo të zakonshme, por edhe dhimbjen njerëzore. Aty paraqitet një nënë që qan mbi varrin e djalit të saj në Piraj. Atë dhimbje ai e shpreh edhe tek fotoja tjetër pararendëse edhe me fjalët e tij.

Lleshi- Gratë e KallmetitGratë e Kallmetit
duke hedhë grurin në KodhelDuke hedhur grurin për ta pastruar nga papastërtitë.

thumbnail_foto130Punimi i tokës në demokraci.
foto LleshiDuke pjekur rakinë e re.

Rihapja e kishave në Shqipëri.
71591513_534034470488565_7356939636976910336_n71895768_534034520488560_1423698065675517952_n24 janar 1991. Dy foto nga mesha e parë në Dajç pas diktaturës
Dajç 1992Foto historike. Dajç 1992 tëk vendi ku ishte Pallati i kulturës fillon kthimi në kishën e re të Rruzares.
51562141_394873637737983_6833824869570838528_n(Lleshi)Rihapja e kishave në vitet e fundit të diktaturës në Nënshat.
Foto Ll. PrendiMesha e parë në Nënshat. Në plan të parë fotografi Angjelin Nënshati
52848342_400575860501094_5473191170207121408_n(Lleshi)Mesha e parë në Troshan pas diktaturës.
Ivan Dias në Dajç.jpgMonsinior Ivan Dias në Dajç
Dom Ernest TroshaniMonsinior Nikollë Troshani gjatë një meshe
72469096_540818579810154_2780596243003342848_oDon Antonio Sharra gjatë një meshe.
Blinisht 1993Mesha e përshpirtjes për At Daniel Dajanin në Blinisht 1993

80391082_587344911824187_7359411699893403648_oNë Krajën kur ende nuk ishin hapur themelet e kishës

Llesh Prendi-Mesha e parë në KodhelMesha e parë në Kodhel prill 1990

Ll. Prendi-Nga mesha e parë në KodhelGjatë ceremonisë së meshës së parë në Kodhel(prill 1991)

thumbnail_PICT0075 (2) mesha pare kodhelNga celebrimi i meshës së parë në Kodhel tek Lisi i Kishës prill1990

Ll. Prendi në KallmetCelebrimi i meshës së parë në Kallmet

Mesha e parë BaqelMesha e parë në Baqel.

Ll. Prendi-Nga mesha e parë në Baqel.Momente nga mesha e parë në Baqel.

Misionarët katolikë në Zadrimë

50767758_387000678525279_6071001461909618688_n(Lleshi)thumbnail_priferinjet baqel.jpgPriftërinj të persekutuar gjatë regjimit komunist

thumbnail_PICT0065 (6) e rregulluarMomentet e ardhjes së priftit katolik në Kodhel të sjellë aty nga Simon Doda prill1990

Foto të tjera të rralla
thumbnail_njerzitefishtesFamiljarët e Fishtës në meshën përkujtimore
My beautiful pictureMaska e At Gjergj Fishtës në momentin e vdekjes së tij e ruajtur nga familjarët.
foto7Familjarët e Dom Jak Zekës nga Baqli

Monumente dhe objekte të kultit
thumbnail_DSC_0118Një pllakë guri ku shënon vitin e ndërtimit të një kishe të vjetër
52893140_398975633994450_6163451491949477888_n(Lleshi)Pllakë përkujtimore në shtëpinë e Gjergj Fishtës.

52809895_402784316946915_5660974437537677312_n(Lleshi)My beautiful pictureMuret e vjetra të kishës së Shkrepit, një ndër kishat më të vjetrat në Zadrimë dhe që mbart një legjendë origjinale për kohën e saj të ndërtimit ku thuhej se ishte planifikuar të ndërtohej në një vend tjetër, por materialet e ndërtimit në çdo mëngjes gjendeshin sipër atij shkrepi ku së fundi u ndërtua.

thumbnail_PICT1648 (2) troshan50732276_386067955285218_304496164625973248_n(Lleshi)Në vendin e vjetër të Sapës.
Këmbanat e TroshanitKëmbana kishe në Troshan
thumbnail_DSC_0883Në Kukël tek qendra muzeale Dom Ndre Mjeda
39008855_311680279390653_7896817227947573248_nKisha e re e Kodhelit
thumbnail_DSC_0073 bunkerthumbnail_DSC_0042Bunkerët e diktaturës                                                         Në vendlindjen e Fishtës
58719857_429153234310023_4712314361983533056_nNjë kopje e vjetër e librit “Mrizi i Zanave” të Gj. Fishtës ruajtur me fshehtësi të madhe nga familje zadrimore.
thumbnail_PICT0192 (2)kisha kallmetitMeshë tek kisha e Troshanit

Mesha e parë në Kodhel prill 1990

61452790_443783636180316_5281801161140076544_oNë Blinisht, Monument kushtuar zadrimorit Martir At Daniel Dajanit dhe Patër Faustit, pushkatuar nga regjimi komunist.
Vepër e bërë nga Dom Antonio Sharra.
thumbnail_DSC_0078Monument martirësh të feve në Shqipëri ngritur nga D. Antonio Sharra

Rrapi i PirajveÇinari i Sh. Jakut në Piraj monument i lashtë kulture
61757838_446979142527432_140930151998291968_nLleshiMonument fetar në Blinisht të Zadrimës.

Foto komike
Ashtu siç edhe shpeshherë e kemi cilësuar, Lleshi e kap momentin dhe luan me të, ndaj ai ka stampuar mjaft momente interesante dhe shpeshherë edhe mjaft komike.
thumbnail_foto131Në pistën e Gjadrit. Gati për fluturim, por pa samar.
thumbnail_foto17Nga inspektimi i qendrave të zjarrit.
foto27(m0ment i veçantë)Zgjidhje origjinale dhe me kulturë
foto84(plazh modern)Në Plazhin e Shëngjinit sapo kanë mbërritur plazhistët e parë me çadra dhe… hije pishash.
thumbnail_foto gomari (2) (1)Një vizitë kortezie tek përmendorja e Leninit, dy ditë pas arratisjes së tij nga “vendroja” dhe keqardhja është e dukshme tek vizitori i radhës.

foto74Jemi që jemi, bëjmë një çikë plazh edhe ne. Edhe tendën po e rregullojmë secila palë për hesap të vet që të mos na djegë dielli, por na mungon pak vaj plazhi.
thumbnail_shengjin (2)Shëngjin. Plazh dhe bukerë.
foto6 (2) SHENGJINNë plazh ka vend për të gjithë.
Duke ngritur gotën e rakisë(Lleshi)Hajde, Gëzuar! Le ta ngremë këtë dolli për…shëndetin tim dhe..!
foto69Bunkerët e kohës së komunizmit. Po e dredhim një cigare duhan se kemi kohë deri kur armiku të na e mësyjë. Shkopin e kemi gati me i rrahë e me i zhdëpë. Le të guxojnë, në ua mban!
foto68Shengjin. Vitet ’90
Vëmendjen e mjeshtrit shpeshherë e ka tërhequr kompozimi i çastit të cilin e ka aplikuar në shumë raste. Këtu më poshtë po paraqesim disa nga fotot tipike të këtij lloji:
Lleshi-Katrovë rakieNjë katrovë rakie e hershme dhe një pamje origjinale përmes vegës së saj.
thumbnail_DSC_0238Kompozim origjinal i kohërave “moderne”
Lleshi-Mesha e parë KakarriqVitet e para në demokraci. Mesha e parë në Kakarriq dhe improvizimi i këmbanës së kishës varur në një shtyllë telefoni me formën e një kryqi.
thumbnail_foto163 (2)Kështjella e Krujës parë nën harkun e këmbëve të kalit të Skënderbeut.

foto125Pa koment! Në vendrojë dhe vigjilentë! Një gjë është e sigurtë: Këtej nuk kalon këmbë armiku pa u diktuar!

Foto nga larg dhe nga afër
thumbnail_foto24Papa Gjon Pali i Dytë në Shkodër.
Lleshi-Papa dhe Nënë TerezaPapa Gjon Pali i Dytë dhe Nënë Teraza në Shkodër mes popullit shkodran.
foto59Karnavale në Venecia

Ll. Prendi-Pashk Përvathi në VeneciaPashk Përvathi në Venecia. Është karakteristikë e veçantë se mjeshtri, shumë nga njerëzit e artit, jo vetëm i ka pasur shokë e miq të mirë, por ku ka mundur edhe i ka ndjekur nga pas dhe i ka fotografuar me kënaqësi të veçaantë

Ll. Prendi- Zadrimore në Itali 1994Zadrimore në Itali në vitin 1994. Mahnia e kostumeve popullore zadrimore.

Nusja nga VeneciaNuse nga Spanja në Venecia
Jeta reale e fshatit socialist në epokën e komunizmit
thumbnail_DC2421066“Lumturia” e këtyre fëmijëve socilist është mjaft e dukshme.
foto135Kontribut familjar për ekonominë e përbashkët të familjes.
foto19(një nënë me shumë fëmijë)Një nënë me shumë fëmijë.
foto1(Fëmijë nga Kodheli në një kuvend)Fëmijë nga Kodheli(po bajmë pak kuvend fëmijësh).
Lleshi-Kaubojsit e KodhelitKawboys-it e Kodhelit

48394077_370867220138625_7105632209905647616_n(Lleshi)Jo. Mos u hutoni! Nuk është Luli i Vocërr i Migjenit, por i “xhaxhit” Enver. Ajo kohë kishte plot dhe kudo Lula të Vocërr dhe nuk kishte nevojë t’i kërkoje, por nuk ia mbante askujt ta hapte gojën e ta shprehte një gjë të tillë.

foto122Jetë në ekstrem mbijetese.
thumbnail_KASHNJETBurra nga Kashnjeti malor.
26230777_125492851587568_6169386007950433993_nHë, si thua? A ia marrim një kënge majë krahut, apo një valle dyshe?!

Momente të veçanta
10614206_1482966068644939_7892312933181268568_nFutja e kompiuterit në jetën e fshatit
12825121_878507772248240_1664026705_nRreshtimi i mëngjesit në shkollën e mesme të Dajçit.
Lleshi-Mësuesit e BlinishtitMësuesit e Blinishtit

74673261_561729651052380_3614080529927766016_oNë Baqel
zadrimore me qerre.jpgGrua zadrimore me qerre
foto56Dasëm në Kashnjet në familjen e Palucës.
thumbnail_rrapi konispol (2)Rrapi në Konispol- pikënisja e refugjatëve.

74569276_559021827989829_4470615515487797248_oTakim brezash(gjyshja me mbesën nuse)
38139487_301033000455381_2318125078081961984_nNjë nënë e re zadrimore duke vënë në gjumë fëmijën e saj.

foto113.jpg
foto20 (3) MOND KACELIStafi drejtues dhe gazetarë e redaktorë të parë të gazetës “Koha Jonë”: Alfons Zeneli, Marash Mirashi, Pal Dragusha, Edmond Kaçeli.
gurët rrethues të një pusi të vjetër ujiDuke mbushur ujë në pusin e lagjes

Foto Llesh PrendiPelegrinazh tek Kisha e Shën Ndoit Laç gjatë viteve ’80, një foto që kurrë nuk u publikua, pse regjimi komunist mund t’i persekutonte ata njerëz aty në foto. Edhe kjo foto flet qartë për rezistencën e popullit shqiptar në kohën e diktaturës për ta ruajtur dhe ushtruar fenë.
Lleshi-tek Kisha e Laçit vitet e paraTek Kisha e Laçit në vitet e para të demokracisë.
50618165_387888421769838_5597730459988525056_n (1)(Lleshi)Figurat fetare pas vitit 1967 u ruajtën në fshehtësi të plotë, pasi regjimi komunist i dënonte ata njerëz që i ruanin ato haptas.
Mjeshtri Llesh Prendi me aparatin e tij fotografik, ashtu siç e paraqita më sipër, ka kapur shumë momente duke trajtuar shumë tematika dhe mund të themi se kjo është e pamohueshme duke marrë në konsideratë ato qindra mijëra shkrepje aparati, por ajo që atij gjithmonë ia ka ndezur dëshirën gjithnjë e në çdo kohë ta fotografojë, ka qenë vendlindja e tij. Ashtu si çdo djalë, çdo fëmijë e dashuron ekstremalisht nënën e tij dhe i lidhur ngushtësisht me të në të mirë e në të keq, me një krenari të ligjshme, ai e stampon atë në celuloid në të gjitha planet e paraqitjes së saj, me të mirat dhe me të kqiat, në kohë të mirë dhe të keqe. Këtë e ka bërë qoftë kur banonte e jetonte aty, qoftë edhe kur u shkëput e jetoi jashtë në emigrim dhe sa herë vinte a vjen në vendlindje nuk ngopet së shfryri mallin e tij edhe duke e fotografuar prap e prap në shumë plane si gjithmonë ai e bënte edhe kur banonte atry. I kam paraqitur mjaft nga fotot e tij nga Kodheli, por pa i cilësuar të gjitha se kjo është prej aty dhe kjo tjetra jo pa bërë një veçim e një seleksionim të tillë e po t’i veçojmë, mund të themi se janë më shumë se një e treta, por këtu më poshtë po paraqes disa që mjeshtri ia kushton veç vendlindjes së tij, Kodhelit.

Dok-Hyrja në Kodhel53098668_405666229992057_1294076957704585216_n(Lleshi)Pamje nga Kodheli në ditët e sotme

My beautiful picturePamje e pjesshme e lagjes ku lindi dhe u rrit Lleshi. Në sfond duket kulla e vjetër e familjes së tij.
Dok-Kodheli fotoPak kohë pas përmbytjeve në Kodhel.
thumbnail_PICT2679 (2) RRUGE.jpgRrugë krysore fshati në epokën e komunizmit
Dok-Kodheli gjatë përmbytjesSiç e kemi parë përmes shumë fotove të shpalosura këtu më sipër dhe siç e kam cilësuar kur kam folur për jetën e tij, Lleshi e filloi artin e tij të fotografimit në vitet ’80 kryesisht në kooperativën e Dajçit, por edhe gjatë asaj periudhe(periudha e kooperativave bujqësore), ai nuk u mbyll brenda kufijve që i përfshinte ajo ekonomi bujqësore, po e shtriu në mbarë zonën e Zadrimës. Sigurisht, tema më e dashur dhe që e frymëzoi shumë e pafundësisht pa ndërprerje ishte krenaria e tij e madhe, ishte Kodheli, vendlindja e tij të cilin e fotografoi në plot dimensione shumëplaneshe në të gjitha aspektet e jetës me të mirat dhe me të kqijat e saj. Por ai me aparatin e tij i ra kryq e tërthor Zadrimës duke gjuajtur momente të veçanta dhe shpesh i kaloi kufijtë e saj duke shkuar atje ku rasti e momenti e thërriste, ashtu siç e kemi parë sidomos në Gjirokastër, por edhe në vende të tjera.
Por Lleshi nuk ishte veç një fotograf i apasionuar pas fotos së çastit, apo pas atyre të programuara e të porositura. Ai është edhe një koleksionist i mrekullueshëm i fotove arkivore të gjetura e të ruajtura me kujdes nga ana e tij, foto me vlera të veçanta historike. Disa prej tyre po i paraqesim këtu më poshtë:
AAAAAFoto e viteve ’70 e pleqve të Kodhelit e ruajtur nga mjeshtri Llesh Prendi
Arkiv personal i Ll. Prendit 1Një foto me moshë mbi njëqindvjeçare e shkrepur tek kisha e Rruzares në Dajç të Zadrimës dhe e ruajtur nga Llesh Prendi.

 

EPSON MFP image

Grupi artistik i Kodhelit i vitit 1968. Disa prej tyre morën pjesë në Festivalin Folklorik Kombëtar në Gjirokastër.
thumbnail_PICT0380 (3) FOTO 90 VJECARENjë nuse zadrimore e kohërave të hershme.
Pas viteve të diktaturës komuniste, kur Shqipëria i hapi dyertë me botën, ai i kaloi edhe kufijtë shqiptarë dhe e shtriu shumë aktivitetin e tij edhe jashtë Atdheut, ashtu siç e kemi parë në shumë foto të paraqitura më sipër. Kudo që shkoi, bëri mjaft miq e shokë të ndryshëm, si brenda vendit, ashtu edhe jashtë tij. Këtu më poshtë po paraqes disa foto personale të tij ku ka dalë me miq e shokë dhe njerëz të tjerë nga familja apo nga shoqëria e fëmijërisë dhe rinisë së tij.
Lleshi me fotografin bullgarMe fotografin e famshëm bullgar Jordan Jordanov të cilin e mikpriti në shtëpinë e tij në Kodhel.
thumbnail_angelini lleshi (2)Lleshi me fotografin e shquar shkodran Angjelin Nënshati.
thumbnail_PICT0178 (5)Në Festivalin Folklorik Kombëtar të Gjirokastrës në vitin 1988 me rapsodin e Jugut Lefter Çipa.
Lleshi në GreqiLleshi në emigrim në Greqi
thumbnail_TOMA LLESHI NIKOLLANë mes shokësh(unë, autor i këtij shkrimi, Lleshi dhe Nikolla (Gjokhilaj), im vëlla, në një moment në Kodhel) në vitet ’70
Lleshi me prindërit e tijNjë foto mjaft e rrallë e Lleshit dalë me prindërit e tij. Është e rrallë edhe për vetë faktin, se, siç vetë shpesh e cilëson, ai gjithnjë ka qenë me aparat fotografik në dorë për të filmuar të tjerët dhe rrallëherë për t’u filmuar vetë, qoftë edhe me familjarët e tij. Siç e kam cilësuar edhe më sipër kur kam folur për jetën e tij, Prendi dhe Mrika ishin, jo vetëm dy prindër të mrekullueshëm, por edhe dy njerëz me virtyte të larta si dhe me një reputacion të mrekullueshëm në shoqëri. Ata ishin njerëz të mrekullueshëm që gëzonin respekt të veçantë, jo vetëm në Kodhel, por kudo në Zadrimë tek ata që i njihnin. Prendi ishte një mjeshtër duarartë, por si rrallëkush në kohën e tij, zotëronte aftësinë e të shkruarit e të lexuarit që i kishte mësuar nga prifti i Bërdicës kur shërbente tek ai në rininë e tij. Me këto aftësi ai u erdhi në ndihmë bashkëfshatarëve të tij duke u shkruar apo lexuar letrat e djemve që ishin ushtarë. Ndërsa Mrika ishte një grua e zgjuar, e fortë dhe shumë e shprehur, por edhe një trimëreshë dhe burrëreshë si rrallëkush në kohën e saj.
Lleshi me Zefin dhe GjovalininNë foton e mësipërme, Lleshi është me dy vëllezërit e tij: Zefin dhe Gjovalinin.

Zefi, në rininë e tij ishte një sportist i talentuar, i shquar sidomos në atletikë dhe në futboll. Gjithashtu, ai për mjaft kohë ishte trajner dhe e drejtoi ekipin e futbollit të Kodhelit duke e vendosur në një nivel mjaft të kënaqshëm.
Jana me Lleshin(xhaxhain)Me mbesën e tij, Janën, një artiste dhe mjeshtre e artit të punimit të qeramikës në Krajën të Zadrimës. Nuk i thonë kot fjalës së urtë të popullit: “Dardha bie nën dardhë!”. Edhe Jana, si Lleshi i shquar në artin e fotografimit, është një artiste dhe mjeshtre duarartë në zejën e qeramikës, jo vetëm nga format e larmishme, por edhe në pikturimet e tyre origjinale me ekzaktësi dhe stil të veçantë piktori dhe ka tërhequr vëmendjen e mediave dhe të turistëve nga shumë vende të botës.

Lleshi 2

Lleshi 1Nën këmbanën e paqes në Rovereto Itali që është prodhuar dhe vendosur aty në respekt të Luftës së Parë Botërore

thumbnail_lleshi (2)Tek muret e vjetra të Sapës të cilën e ka një nga pikat më të dobëta të tij.
Lleshi me fotografët profesionistë Besim Fusha, Zamir MarikaNë Ekspozitën Fotografike 1994 me fotografët profesionistë Besim Fusha, Zamir Miraka, etj.
Lleshi me Pirro NaçenGjatë ekspozitës së vitit 1994. Lleshi me PIRRO NAÇEN, Kryetar i Shoqatës së Fotografëve Shqiptarë dhe ATASHEUN Kulturor    gjerman në atë ekspozitë.
thumbnail_PICT1725Gjatë ekspozitës fotografike në Tiranë 1994
Lleshi, D. Gazulli, Nd. GjetjaMe shkrimtarët lezhjanë Ndoc Gjetja dhe Daniel Gazulli

Ll. Prendi-Me Jorgo Volaj, mjeshtrin që i mësoi rrugën e artit të fotografisëLleshi me mjeshtrin Jorgo Volaj i cili ia mësoi artin e fotografisë dhe që i mbetet përjetësisht mirënjohës atij.

Ll. Prendi në TiranëLleshi në Tiranë në shkurt 1994 në kohën e ekspozitës së tij fotografike. Në sfond paraqitet posteri me një nga fotot e tij të rralla dhe fotoja ishte e përmasave 1m me 1m ashtu siç duket edhe aty. Në postër qëndron diçitura “VERIU NE FOKUS”

Siç e kam cilësuar edhe në një moment tjetër, për Lleshin edhe shtypi e media ka shkruar apo intervistuar në shumë raste. Këtu më poshtë po paraqes intervistën e fotografit të shquar të ditëve tona dhënë tek Radio Kosova:
08.06.2015
Dok-Ll. Prendi foto tek intervistaLLESH PRENDI NJË FOTOGRAF I SHQUAR SHQIPTAR NË ITALI
Intervistoi: Vera Pelaj
Fotografia është art masiv! Sot, në rrjetet sociale, në gazeta e revista shikohen foto shumë interesante të cilat ngelen në kujtesë, thotë në një intervistë për Radio Kosovën, Llesh Prendi.
Më poshtë intervista me Z. Prendi, një fotograf shqiptar që veprimtarinë e tij prej fotografi e ushtron në Itali:
Radio Kosova: Z. Prendi, si u bëtë fotograf?
Llesh Prendi: Kam lindur në fshatin Kodhel të Zadrimes, në fshatin ku kanë lindur Marubët e famshëm, të cilët e kanë bërë historinë e fotografisë shqiptare. Pra, pionierët e fotografisë shqiptare.E kisha një ëndërr të fshehur për t’u bërë fotograf.Ishin vitet ’80-të, ku një kryetar kooperative më liroi nga puna që isha me detyrë atje.I thashë kam dëshirë të bëhem fotograf, e kam ëndërr…ai më bëri një nder të jashtëzakonshëm dhe në saje të tij, u futa në kurs dhe fillova aktivitetin e fotografisë.
Radio Kosova: Në Shqipëri e ndjekët kursin?
Llesh Prendi: Po, në Shqipëri. Pas mbarimit të specializimit, puna e parë që kam bërë, kam shkruar dhe jam njohur me fotografët e mëdhenj si Pirro Naqe, që ishte kryetar i Shoqatës së Fotografëve Shqiptarë, me fotografin e madh shkodran Angjelin Nenshadi dhe fotografin me origjinë nga Kodheli i Zadrimës, Kel Kodheli, që vdiq në vitet ’90-të, e nuk arriti të bëjë fotografi të lira në demokraci. Kam njohur fotografin, më të madhin shqiptar Besim Fusha, të cilët më kanë ndihmuar pa kursim për ecjen në karrierën time të fotografisë.
Radio Kosova: Në itali, erdhët për të studiuar fotografinë?
Llesh Prendi: Në Itali kam ardhur në nëntor të vitit 1994. Fatmirësisht erdha më vizë të rregullt me familjen.Jetoj që 19 vjet në Vicenca.Në fillim pak u aktivizova me fotografinë ngase ishte çështja e mbijetesës.Pastaj, shpjet u futa në grupe italianësh.Piktori i shquar në Vicenca, Rosi, më aktivizoi dhe nisa aktivitetin në Shoqatën e Artistëve të Huaj.Piktorëve, skulptorëve dhe fotografëve të huaj.Shumë vite më parë, një gazetë italiane pati bërë një artikull për mua, e që vlerësohesha. Kam botuar fotografi edhe në shtypin italian, por edhe në atë shqiptar.
Radio Kosova: A ju vlerësojnë italianët për punën që bëni?
Llesh Prendi: Po. Më kanë pritur më shumë dashamirësi dhe shprehin shumë simpati për fotografitë e mia. Një kritik italian, në ekspozitën e fundit që pata hapur në Vicenca, më pati thënë: “Kjo është fotografia e vërtetë”. Në një konkurs në facebook, që quhet fotografia javore, në fotografinë time janë tri gra që janë të ngarkuara me dru.Ato janë nga Kallmeti i Lezhës. Një kritik i fotografisë, më krahasoi foton time me një fotograf të famshmë hungarez Robert Capa, të luftës së Dytë Botërore, i cili kishte bërë fotografinë në Sicili. Të them të drejtën, si shqiptar që jam, u ndjeva krenar që krahasohesha me një fotograf kaq të madh.
Radio Kosova: Çka është fotografia?
Llesh Prendi: Fotografia është një art shumë i zhvilluar. Në vendin tim, mirë pati thënë një kritik shqiptar, se fotografia sot për sot është në shkallën e parë të arteve në Shqipëri. Madje edhe përpara artit të pikturës.Kjo, përsëri e ka zanafillën me Marubin e famshëm, që ishin të parët që e bënë fotografinë në Shqipëri e në Ballkan.Sa për kuriozitet në e kemi fotografinë edhe përpara suedezëve. Shqiptarët janë me fotografinë e parë që është Kazazi, që do të jetë bërë në pranverë atëherë kur Marubët ikën nga fshati im, dhe në shenjë respekti të 166 vjetorit të fotografisë së parë, promovohen në facebook fotografi bardh e zi, kryesisht nga Shqipëria ashtu siç ishte, pa zbukurime, realitet i ashpër, fëmijëria e ashpër, njerëzit, portretet…fotografia është gjithçka në jetë. Fotografi do të thotë: Loja me Dritën. Marubi thoshte: “Fotografët duhet të fotografojnë deri në orën 10.00, pastaj ta mbyllin makinën fotografike”! Ai e kishte idenë të loja me dritën.Pra, fotografia e bukur bëhet paradite, thoshte Marubi i famshëm.
Radio Kosova: Kur do ta hapni ekspozitën e radhës dhe ku?
Llesh Prendi: Kam një ëndërr që në Piacenca të Italisë, në vendin ku lindi Marubi, të hapi një ekspozitë fotografike me foto të zgjedhura në vite e t’i paraqes atje. Për këtë nuk do nxitohem, por e kam projekt.
Radio Kosova: Jeni nga Kodheli, fshat afër vendlindjes së të madhit Gjergj Fishta. A dini diçka që nuk din opinioni për të?
Llesh Prendi: Pata fatin që vitin e kaluar, kur u bë inaugurimi i bustit të të madhit Gjergj Fishta, që për fatin tonë, kosovari Sabri Novosella, investoi për bustin. Ishte kënaqësi e madhe që qëllova aty.Është për keqardhje që në shtëpinë e të madhit Gjergj Fishta, nuk është bërë rikonstruksion.Po t’i shikoni fotografitë e asaj shtëpie, të atij burri të madh, është e mjerueshme, është e pafalshme.Ajo po rrënohet dhe si duket, politika nuk ka kohë të merret me të madhin Gjergj Fishta.Ai, për ne ka qenë gjithçka.Babi im i dinte përmendësh vargjet e “Lahutës së Malcisë”.Fishta, u ringjall në vitet ’90-të.Kam pasur fatin, që në meshën e parë pas vitit ’90-të, në përvjetorin e parë të meshës së Gjergj Fishtës, në Troshan të Lezhës, bashkë me fotografin e madh Anxhelin Nenshadi.Aty bëra me qindra shkrepje nga aparati fotografik. Kur do t’i dixhitalizojë filmat, do të kem kënaqësinë që të hedhi gjithë aktivitetin që u bë atë ditë, që kishte me mijëra persona. Ishte një manifestim i jashtëzakonshëm, për të madhin Gjergj Fishta.
Radio Kosova: Çka të thoshte babai për Gjergj Fishtën?
Llesh Prendi: Gjergj Fishta për ne ishte gjithçka, ishte një yll i madh, ishte një vigan. Fatkeqëisht, atëherë flitej pak për të.Por, babai im më fliste mua. Ai punonte me priftërinjt, i thoshin atëherë rroktar! Ka punuar në Bërdicë, me një prift, i cili plakut tim, që në rini, në vitët ’30-të, i kishte mësuar të shkruaj dhe të lexojë. Plaku im ishte nga të vetmit pleq në Zadrimë që dinte të shkruante dhe të lexonte.Ai, më ka lënë një libër të shtypshkronjës së Shkodrës, 102 vjeçare, e cila ndodhet në shtëpinë time.Babai fliste me një simpati të jashtëzakonshme për Fishtën.Ashtu siç flasin të gjithë zadrimorët dhe bashkëjetuesit e këtij njeriu të pavdekshëm.
Radio Kosova: Po për At Zef Pllumin?
Llesh Prendi – Librin e At Zef Pllumit “Rrno vetëm për me tregue”, e kam në dorë për të dytën herë duke e lexuar. Më mbush me shumë emocion një burrë vigan për një qëndresë të tillë që ka bërë në ato kohë të vështira.Qëndresa e tij, është frymëzim për gjenerata të tëra.
Radio Kosova: Çka përpiqeni të përçoni përmes fotografisë, për shqiptarët?
Llesh Prendi: Shqipëria është një vend me histori dhe kulturë me shumë interes. Në vitet ’90-të, me rënien e Murit të Berlinit, erdhën në vendin tonë shumë fotografë të huaj dhe kërkonin që të filmonin gjithçka që shihnin.Mua më pëlqen shumë portreti, natyra, etj. Kam disa portrete që nuk i fali me asnjë çmim sepse janë pjesë e historisë së vendit tim. Paraqes njeriun me karakter të fortë shqiptar, punëtorin, fëmijët… që edhe këto më japin kënaqësi kur i fotografoj! Janë pjesë e historisë sonë.Pastaj duhet përmendur edhe veshjet tona tradicionale, që duhet pranuar se po pakësohen dita ditës.
Radio Kosova: Çka do t’i porosisnit fotografët e rinj?
Llesh Prendi: Fotografia është art masiv! Sot, në rrjetet sociale shikohen foto shumë interesante.Gazetat dhe revistat, poashtu paraqesin foto që të ngelen në kujtesë. Shumë kush mendon se profesioni i fotografit është i lehtë… gabohen! Që të jesh fotograf, duhet të jesh artist, piktor, intelektual e punëtor! Sakrificat për këtë profesion, nuk numërohen.Që të jesh fotograf, me thoshte Pirro Nace, një kritik dhe fotograf i mirënjohur në Tiranë, duhet të lexosh pa ndërprerë libra, poezi e romane, që të kapësh portretet që paraqesin shkrimtarët.Pra, fotograf do të thotë të jesh një njeri i formuar dhe të sakrifikosh sikur një gjuetar për të kapur fotografinë çdo ditë.Jo për të vrarë, por për ta ruajtur historinë e vendit tënd. Të bëjnë sa më shumë foto dhe t’i ruajnë ato në arkivat e tyre. Fotografët shkodran, për mua ishin dhe mbeten gjithnjë frymëzim për punën time.

Lleshin dhe artin e tij e kanë vlerësuar dhe vazhdojnë ta vlerësojnë edhe të gjithë ata që e kanë njohur dhe e njohin e unë mes tyre, veç sa kam bërë një ekspoze modeste timen për të, pasi profesionalizmi i tij flet aq shumë sa e kam pasur mjaft të vështirë ta përfshijë të plotë këtu. Megjithatë këtu më poshtë po paraqes mendime dhe opinione të atij rrethi shoqëror e miqsor që Lleshi ka pasur dhe që unë kam mundur të kontaktoj me të, por edhe të paraqitur në rrjetet sociale e media të ndryshme.

Fotografia e ditësthumbnail_Digitalizzato_20190624 (5)thumbnail_Digitalizzato_20190624 (3)thumbnail_Digitalizzato_20190624 (6)Ky dokument që mban datën 8 shkurt 1994 verteton se Lleshi ishte anëtar i Lidhjes së Shkrimtarëve të Shqipërisë dhe i Shoqatës “Gjon Mili”, por, gjithashtu është edhe një rekomandim që artistit t’i jepej një studio nga rrethi i Lezhës, por që kurrë nuk iu dha. Gjithashtu, aty i jepet një vlerësim maksimal i punës së tij.

Ashtu siç e kam cilësuar edhe më sipër, aktivitetin e tij Lleshi e shtrin edhe jasht vendit dhe atje tërheq vëmendjen e shtypit vendas, sidomos atij Italian. Pa komente të thelluara po paraqes disa foto dokumentare të shtypit italian:Gazetat italiane për Ll. PrendinGazeta italianeGazetë italiane.pngthumbnail_IMG_20190615_174940_382

Opinione dhe vlerësime nga miq dhe shokë të Lleshit

Angjelin Lazri, një nga penat e reja ndër më të spikatura në ditët e sotme në një status në Facebook, duke postuar këtë foto origjinale të fotografit, shkruan këtë status:

Përshëndetje miqësi!
Jemi “të mëdhenjë” me selfie.
E bëmë të “famshëm” veten.
Por për këtë MITIN shqiptar, u ka shkuar ndonjëherë mendja?!
13266083_1124898157562810_7681699792568939065_n

Ky është Llesh Prendi!!!
Një jetë në sfidë me kohën dhe gjithmonë i fituar!
Koha gjunjëzohet para tij për çastet më të bukura të ndalura përjetësisht. — with Llesh Prendi.
Llesh Prendi është artisti i heshtur, i vetmi artist që kohën e ndali duke i marrë më të bukurën, për t’ia dhuruar përjetësisë. E kam dashamirë!
Ndërsa në një shënim tjetër për Lleshin ai shprehet kështu:
” Fotografin e mirënjohur Llesh Prendi, e njoh që kur isha në tetëvjeçare. Kam fotografi nga Lleshi në konkurime mes shkollash, si dhe më vonë në grupin folklorik të Dajçit të Zadrimës. Edhe sot, duke qenë se ai jeton familjarisht në Itali, jemi takuar sa herë në evente të ndryshme të Lidhjes së shkrimtarëve dhe artistëve ku ka ekspozuar edhe disa nga kryeveprat e tij. Lleshi, njeriu i mirë, i palodhur, kudo dhe përherë i pranishëm, i heshtur, këmbëngulës me atë makinë që në dorën e tij thua se bën magji! Ai pikturon, skulpturon dhe stampon në film më të bukurën e asaj që ka përball! E fikson në kohë për t’ia dhuruar përjetësisë! Çdo shkrepje është art! Llesh Prendi është “MARUBI” i sotëm i Zadrimës, i krahinës së tij të vendlindjes, krahinë të cilën e ka prezantuar më së miri në shumë ekspozita nga Lezha në Tiranë… Të kesh mik Llesh Prendin është krenari! “

Piktori Mikel Paluca në një komunikim me të i drejtohet me këto fjalë që paraqiten në këtë foto:

thumbnail_12795293_1140742445960689_720427881138974503_nPikturë kompozim nga piktori Mikel Paluca sipas një grup fotosh autentike të Llesh Prendit.IMG-20190607-WA0006

Opinion nga Marian Bunaj
Lleshi dhe Marian BunajLlesh Prendi dhe Marian Bunaj
Nuk kam ndonjë aftësi të shpreh mendimet e ndjenjat nëpërmjet të të shkruarit, por gjithësesi do të mundohem të përmbledh në mënyrë sadopak të pranueshme morinë e ndjesive dhe mendimeve për një mik si Llesh Prendi. Lleshi dhe fotografia nuk janë binom por sinonime. Një gjë e tillë ndodh vetëm atëherë kur një profesionist kthehet në një përbërës të mjetit të tij shprehës, në këtë rast të aparatit fotografik.
Për të shtjelluar sadopak këtë, më duhet të kthehem shumë vjet mbrapa me imagjinatë në vitet e fëmijërisë sime dhe në raportin me fotografinë.
Të gjithë ne që u rritem në një realitet të zymtë e paradoksal, kemi pasur ndonjë fotografi të zverdhur të të afërmve apo tonat. Kur hynim në ndonjë shtëpi, shumë shpesh shikimin e ndalonim në ndonjë kornizë ku ishin ekspozuar foto të familjarëve. Më pas u mësuam që fotografi të shfaqej në oborrin e shkollës dhe me Praktika në qafë jepte udhëzimet se si të pozonim o si të vendoseshim në mënyrë të volitshme para objektivit. Me 25 lekë (2.5) bënjë dy kopje fotografishë 8,6 me 6,5 cm që ishte formati standart i letrës së prerë në dyshe. Shumë shpesh bënim foto në kooperim jo me shokun apo shoqen që dëshironim por me atë që ishte në gjendje të paguante gjysmën e çmimit që ishte tek dhe duhej edhe këtu të negocioje kush të paguante 12 e kush 13 lekë të vjetra të asaj kohe për të pasur njërën nga kopjet. Aparati në qafën e fotografit ishte për mua një objekt i mahnitshëm. Me vezullimet e lenteve e të matalit ngjyrë argjendi. Këllefi i zi me kadifen e kuqe që lëkundej e kapur në fundin e aparatit, me bënte të ëndërroja. Kur ishte kohë e zymtë, fotografi merrte me vete “blicin” me bllokun e baterive që varej në sup me një rrip meshini të hollë si ai i aparatit. Nga një dritarëz shihej një lëng i qartë që ishte acidi i baterive. Ditën që vinte fotografi, unë isha më ëndërrues se zakonisht. Përshkoja rrugën nga shkolla në shtëpi duke imagjinuar veten time me një aparat në qafë duke shkuar shkollë në shkollë për të fotografuar fëmijët. Kur shkoja në ndonjë qytet si Milot, Laç Rrëshen, Shkodër apo Tiranë, vitrinat e repartit të fotografëve ishin për mua të parezistueshme. Ndaloja gjatë para tyre duke shqyrtuar fotot e ekspozuara. Ndonjë tentative për t’i ngjyrosur shpesh më dukej artificiale dhe përkeqësuese, por, sidoqoftë, i shqyrtoja edhe ata se a i respektonin Konturët. U zgjata pak tepër me këtë me qëllim që t’ju paraqes se si e imagjinoj unë punën që bënte miku im Llesh Prendi i cili ka hyrë në jetën time me një natyrshmëri e modesti prekëse. Fotot e Lleshit i kam ndeshur në Facebook dhe më kanë befasuar me realizmin e tyre e sidomos me aftësinë që ka fotografi të rrëfejë realitetin me një shkrepje që nuk është thjesht fiksim të një imazhi të caktuar por pikërisht një rrëfim. Një qerre ngarkuar me njomishte në mes të një pellgu ku qete e djersitur pijnë ujë me nge sikur duan të zgjasin pambarim ato çaste kënaqësie. Fëmijët që ndihmojnë prindërit në punët e tyre të përditëshme apo të vjetrit e fshatit në qetësinë e tyre të ulur në pragun e shtëpive gjysëm të boshatisura, gratë që hedhin grurin apo fasulet për t’i pastruar nga gëzhutat të fotografuara në kundërdritë, duken si imazhe hyjnore. Dasmorët që vallëzojnë hareshëm në një pellg uji, pasi reshjet kanë përmbytur sheshin e dasmës. Shumë imazhe si këta që, po t’i shohësh nga ana komerciale, përbëjnë një investim të paqartë apo një shpërdorim të mjeteve, pasi një fotograf në ato kohëra duhej të përplasej për të siguruar bazën materiale që ishte e gjitha e importuar, pra e racionuar në maksimum. Shpërndarja ishte kthyer në një aktivitet fitimprurës për magazinierët apo shefat e planit që jepnin autorizimet.
Fogorafi ishte një artizan që duhej te transformonte filmin, acidin, dhe letrën e stampimit në 25 leksha. Ndërsa Lleshi i shikonte si një oportunitet për të krijuar, për të dokumentuar, për të konservuar. Në përgjithësi nuk jam polemik, por, po të krahasosh shkrepjet e Lleshit të bëra me një Praktika duke u rropatur kodërkanaleve që shërbenin shpesh si rrugë nëpër Zadrimë, shpesh ne këmbë e me këpucë të grisura o me bicikletë me kopertona të sajuar, janë shumë më domethënëse, më artistike e më me vlerë se fotot e “profesionistëve” që kishin në dispozicin mjetet më të sofistikuara të kohës e qarkullonin me motoçikleta e vetura duke vënë “aftësitë e tyre krijuese” në shërbim te propagandës.
Një foto që më ka lënë mbresa ndër të tjera është një grup grash kooperativiste në një rrugë pranë qendrës së Dajçit që me vegla në krah po shkojnë në punë. Ndoshta është foto e porositur për propagandën apo ndoshta një shkrepje spontane nga ata të Lleshit, por hapi i tyre, të mbajturit drejt të trupave të ushqyer keq e të veshur edhe më keq përmbëledh gjithë dinjitetin e femrave të Zadrimës që me sakrifica të mdha mbanin peshën më të rëndë të mbijetesës së shoqërisë në kushte minimale jetese. Punonin në kooperativë, gatuanin, lanin e shplanin. Përgatisnin veshjet e fëmijëve që të mos turperoheshin nga varfëria dhe ishin aq allegre në festat e gëzimet që celebroheshin në fshat.
Një foto ku brigada e ulur dëgjon leximin e gazetës më ka lënë mbresa sidomos kompaktësia e saj e theksuar edhe nga fiziku i ngjeshur i lexuesit të gazetës që mund të jetë brigadieri, o sidoqoftë dikush që ushqehej më mirë se të tjerët. Është një foto që në ato kohëra ishte rëndom në këndet e kuq të propagandës, por sot përcjell atmosferën e atyre viteve ku çdo i pranishem dëgjonte leximin dhe mendonte strategji nga më të ndryshmet për të siguruar mbijetesën që gërryenin dita-ditës qëndresën e moralitetin e këtyre njerëzve. Sot tata kooperativistë që ishin të destinuar të bëheshin “njeriu i ri”, janë bërë të vjetër që po përballen me vetminë e shumë e shumë pasoja të tjera që “transformimet e mëdha” po ua ofrojnë bujarisht. Portretet e këtyre ishkooperativistëve të realizuara gjatë viteve të vetmive të mëdha, janë kaq intensivë në përcjelljen e emocioneve, saqë i tejkalojnë caqet shprehese të zhanrit. Nuk duken shkrepje të çastit të tipit street pa ndonjë ndërhyrje domethënëse në postproduksion, por duken kompozime të studiura e të kërkuara. Këto resultate i kanë vetem artistët e vërtetë të pajisur me një ndjeshmëri të veçantë dhe me një respekt e dashamirësi për subjektin. Elementet e vëna në pah me shumë delikatesë si stolitë e kultit, rruzaret e kryqet, apo elemente të veshjeve tradicionale të përziera me ata ushtarake, flasin shumë për jetën që përballojnë çdo ditë këta personazhe rurale.
Më pas u njohëm me Lleshin, i cili bujarisht më përcolli një foto të shkrepur në fillim të viteve ’90 ku famlijarët e Gjergj Fishtës, përfshi familjen e gruas sime, kishin dalë me rastin e një përkujtimi të poetit ku ishte ekspozuar edhe maska mortore e tij në gips. Ajo që më preku më shumë, ishte nje foto tjetër ku gruaja ime Leonora shtatzënë kishte dalë së bashku me gruan e Lleshit duke përgatitur nuse bijën e Loro e Katrinë Gazullit në Dajç të Zadrimës. Pra me Lleshin ishim miq para sesa të njiheshim. Kjo gjë kur bëhet fjalë për një artist si ai, është një arsye krenarie që të jep përkatësia. Çdo herë që ndihemi me Lleshin, është festë e përzierje emocionesh. Mundohemi të jemi prezent tek njëri-tjetri me respektin më të madh e dashurinë që kam konstatuar jo pa habi që është reciproke. Jam i bindur që trashëgimia që lë Llesh Prendi dashamirësve të fotografisë dhe jo vetëm është me vlera të pallogaritshme, por siç ndodh rëndom tek ne deri sa të jetë gjallë artisti, nuk merret në konsideratë. Ndoshta sepse është i vetmi që njeh thellësisht vlerat e punës së tij.

Opinion nga Zef Volaj
E kam njohur artistin e fotografisë shqiptare zotërinë Elesio Llesh Prendi në vitet 80-të. Qysh në njohjet e para ( e kujtoj Lleshin me një aparat fotografik thuajse të lodhur i cili e shoqronte nëpër Zadrimë e qytetin e Lezhës perla artistësh me plot veshje e bukuri, art e melodi të vlerave zadrimore. Me vonë Llesh Prendi, sigurisht, duke rritur vlerat e tijë profesionale u bë fotografi numër një. Dhe aparati i tij i vjetër në formë, por i ri në vlera, u bë shoqërues i shumë aktiviteteve kulturore e artistike të rrethit e atyre kombëtare siç janë festivalet e këngës, Festivali Folklorik Kombëtar i Gjirokastres 1988 etj etj. Ndër të tjera kujtoj dhe një ekspozitë fotografike të autorit Alesio Prendi, dhjetor 1988 apo fillim viti 89 kushtuar Festivalit Kombëtar të Gjirokastrës 1988, ekspozitë e cila u hap në sallën e veprave të artit të pallatit të kulturës Lezhë dhe ishte ndër të parat e atij zhanri, por u ndoq dhe u vlersua për vlera të veçanta mbarëkombëtare. Të flasësh për mjeshtrin, fotografin Alesio Llesh Prendi nuk është një fjalë goje… Por puna e tijë në thelb e përbërje, pasion e përkushtim, qetësia e dashuria për artin e njerëzit kanë bërë të mundur realizimin plot profesionalizëm të shumë veprave të pavdekshme. Janë shumë vite që ashtu si ju edhe unë jetoj larg vendlindjes, larg skenës së festivaleve te këngës. Por pa dyshim janë fotot e mjeshtrit të madh Prendi që na sjellin plot krenari e nostalgji personale e shqiptare.

Llesh Prendi-Ky mjeshtër i madh i karaktereve njerëzore

Fotografia e Prendit është një gërshetim i rrallë mes portretit, historisë dhe etnokulturës në zonën më të veçantë të Shqipërisë Zadrimën.
Në fushën e etnokulturës Prendi ka paraqitë më një mjeshtëri të rrallë kostumet e zonës, të cilat ruhen me fanatizëm edhe sot e kësaj dite nga banorët e kësaj treve. Ka paraqitë gjithashtu anën shpirtnore dhe besimin e thellë që karakterizon zadrimorët!
Në fushën e historisë Llesh Prendi mbetet arkivi më i mirë i zhvillimeve historike në këtë zonë e më gjërë në Veri, të paktën në 40 vjetët e fundit. Njerëzit që lanë shenjë në kujtesën historike të Zadrimës, e Lezhës,  veçanërisht në 30 vitet e fundit, janë fiksuar të gjithë me durim e mjeshtëri, nga fotokamera e Prendit. Me durim e shpirt të madh artisti.
Për mua si amator dhe dashamirë i fotografisë, Llesh Prendi është unik në sjelljen e karaktereve njerëzore. Është mjeshtri më i mirë i portretit të karaktereve njerëzore.
Shkrepje të tilla si ai i Nanës Luke, duhet të jenë pjesë e trashëgimisë historike të fotografisë shqiptare. Duhet të studjohen nga studentët e artit dhe nga gjithkush që fotografinë e ka pasion!
Zona e Zadrimës dhe e Lezhës i ka një borxh të madh mirënjohjeje artistit dhe njeriut të mirë Llesh Prendi! Qindra shkrepje të tij janë një vlerë e pazëvendësushme që nuk duhet humbë në asnjë mënyrë!
Edmond Kaçeli
gazetar

Në një status në rrjetin social Facebook, studjuesi dhe shkrimtari I shquar lezhian Kujtim Dashi shpreht kështu për mjeshtrin Llesh Prendi, pjesëmarrës në një konkurs nërkombtar fotografik

Shënim në fb për konkursin fotografik ndërkombtar “La fede nelle mani”, ku merr pjesë edhe Llesh Prendi
Kjo foto është ekspozuar për herë të parë në ekspozitën personale fotografike të mjeshtrit Llesh Prendi në qytetin e Lezhës (Albania), në vigjilje te vizitës së Papa Gjon Palit II në Shqipëri, së bashku me Nënë Terezën (25.04.1993), pra mbi 20 vjet më parë. Kryqi dhe rruzaret brenda atyre duarve të rreshkuara të plakës zadrimore, është simbolika më e fuqishme, se si është ruajtur besimi në kohët më të vështira, kur Shqipërisë kësaj “pasurie evropiane”, siç tha Papa Francesku në vizitën e parë të tij në Evropë (Tiranë, më 21 shtator 2014), iu ndalua me ligj besimi nga diktatura komuniste. Sipas meje, Mjeshtri Prendi ka bërë një shkrepje e foto historike të rizgjimit legjitim të besimit, i cili është ruajtur e përcjellë shenjtërisht brez pas brezi pikërisht nga bartësit e kujtesës e ndjesive të moshuarit, nga nënat e gjyshet, ato që mbanin zemrat e dyert hapur, pasi “trimat” i korrnin luftërat (mjerisht disa sot pushtuesit qindravjecare, si osmanllinjtë e deri te nazifashistët etj, i pandehin si agjensi turistike, që u ka “kaluar rruga këndej”). Duart paksa të çelura si një trëndafil të kësaj nënëmadheje krijojnë imazhin e fortë si të konservimit, ashtu dhe të çeljes së dëshiruar, të zgjimit të shumëpritur dhe të shkaktojnë emocione të fuqishme. Fotoja edhe pse religjioze në thelb, natyrisht, është universale, pasi gjërat e shtrenjta e të shenjta për njeriun, sado represion, shtrëngim, dhunë etj të ushtrohet mbi të, u mbijetojnë tallazeve obskurantiste.Besimi është në duart e njeriut, si vetë liria. Sikur të isha në juri (ka mbi 40 vjet që, de facto, jam në njëfarë mënyre në “juri” vlerësuese e nxitëse të këtij mjeshtri kaq pasionant e të zot, që ka fiksuar në celuloid një pjesëz të historisë së Veriut të Shqipërisë, kryesisht) do t’i jepja maksimumin e vlerësimit për këtë foto, pasi ajo është (qoftë edhe artistikisht) kuitesenca e historisë tragjike e të mbijetimit të krishtërimit ndër shqiptarë në shekuj. Faleminderit sinqerisht Mjeshtër Prendi!

foto113.jpgNë sfond: Kel Lleshi, Kolë Toma. Pas tyre Rrok Skandaj dhe Edmond Palushi nga Baqli. Kjo foto është diku edhe më sipër, por e riparaqita në kontekst të komentit të mëposhtëm. Duke komentuar foton e mësipërme, poetesha Gjyste Dajani, Safoja zadrimore, në një status të saj shprehet:

Gjyste Dajani - CopyLala jem ( baba) dhe axha Kel, dritë paçin, se nuk jetojnë më, kurse Rrok Skandaj dhe Edmond Palushi paçin jetën e gjatë! Dy burra të urtë, të ditur, të besës, të dashur me shokë, dy burra të zgjuar që u është dëgjuar fjala në shoqëri gjithmone! Po po fukarenj kemi qenë ekonomikisht, se i tillë ishte sistemi, por kemi qenë shumë të pasur në shpirt! Kemi qenë të rrethuar nga të gjithë njerzëit e afrët dhe nga një shoqëri e bukur dhe e sinqertë! Ajo duket qartë tek fotoja që nuk janë vetëm 4 vetë, por një grumbull burrash që mblidheshin gjithmonë për të kaluar kohën së bashku në Koder të Madhe! Aty mlidheshin çdo ditë dhe bënin biseda të ndryshme midis tyre duke folur me radhë, me edukatë dhe duke thënë gjithmonë vetëm të vërteta! Një foto madhështore që do kushtonte dhjetëra mijëra lekë në qoftë se fotografi i mirnjohur Llesh Prendi do të nisej për të fituar! Me këto foto që ke shkrepur e ke bërë veten të pavdekshëm, i nderuar Llesh Prendi, dhe kjo nuk është e vetmja, por ke shuuumë si kjo në të gjithë Zadrimën. Të falenderoj me gjithë zemër, sepse me këtë foto vërtetova se vërtet çdo foto flet sa 1000 fjalë! Gj. Dajani…………..Lezhe

 

Ll. Prendi me VerënSa e veshtirë qenka të përmbledhesh me fjalë atë çfarë ka transmetuar gjithmonë tek ne Axha! Nuk do të mjaftonte një libër për të të bërë një potret të thjeshtë, sepse edhe vetë fotografia është një lloj “komunikimi” me botën e jashtme në një moment të caktuar. Është lidhja jonë artificiale dhe e kushtëzuar: me natyrën, ngjarjet, njerëzit dhe cdo gjë tjetër përreth nesh. Nuk është histori rrugësh, gurësh balte, buzëqeshjesh, tendosje muskujsh në këmbë, në duar, supe të njomura, uri, etje, dhimbje, petale lulesh mbi sup, përplasje, aksidente. Të gjitha, të gjitha janë brenda tij ,malet, me shtigjet, është shiu, është rruga e borëruar në të cilën mbeten një çast gjurmët e gomave, është një sy fotografi që të fikson edhe kur je mbi biçikletë, është koha shumë e veshtirë, varfëria që edhe kur të ngjitet në supe e ti duhet ta mbash pa e mallkuar kurrë! Mendoj që të gjithë e kanë për nder që të kenë qoftë dhe një foto nga dora e tij. E shpesh fjala për të është e vakët, e pafuqishme që ta zbërthejë atë që do të thotë. Gjithçka, fillon nga impulsi shpirtëror që krijon edhe identitetin krijues, ndërsa epiqendra e krijimtarisë së tij është njeriu. Atmosfera që përshkon fotografitë e tij artistike, zbërthen shumëçka edhe nga bota e tij, sepse për Llesh Prendin, artist i fotografisë përmes veprave “shkruan” edhe autobiografinë e tij artistike e jetësore. Për këtë dhe gjithçka që ka të bëjë me të si artist dhe me veprat e tij! Nuk më ngelet të them tjetër jo vetëm si mbesa ( e preferuar) e tij, por si adhuruese e pashoqe e artit të tij, then se jemi shumë me fat, sepse nga Axha kemi perjetësuar femijerinë dhe çdo eveniment familjar. Ai është berthama e familjes tonë. Nuk kujtoj një herë të mos jemi ndjerë mirë dhe të përkëdhelur nga ai. Shpirtërisht ndaj tij ndjehem borxhli gjithë jetën. Me asnje lloj vlere as respekti nuk mund të shlyhet gjithë ajo dashuri e pakushtëzuar që ai bashkë me bashkëshorten e tij Matildën kanë investuar tek ne që në rritje!

Me shumë dashuri dhe respket Vera Kukaj

Pas njëpublikimi në rrjetin social Facebook nga një adhurues i fotove të mjeshtrit Llesh Prendi mjeft frekuentues të këtij rrjeti kanë komentuar dhe kanë shprehur opinionet e tyre të pavarura për artin e tij, ndaj këtu gjej rastin t’i paraqes disa nga ato duke ruajtur autenticitetin e tyre origjinal.

Hile Lushaj:Rrespekt e mirnjohje per fotgrafin e nderuar Llesh Prenin i cili qe ne mosh te Re i sherbej kodhelit,zadrimes e ma gjer si fotograf specialist me pasion e mjeshtri i uroime suksese ne vazhdimsi be punen krijuse si fotograf i nderuar Rrespekt te veqant????

Agostin Cin Marini:Bravo z.Llesh, te uroj per punen tuaj fisnike, me te vertete jeni arkiva e gjalle e Zadrimes, me fotot tuaja ne krenohemi, te uroj ta vazhdosh artin e bukur te fotografise,per te cilen ne kemi shume nevoje, respekt per ju

Ndreke Nikaj:Arti eshte i veshtire por nje vlere e pallogaritshme, eshte sakrifice e pamatur por nje pasuri e pazevendesueshme ku miku e dashamiri im Llesh Prendi, eshte dhe mbetet ikone e fotografise Zadrimore e me gjere. Shkrepjet e tij jane e mbajne gjalle historine e lavdishme te ketij populli t’urte e punetor, arsimdashes e fisnik. Lumturi pafund Llesh Prendi!

Edmond Kaceli: Eshte ndër të rrallët fotografë shqiptarë!

Lin Shtjefni: Shume vite te lumtura plot shendet dhe suksese!Je nje arkive e gjalle o mjeshter i footoggrafise !Je krenaria e Zadrimes!Shume respekt nga Lin Shtjefni !

  • Agostino Lumci: Pershendetjet e gjithashtu komplimentet ma te sinqerta per ju Zotni i nderume !Fotot Tuaja ,shprehin kjartë realitetin e jeten nje Populli te mjerum prej kulshedres komuniste ,Qe per vite e vite me radhe e shkrumoi ate krahin (Zadrimen)Tone duke perdore torturat ma çnjerzore.

Kol Ndoci: Zotni Llesh,foliminderit fort per kenaqesine qe me sjell duke ripare keto foto qe asht jeta e veshtire me te cilen e ndeshen Zadrimoret dhe gjithe Shqiptaret ne ato vite

Në mbyllje

Sigurisht, këtu u përpoqa të paraqes pak gjëra nga ajo fotogaleri e pasur e fotografit të talentuar zadrimor Llesh Prendi, por jam i sigurt se kam paraqitur shumë pak duke qenë se ai ka bërë me qindra e mijëra shkrepje me aparatin e tij, jo vetëm në vendlindjen e tij në Kodhel, jo vetëm në Zadrimën e tij që e adhuron pafundsisht për vlerat e mrekullueshme që ajo ka, jo vetëm në Shqipëri, por edhe në Greqi, Itali, Hollandë dhe shumë vende të tjera të botës ku shkeli këmba e tij. Sigurisht, sot kushdo mund të bëjë fotografi cilësore dhe nga ky këndvështrim, një mendje mediokre mund të thotë: “Po pse paska kaq rëndësi një fotograf në ditët e sotme, kur sot ka mjete mjaft të sofistikuara dhe mund të bëhen foto shumë më cilësore se janë bërë ato foto që janë paraqitur aty?” Përgjigjja është fare e thjeshtë. Po, sot shumëkush mund të bëjë çudira me mjetet e sotme të teknologjisë tejet të sofistikuar, madje edhe për këtë rast mund të përdorim shprehjen e famshme të ditës “S’keni parë gjë akoma!”, se teknologjia ende nuk e ka thënë fjalën e fundit e nuk mund ta thotë, se çdo sekond teknologjia evulon gjithnjë e më shumë. Po, sot mund ta kthejnë Kuazimodon në një Alen Delon, apo Elvis Presli, Riçard Gir, Xhorxh Kluni apo Bred Pitt, sigurish, jo me anë të bisturisë me ndonjë operacion plastik, por me magjinë e teknologjisë që vjen gjithnjë e më shumë duke u sofistikuar, por ama, askush nuk mundet ta riprodhojë të kaluarën realisht ashtu siç ka ndodhur. A mund të zëvendësohen Lalumierët e famshëm dhe epoka e tyre me pamjet reale nga ajo kohë? A mund të ringjallet epoka e Marubëve dhe vlerat dokumentare që ata i dhuruan asaj epoke dhe mbarë historisë shqiptare? A do mundej ndonjëri prej nesh t’i ringjallnim ato momente nga e kaluara jonë e aq më tepër, të ringjallim ata protagonistë të fotove të mjeshtrit Llesh Prendi dhe t’i rifiksojmë realisht, ashtu siç ai i ka paraqitur në kohë reale. Por jo vetëm kaq. Secili prej nesh mund të bëjë selfie me shumicë e po të mos na pëlqejnë, i fshijmë e i ribëjmë shumë e shumë herë të tjera derisa ta pëlqejmë veten dhe pastaj i postojmë në rrjetet sociale duke ua postuar miqve tanë të na i pëlqejnë, si të ishim ne më të bukurit e botës, por ama ato janë gati foto artificiale që nuk thonë pothuajse asgjë reale. Madje, dikush që mund të ketë mjaft cene në fizionominë e tij, me mjetet e sotme mundet t’i riparojë dhe jo me bisturi, por me kompiuter e me teknologji elektronike pa harruar se ajo pamje mund të jetë veç në atë foto të stisur, ndërsa portretet e Lleshit, edhe pse janë balle të rrudhosura nga vuajtjet e vështirësitë e jetës, edhe pse këmbëzbathur dhe me zhele në trup, prap janë të bukura, pse shpalosin një botë të bukur shpirtërore edhe ashtu reale siç janë paraqitur.
Sot gati e kemi harruar sa janë mrekullitë e botës, se çdo ditë shohim nëpër rrjetet sociale foto të montuara aq mjeshtërisht sa gati të besohet se një shkëmb mbi det ka ekzaktësisht formën e një dragoi dhe po gëlltit peshq me gojën hapur, apo diku në një lëndinë dy pemë të çuditshme që janë në formë njeriu dhe po puthen buzë më buzë. E dimë fare mirë se mutacionet gjenetike krijojnë edhe forma të çuditshme bimësh apo kafshësh, por jo aq sa fantazia njerëzore me anën e teknologjisë arrin t’i krijojë me fotomontazhe nga më të çuditshmet e këtu mund t’ju sjellim me mijëra raste të tilla që sot rrjetet sociale i publikojnë, por mendojmë se është pa vend, madje edhe e pamoralshme të shfaqim këtu qoftë edhe një monstër të tillë për ilustrim.
Si përfundim, mund të them dhe e theksoj se fotografë si Llesh Prendi e ndonjë tjetër qenë, janë dhe do të jenë nderi dhe krenaria e Zadrimës, se evidentuan dhe dokumentuan përmes fotove anët më të mira të saj në ato kohëra kur nuk njihej, jo vetëm facebook-u apo instagrami, por as telefoni nuk ekzistonte(celularët), lë pastaj të ishte kaq i sofistikuar sa ç’është sot e aq më tepër që do të jetë nesër dhe në të ardhmen. Mjeshtërisht Lleshi na krijoi dhe na dokumentoi një histori që brezat do ta kenë si busull për ta njohur të shkuarën me të gjitha anët e mira dhe të këqia që pati ajo dhe pa diskutim ne dhe brezat e ardhshëm do t’i jemi mirënjohës pafundësisht për thesaret e çmuara dokumentare përmes fotografive që krijoi ai në vite dhe vazhdon të krijojë edhe sot.Lleshi